Makam müziği sözlüğü

Hüseynî'nin 4 koma (bakiye) tizindeki ara perde; Batı notasında arızasız Fa ile yazılır. Rast ve Uşşak ailesi makamlarında inerken Eviç yerine sık kullanılır.

İlgili: Acem-aşîrânEviçAcemaşîrân makam

Acem perdesinin bir oktav pesi; Batı notasında Fa ile yazılır. Acemaşîrân makamının karar perdesidir.

İlgili: AcemIrakAcemaşîrân makam

Karar perdesi Acem-aşîrân (Fa), güçlüsü Çârgâh (Do) olan makam. Çârgâh dizisinin Acem-aşîrân perdesine göçürülmüş hâli gibi düşünülür.

İlgili: Acemaşîrân makamAcem-aşîrânÇârgâh dörtlüsü

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Acem ve Bûselik renklerini bir araya getirir; donanımında Si koma bemol bulunur.

İlgili: Acembûselik makamBirleşik makamBûselik makamıAcemDügâh

Karar perdesi Dügâh olan; Acem ve Kürdî renklerini birleştiren birleşik makam. Tiz bölgede Acem perdesinin ağırlığı hissedilir.

İlgili: Acemkürdî makamKürdî makamAcem

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Donanımında arıza bulunmaz; adı Acem perdesiyle "tarab" (neşe, coşku) sözünü birleştirir.

İlgili: Acemtarab makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânDügâhAcem

Farsça kökenli, “başlangıç” anlamındaki sözcük. Bir taksimin ya da eserin açılış kısmı için kullanılır ve bu yönüyle girizgâha yakındır; bazı eski kaynaklarda bir makamın seyrine başlanan perde ya da bölge için de geçer.

İlgili: GirizgâhTaksimSeyir

Aksak usulünün 9/4 ile yazılan bir mertebe ağırı; dokuz zamanlı ve altı vuruşludur. Çoğunlukla fasıl şarkılarında, ayrıca bazı ilâhi, türkü ve ağır oyun havalarında kullanılır; eserler genellikle sus ile başlar.^[1]

İlgili: Ağır Aksak metronomAksakŞarkı

Aksak Semâî usulünün 10/4 ile yazılan bir mertebe ağırı; on zamanlı ve altı vuruşludur. Ağır semâî formundaki eserlerle şarkı ve ilâhilerde kullanılır; vezin gereği eserler genellikle sus ya da “âh” ile başlar.^[2]

İlgili: Ağır Aksak Semâî metronomAksak SemâîAğır semâî

Çenber usulünün 24/2 ile yazılan üçüncü mertebesi; yirmi dört zamanlıdır. Ağırlığı nedeniyle daha çok birinci bestelerde kullanılır; bu bestelere iki ya da iki buçuk zaman süren bir “âh” terennümüyle başlamak âdettir.^[3]

İlgili: Ağır Çenber metronomÇenberBeste

Düyek usulünün 8/4 ile yazılan ikinci mertebesi; sekiz zamanlı ve beş vuruşludur. Peşrev, kâr, beste ve şarkılarla Mevlevî âyinleri (özellikle 1. ve 3. selâm), tevşîh ve ilâhilerde kullanılır.^[4]

İlgili: Ağır Düyek metronomDüyekPeşrev

Evfer usulünün 9/4 ile yazılan ikinci mertebesi; Mevlevî âyinlerinin ikinci selâmlarında âdeta değişmez usul olduğu için Mevlevî Evferi de denir. Arşivdeki örneklerin çoğu Ahmed Avni Konuk’un küpeleridir.^[5]

İlgili: Ağır Evfer metronomEvferMevlevî Evferi

Aksak Semâî ya da Ağır Aksak Semâî usulünde bestelenen sözlü eser; klasik fasılda bestelerden sonra okunur.

İlgili: Aksak SemâîYürük semâîFasılNota arşivindeki Ağır semâî eserleri

Sengin Semâî usulünün 6/2 ile yazılan en ağır mertebesi; altı zamanlı ve beş vuruşludur. Klasik faslın ağır semâîlerinde, Mevlevî âyinlerinin üçüncü selâmlarında ve ilâhilerde kullanılır.^[6]

İlgili: Ağır Sengin Semâî metronomSengin SemâîAğır semâî

Bir yörenin, ekolün ya da icracının kendine özgü okuyuş ve çalış biçimi; özellikle halk müziğinde yöresel üslup için kullanılır (Urfa ağzı gibi).

