Online Kanun çal
Türk, Arap ve Fars müziğinin mandallı, üçer telli sıralardan oluşan mızraplı çalgısı.
Dizi
Klavyede A S D F G H J K tuşları dizinin sekiz perdesini çalar.
Önerine açığız.
Telefonu yan çevirirsen veya tam ekrana geçersen enstrüman daha büyük görünür.
Klavye tuşları
Ana ekranına ayrı bir uygulama olarak ekle: tek dokunuşla açılır, bağlantı olmadan da çalışır. Ücretsiz.
Klavye: yukarı ve aşağı ok sıra seçer, Boşluk veya Enter çalar, artı ve eksi seçili sıranın mandalını bir koma oynatır.
Sağ taraftan dokun veya kaydır; soldaki etiketlere dokununca sıra seçilir. iPhone'da ses gelmiyorsa sessiz modu kapat.
Mandallar
Her perdeyi koma koma pestleştir veya tizleştir. Ayar, kendi ayarı olmayan bütün sıralara uygulanır.
Sıra mandalı
Tek bir sırayı perde ayarından ayrı ayarla. Ayarlanmayan sıralar perde ayarını izler.
Kanun hakkında
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı; yamuk kutulu, yatay tutulan çalgı
- Kökeni: Orta Doğu; adı Yunanca kanon sözünden, Osmanlı'da 15. yüzyıldan beri çalınır
- Gövde ve malzeme: Yamuk ahşap kutu, ladin kapak; köprünün altında deri kaplı pencereler
- Teller: Türk kanununda çoğunlukla 26 sıra, her sırada aynı sese akortlu 3 tel (78 tel)
- Mandallar: Sıraların sol ucunda; çoğu kanunda yarım ses 6 mandala bölünür (bir mandal ~17 sent)
- Ses alanı: Yaklaşık üç buçuk oktav
- Çalınışı: Kucakta ya da masada yatay; işaret parmaklarına yüksükle takılan mızraplarla
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde anılır; Evliyâ Çelebi'nin saydığı çalgılardandır, padişah huzurunda rağbet gören, dizde çalınan bir saz olarak geçer[1, 2, 3]
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Ölçüler: Türk kanununda uzun kenar yaklaşık 87 cm, dik kenar 42 cm'dir; telleri daha aralıklı olan Mısır kanununda dik kenar 50 cm'ye kadar çıkar.
- Teller: 25–26 sıra, 75–78 tel; her sıranın telleri aynı sese akortlanır, akort burgulara takılan özel bir anahtarla yapılır.
- Mandallar: Bugün bir tam seste 9–12 mandal bulunur.
- Çalış: Dizlerin üstünde yatay durur; iki işaret parmağındaki yüksüklere takılan mızraplarla çalınır.[1]
Tarihçe
Kökeni Orta Çağ Yakın Doğu'suna uzanır; bir rivayete göre icadı Farabi'ye atfedilir. Osmanlı'da 19. yüzyılın sonlarında mandalların yaygınlaşmasıyla bugünkü biçimini aldı ve Türk makam müziğinin temel çalgılarından biri oldu. Arap ve Ermeni müziklerinde de yaygın olarak çalınır.
Yapısı
Yamuk biçimli ahşap gövde üzerinde genellikle 26 sıra, her sırada aynı sese akortlu üç tel bulunur. Sağ tarafta köprü, deri kaplı kapaklara oturur. Sol tarafta her sıranın altındaki mandallar, telin titreşen boyunu değiştirerek perdeyi küçük adımlarla tizleştirir veya pestleştirir; çoğu kanunda bir yarım ses altı mandala bölünür (bir mandal yaklaşık 17 sent).
Nasıl çalınır
Kucakta veya masada yatay durur. İki elin işaret parmaklarına takılan yüksüklerin altındaki mızraplarla teller çekilir. Sol el, çalarken mandalları kaldırıp indirerek makamın istediği ara sesleri hazırlar.
Çalışırken işine yarar
Proje notları
- Ses sistemi: Arel-Ezgi-Uzdilek perdeleri, oktavı 53 eşit parçaya (Holder koması, ≈22,6 sent) bölen bir ölçekte gösterilir; bu, kuramın Pisagor oranlarına dayanan perdelerinin yakın bir karşılığıdır. Her perde, harf konumu artı mandal kaydırması olarak hesaplanır; referans La4 = 440 Hz.