İlgili: TavırTürkü

Çalgıların ve seslerin akort düzeyi; notada Sol ile yazılan Rast perdesinin gerçekte hangi yükseklikte seslendirileceğini belirler. Ahenk adları ney boylarından gelir: bolâhenk, kız, mansur, şah gibi.

İlgili: BolâhenkKız ahengiMansurŞah ahengiNey

Körükle verilen havanın madenî dilleri titreştirmesiyle ses veren, tuşlu ya da düğmeli taşınabilir çalgı. Türkiye'de ve Balkanlar'da halk ve eğlence müziğinde sevilir.

İlgili: Akordeon çalgıTürküOyun havası

9/8 zamanlı usul; zamanları eşit olmayan (aksak) gruplamasıyla tanınır, şarkı ve oyun havalarında çok yaygındır. Daha yavaş 9/4 biçimine Ağır Aksak denir.

İlgili: Aksak metronomAğır aksak metronomTürk Aksağı

10/8 zamanlı usul; saz semâîlerinin ilk üç hânesi ve teslimi ile ağır semâîler bu usuldedir. Daha yavaş 10/4 biçimine Ağır Aksak Semâî denir.

İlgili: Aksaksemâî metronomAğır Aksaksemâî metronomSaz semâîsiAğır semâî

On zamanlı, 10/8 ile yazılan ve Aksak Semâî’ye yakın bir usul; Ekrem Karadeniz düm, tekkâ, düm, tek, tek vuruşlarıyla verir. Kantemiroğlu’nun “semâî” adıyla kullandığı on zamanlı usul bugün bu adla da anılır.^[7]

İlgili: Aksak Semâî Evferi metronomAksak Semâî

Örümcek (Arapça). Klasik şiirde örümcek ve ağı, dünyanın geçiciliğini ve inceliğini anlatan imgeler arasındadır; Tanbûrî Cemil Bey'e atfedilen beyitte ölen örümcek için kullanılır.

İlgili: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hikâyeHabl-i zer

Tam perdelerin arasında kalan perdeler; Kürdî, Bûselik, Hicaz, Hisar, Acem ve Mâhur bunlara örnektir. Makamların kendine özgü rengi büyük ölçüde bu perdelerin kullanımından gelir.

İlgili: Tam perdeNîmKürdîHicaz

Karar perdesi Nevâ (Re), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan makam. Nevâ perdesindeki Hicaz dörtlüsüyle tanınır; donanımında Si ve Mi küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Arabân makamNevâGerdâniyeHicaz dörtlüsüBeyâtî-Arabân makamı

İki perde arasındaki yükseklik farkı. Makam müziğinde aralıklar koma sayısıyla adlandırılır: bakiye (4), küçük mücenneb (5), büyük mücenneb (8), tanini (9) ve artık ikili (12–13 koma).

İlgili: BakiyeKüçük mücennebBüyük mücennebTaniniArtık ikiliKulak eğitimi

Sözlü eserlerde dizeler ya da bölümler arasında çalgıların çaldığı kısa ezgi.

İlgili: NağmeŞarkıGirizgâh

Karar perdesi Segâh (Si koma bemol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Dügâh'taki Beyâtî dörtlüsü ve Nevâ'daki Bûselik beşlisiyle Beyâtî gibi seyreder, kararını Segâh perdesinde verir.

İlgili: Arazbar makamBirleşik makamSegâhBeyatî makamıNevâ

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Arazbâr ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Si ve Mi koma bemol bulunur.

İlgili: Arazbârbûselik makamBirleşik makamArazbar makamıBûselik makamıDügâh

H. Sadettin Arel, Suphi Ezgi ve Salih Murat Uzdilek'in adlarıyla anılan, 20. yüzyılın ilk yarısında oluşturulan kuram ve nota yazım sistemi. Pisagor oranlarına dayanan 24 perdeli bir düzen kurar; perdeler 53 komalık ölçekle yazılır. Bugün eğitimde en yaygın kullanılan sistemdir. Kısaca AEÜ.

İlgili: KomaArızaNazariyat

Bir perdeyi tizleştiren (diyez) ya da pesleştiren (bemol) işaret. AEÜ sisteminde arızalar, perdeyi kaç koma değiştirdiklerine göre ayrı işaretlerle yazılır.

İlgili: Koma bemolBakiye bemolDonanımArel-Ezgi-Uzdilek sistemi

Tam sesten geniş, 12 ya da 13 komalık aralık; kısaltması A. Hicaz dörtlüsünün ortasındaki aralıktır ve makamlara “Hicaz rengi” denen karakteri verir.

İlgili: AralıkHicaz dörtlüsüHicaz makamKulak eğitimi

İzler, belirtiler, işaretler; eser kelimesinin çoğulu. Güftelerde bir şeyin belirmeye başladığını anlatırken kullanılır: “bahârın âsârı” baharın belirtileri.

İlgili: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikâyePeydâ olmak

Ezginin karar dışındaki bir perdede, geçici olarak durması; cümle sonlarında güçlüde ya da başka önemli perdelerde yapılır.

İlgili: KararGüçlüSeyir

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Segâh (Si koma bemol) olan birleşik makam. Adı Aşîrân ile Mâye'yi birleştirir; pes bölgede, Aşîrân perdesinde karar verir.

İlgili: Aşîrân-Mâye makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânSegâhKarar

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı Aşîrân ile Zemzeme'yi birleştirir; donanımında yalnız Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Aşîrân-Zemzeme makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânDügâhSabâ-Zemzeme makamı

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Bûselik (Si) olan makam. Donanımında arıza yoktur; adı Farsça "aşkı artıran" anlamına gelir.

İlgili: Aşkefzâ makamHüseynî-aşîrânBûselikKararGüçlü

Aksak usulünün biraz yürükçe, dört vuruşla vurulan biçimi olan Çifte Sofyan’ın öteki adı; 9/8 ile yazılır. Arşivdeki örnekler Tanbûrî Mustafa Çavuş ile Muallim İsmail Hakkı Bey’in şarkı ve köçekçeleridir.^[8]

İlgili: Çifte SofyanAksakAydın metronom

Mevlevî âyinlerinde çok kullanıldığı için Devr-i Revân usulüne verilen ad (Mevlevî Devr-i Revânı da denir); on dört zamanlı ve altı vuruşludur. Velveleli hâli özellikle âyinlerin birinci selâmlarında kullanılır.^[9]

İlgili: Devr-i RevânÂyin Devr-i Revânı metronomMevlevî âyini

Mevlevî âyinini okuyan hânende.

İlgili: Mevlevî âyiniMutribNa'thân

Türk halk müziğinin en yaygın saplı telli çalgısı; üç grup telli, sapında perde bağları vardır, tezeneyle ya da parmaklarla (şelpe) çalınır.

İlgili: Bağlama (Saz) çalgıTezenePerde bağıTürkü

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Donanımında arıza bulunmaz; Dügâh'ta karar veren makamlar arasında Bûselik perdesini (Si) kullanmasıyla ayrılır.

İlgili: Bahr-i-Nâzik makamBirleşik makamDügâhNevâBûselik

Dört komalık aralık; AEÜ sistemindeki en küçük yarım ses. Kürdî dörtlüsünün ilk aralığı (Dügâh–Kürdî) bakiyedir; kısaltması B.

İlgili: AralıkKüçük mücennebKürdî dörtlüsüBakiye bemolKulak eğitimi

AEÜ yazımında perdeyi 5 koma pesleştiren arıza işareti; bir alttaki perdeyle arasında bakiye (4 koma) bırakır. Kürdî perdesi (Si bakiye bemol) bununla yazılır.

İlgili: BakiyeKürdîKüçük mücenneb bemolArıza

AEÜ yazımında perdeyi 4 koma tizleştiren arıza işareti. Eviç (Fa bakiye diyez) ve Nîm hicaz (Do bakiye diyez) perdeleri bununla yazılır.

İlgili: BakiyeEviçKüçük mücenneb diyezArıza

Dizisi bir dörtlü ve bir beşlinin doğrudan birleşmesiyle oluşan, kendi perdesinde karar veren makam; Rast, Uşşak, Hicaz, Bûselik, Kürdî gibi.