- Aralık kısaltmaları: B = bakiye (4), S = küçük mücenneb (5), K = büyük mücenneb (8), T = tanini (9), A = artık ikili (12–13 koma).
- Ses: gerçek kanun kayıtları, perdeye göre koma hassasiyetinde ayarlanır. Sentez seçeneğinde her sıra hafif farklı akortlu üç tel olarak üretilir.
- Mandallar: perde bazında ayar varsayılandır; istenen sıra ayrıca ayarlanabilir. Makam ön ayarları perde bazındadır.
- Bilinen sınırlar: perde adları Rast (Sol) referanslı; makam ön ayarları uzman doğrulaması bekliyor.
Kanun hakkında sık sorulan sorular
Kanunda kaç tel vardır?
Türk kanununda genellikle 26 sıra ve her sırada aynı sese akortlu üç tel, toplam 78 tel bulunur. Bu sanal kanun da 26 sıralıdır ve La2'den Mi6'ya uzanır.
Mandallar nasıl çalışır?
Her sıranın sol ucundaki küçük metal mandallar kaldırılıp indirildikçe telin titreşen boyu değişir ve ses küçük adımlarla tizleşir veya pestleşir. Çoğu kanunda bir yarım ses altı mandala bölünür; bir mandal yaklaşık 17 sent, yani kuramdaki komadan (yaklaşık 22,6 sent) biraz küçüktür. Bu sanal kanunda mandallar AEÜ kuramına göre koma koma çalışır; perde bazında (bütün oktavlarda) ya da tek bir sıra için ayrı ayarlayabilirsin.
Sanal kanunu nasıl çalarım?
Telleri sağ taraftan parmağınla veya fareyle tara ya da tek tek dokun. Soldaki etiketlere dokununca sıra seçilir. Klavyede A S D F G H J K tuşları seçili makamın dizisini çalar.
Makam seçince ne değişir?
Seçtiğin makamın istediği ara sesler için mandallar kendiliğinden ayarlanır; karar ve güçlü perdeleri tellerde renkle işaretlenir. Dizi panelinden makamın dizisini dinleyebilirsin.
Duyduğum ses gerçek bir kanun mu?
Evet. Sesler gerçek bir kanundan nota nota kaydedildi; seçtiğin perdeye göre koma hassasiyetinde ayarlanır. İstersen "Sentez" seçeneğiyle üretilmiş sese geçebilirsin.
Online kanun çalmak ücretsiz mi, bir şey indirmem gerekir mi?
Ücretsiz ve üyeliksizdir; kanun doğrudan tarayıcıda açılır, bir program indirmen gerekmez. İstersen siteyi telefonuna ya da bilgisayarına uygulama olarak ekleyip tek dokunuşla açabilirsin.
Telefonda ya da tablette kanun çalabilir miyim?
Evet. Dokunmatik ekranda telleri parmağınla tarayabilir ya da tek tek çekebilirsin; telefonu yan çevirince ya da tam ekrana geçince kanun büyür. iPhone'da ses gelmiyorsa sessiz modu kapat.
Kanun hangi notalara akort edilir?
Bu sanal kanunda 26 sıra pes La (La2) ile tiz Mi (Mi6) arasında, doğal perdelerle sıralanır ve Rast perdesi Sol'dur. Makam değiştikçe Si, Mi, Fa gibi perdeler mandallarla ayarlanır (bu sanal kanunda AEÜ kuramına göre koma koma); kanuncular da önce ana perdeleri akort eder, sonra makama göre mandalları açıp kapatır.
Kanunda Hicaz makamı nasıl çalınır?
Hicaz Dügâh (La) perdesinde karar kılar. Si perdesi 4 koma pestleşir, Do perdesi 4 koma tizleşir; böylece La ile Re arasında Hicaz çeşnisinin artık ikilisi duyulur. Makam seçiminden Hicaz'ı seçince mandallar kendiliğinden ayarlanır; dizisini ve seyrini Hicaz makamı sayfasında öğrenebilirsin.
Kanun öğrenmeye nereden başlamalıyım?
Önce makamların dizilerini kulağına yerleştir: öğrenme yolundaki temel dersler koma, perde ve aralığı anlatır, ardından Rast, Uşşak, Hicaz gibi ilk makamlar gelir. Nota arşivindeki eserleri kanun sesiyle dinleyip tempoyu düşürerek birlikte çalabilirsin. Gerçek bir kanunda yüksük, mızrap ve mandal tekniği için bir hocadan ders alman önerilir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi
- Vikipedi
- ozanyarman.com