İlgili: Birleşik makamŞed makamMakam

Neyin üflenen ucuna takılan, boynuz, kemik ya da benzeri malzemeden yapılmış ağızlık.

İlgili: Ney

Bir aksak ile bir sofyanın birleşmesinden oluşan on üç zamanlı, dokuz vuruşlu küçük usul (13/8). Daha çok Bektaşî mûsikisinde ve nefeslerinde kullanıldığı için bu adı almıştır; bazı türkülerde de görülür.^[10]

İlgili: Bektaşî Devr-i Revânı metronomNefesAksak

Bektaşî nefeslerine özgü on beş zamanlı usul (15/8); kuvvetli vuruşları 1., 6. ve 11. zamanlara düşer, klasik Raksân’da ise 1., 4. ve 9. zamanlardadır. Anadolu ve Rumeli âşık mûsikisinde de görülür.^[11]

İlgili: NefesBektaşî Raksı

Bektaşî nefeslerinde kullanılan on altı zamanlı usul (16/8); Ekrem Karadeniz düm, düm, tek, düm, tek, düm, tek vuruşlarıyla verir. Arşivdeki örnek, usulüne bu adı Tasnif Heyeti’nin verdiği “Önüme bir cebel düştü” nefesidir.^[12]

İlgili: Bektaşî Raksı metronomNefesBektaşî Raksânı

Pes bölgede, Yegâh (Re) perdesinde karar veren, güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Hisar rengini taşır.

İlgili: Bend-i-Hisar makamBirleşik makamYegâhDügâhHisar

Geniş kasnağına deri gerilmiş çerçeve davul; tekke müziğinde ve halk müziğinde usul tutmakta kullanılır.

İlgili: Bendir çalgıTefUsul

32 zamanlı büyük usul; çoğunlukla bestelerde, ayrıca bazı peşrev, kâr ve ilahilerde kullanılır. Zencir usulünü oluşturan usullerden biridir.

İlgili: Berefşan metronomPeşrevZencir

Genel anlamda bestelenmiş her eser; dar anlamda klasik fasılın büyük usullerle (Hafif, Zencir, Devr-i Kebîr gibi) bestelenen, murabba güfteli ağır sözlü eseri.

İlgili: MurabbaBüyük usulFasılTerennümNota arşivindeki Beste eserleriHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) örnek eser

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Segâh (Si koma bemol) olan birleşik makam. Adını Isfahan makamından alır ve kararını pes bölgede, Irak perdesinde verir.

İlgili: Beste-Isfahan makamBirleşik makamIrakIsfahan makamıSegâh

Karar perdesi Irak, güçlüsü Dügâh olan birleşik makam; Saba rengini Irak kararıyla birleştirir.

İlgili: Bestenigâr makamSaba makamIrak

Beş perdeden ve dört aralıktan oluşan dizi parçası (pentakord); toplam genişliği 31 komadır. Çoğunlukla bir dörtlüye bir tanini eklenmiş gibi düşünülür.

İlgili: DörtlüCinsDizi

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan birleşik makam. Beyâtî makamının seyrine Arabân çeşnisinin hicazlı rengini katar.

İlgili: Beyâtî-Arabân makamBirleşik makamBeyatî makamıÇeşniDügâhNevâ

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Beyâtî-Arabân ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Si koma bemol, Mi küçük mücenneb bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Beyâtî-Arabânbûselik makamBirleşik makamBeyâtî-Arabân makamıBûselik makamıDügâh

Uşşak ile aynı diziyi kullanan, karar perdesi Dügâh, güçlüsü Nevâ olan makam. Seyrine Nevâ çevresinden başlamasıyla Uşşak'tan ayrılır.

İlgili: Beyatî makamUşşak makamSeyir

Dügâh (La) perdesinde karar veren, güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı Beyâtî ve Bûselik renklerini birleştirdiğini gösterir; donanımında Si koma bemol bulunur.

İlgili: Beyâtîbûselik makamBirleşik makamBeyatî makamıBûselik makamıDügâh

İki ya da daha çok makamın dizi ve seyir özelliklerinin birleşmesinden oluşan makam; mürekkep makam da denir. Sûzinak, Karcığar, Bestenigâr gibi.

İlgili: Basit makamTerkibSuzinak makamKarcığar makam

Bugün en yaygın kullanılan ahenk; notada Sol yazılan Rast perdesi yaklaşık Re sesini verir, yani yazılandan bir dörtlü pes çalınır.

İlgili: AhenkSüpürde

Ağlayışın, inleyişin kokusu: bû “koku”, zâr “inleme, ağlayış” demektir. Rahmi Bey'in dostu Şevki Bey'in ardından bestelediği şarkıda yasın havasını anlatır.

İlgili: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikâyeHazin

Telli çalgılarda telin gerginliğini ayarlayıp akort etmeye yarayan döner parça; kulak da denir.

İlgili: EşikAhenk

Dügâh'ın bir tanini tizindeki ara perde; Batı notasında arızasız Si ile yazılır. Bûselik dörtlüsünü ve Bûselik, Nihavend ailesi makamlarının rengini belirler.

İlgili: Bûselik dörtlüsüBûselik makamSegâh

Tanini, bakiye ve taniniden (T B T: 9 + 4 + 9 koma) oluşan dörtlü; Dügâh üzerinde Dügâh–Bûselik–Çârgâh–Nevâ perdelerini verir.

İlgili: DörtlüBûselik makamBûselik

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Hüseynî olan makam. Dizisi Bûselik beşlisi ile Hüseynî'deki Kürdî dörtlüsünden oluşur; yapısı Batı müziğindeki minör diziye benzer.

İlgili: Bûselik makamBûselik dörtlüsüBûselik

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Dügâh (La) olan makam. Adından anlaşılacağı gibi Bûselik rengini pes bölgede, Aşîrân perdesinde gösterir; donanımında arıza bulunmaz.

İlgili: Bûselikaşîrân makamBûselik makamıHüseynî-aşîrânDügâhKarar

Sekiz komalık aralık; kısaltması K. Tam sesle yarım ses arasında kalan, makam müziğine özgü renkli aralıklardan biridir; Uşşak dörtlüsünün ilk aralığı (Dügâh–Segâh) büyük mücennebdir.

İlgili: AralıkTaniniUşşak dörtlüsüKulak eğitimi

Yazıldığı perdeyi 8 koma pesleştiren AEÜ arıza işareti; uygulamada seyrek görülür.

İlgili: Büyük mücennebArıza

Yazıldığı perdeyi 8 koma tizleştiren AEÜ arıza işareti; uygulamada seyrek görülür.

İlgili: Büyük mücennebArıza

Çok sayıda zamandan oluşan geniş usuller (Devr-i Kebîr, Hafif, Zencir gibi); içlerinde küçük usullerin birleşimi sezilir. Peşrev, beste ve kâr gibi büyük eserlerde kullanılır.

İlgili: Küçük usulUsulPeşrevBeste

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan makam. Edvâr kitaplarındaki on iki eski makamdan biridir; sitedeki donanımında Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Büzürk makamEdvârRastNevâKarar

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adı Farsça "can artıran" anlamına gelir; donanımında Si koma bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Canfezâ makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânDügâhKarar

10 zamanlı küçük usul; 10/8 ile 2+2+3+3 zaman gruplarında yazılır: düm-tek, düm-tek, düm-tek-tek, düm-tek-tek. İsmail Hakkı Özkan ve Ekrem Karadeniz aynı kalıbı verir; Miras-ı Saz arşivinde bu usulle yazılmış eser yoktur.^[13]

İlgili: Ceng-i Harbî metronomKüçük usul

Dörtlü ve beşlilerin ortak adı. AEÜ kuramında başlıca dörtlüler Çârgâh, Bûselik, Kürdî, Rast, Uşşak ve Hicaz; başlıca beşliler Çârgâh, Bûselik, Kürdî, Rast, Hicaz ve Hüzzam olarak sayılır.

İlgili: DörtlüBeşliArel-Ezgi-Uzdilek sistemi

10/8 zamanlı hareketli aksak usul; şarkı, türkü ve oyun havalarında kullanılır.

İlgili: Curcuna metronomAksak Semâî

Metal kasnaklı, deri kapaklı, perdesiz saplı telli çalgı; 20. yüzyılın ilk yarısında Zeynel Abidin Cümbüş tarafından geliştirilmiştir.

İlgili: Cümbüş çalgıUd

Rast'ın bir dörtlü (22 koma) tizindeki ana perde; Batı notasında Do ile yazılır. Saba ve Kürdîlihicazkâr makamlarında güçlü perdesidir.

İlgili: Çârgâh dörtlüsüKaba çârgâhÇârgâh makamıÇargâh makamSaba makam

İki tanini ve bir bakiyeden (T T B: 9 + 9 + 4 koma) oluşan dörtlü; Çârgâh üzerinde Çârgâh–Nevâ–Hüseynî–Acem perdelerini verir. Batı müziğindeki majör dörtlüye benzer.

İlgili: DörtlüÇârgâhMahur makam

Karar perdesi Çârgâh (Do) olan eski makam; sitedeki verilerde güçlüsü Gerdâniye (Sol) olarak gösterilir. AEÜ kuramındaki Çârgâh dizisi Batı müziğinin majör dizisine benzer; geleneksel Çârgâh makamının kullandığı perdeler kaynaklarda farklı anlatılır ve bu makamda az sayıda eser bestelenmiştir.

İlgili: Çargâh makamÇârgâhÇârgâh dörtlüsü

24 zamanlı büyük usul (24/4); beste ve peşrevlerde kullanılır, Zencir usulünü oluşturan usullerden biridir.

İlgili: Çenber metronomZencir

Bir makamın içinde kısa bir süre başka bir makamın ya da cinsin rengini duyurmak; tat, renk anlamında. Tam bir geçkiye göre daha kısa ve hafif bir dokunuştur.

İlgili: GeçkiTerkibCins

Uzun bir değneğin tepesindeki madenî başlıktan küçük çıngıraklar sarkan, sallanarak çalınan mehter çalgısı. Çevgenciler yürüyüşte okuyuculuk da yapar.

İlgili: Çevgen çalgıMehterDavulKös

Ezginin karar ya da karar çevresinden başlayıp tiz bölgeye doğru ilerlediği, sonra karara döndüğü seyir türü. Uşşak ve Rast gibi makamlar bu türdendir.

İlgili: Seyirİnici seyirİnici-çıkıcı seyir

İki düyekten oluşan on altı zamanlı ve sekiz vuruşlu büyük usul; daha çok 16/4 mertebesi kullanılır. Zencir usulünü oluşturan beş usulün birincisidir; peşrev, kâr, beste, tevşîh ve ilâhilerde kullanılır.^[14]

İlgili: Çifte Düyek metronomDüyekZencir

Aksak usulünün çok yürük mertebesinin dört vuruşlu özel kalıbı; 9/16 yerine çoğunlukla 9/8 ile yazılır. Rauf Yektâ yürük aksağı bu adla anar; şarkı, türkü, köçekçe ve hareketli oyun havalarında kullanılır.^[15]

İlgili: Çifte Sofyan metronomAksakAydın

Kasnağının içine küçük ziller ya da halkalar takılan geniş çerçeveli el davulu. Osmanlı döneminde ince saz ve fasıl topluluklarında usul tutmak için çalınmıştır.

İlgili: Daire çalgıTefBendirUsul

Arapça “vurma” anlamında; usulde her bir vuruş. Darb-ı Fetih, Darbeyn gibi usul adlarında da geçer.

İlgili: VuruşDarb-ı Fetih

88 zamanlı büyük usul; Zencir ve Darbeyn gibi birleşik usuller dışında en büyük bağımsız usuldür. Peşrev ve bestelerde kullanılır.

İlgili: Darb-ı Fetih metronomBesteDarb

6 zamanlı küçük usul; Ekrem Karadeniz 6/4 ile iki vuruşla verir: iki zamanlık bir düm ve dört zamanlık bir tek. Arşivde Ahmed Avni Konuk’un beş küpesi bu usulle ölçülmüştür.^[16]

İlgili: Darb metronomDarbKüpe

“İki vuruş” anlamında; gidişleri birbirine uygun iki ayrı büyük usulün birer, ikişer ya da üçer kez art arda getirilmesiyle kurulan dizi usullerin adı (ör. Fer‘ + Muhammes). Peşrevlerde ve daha çok bestelerde kullanılır.^[17]

İlgili: Darbeyn metronomFer‘MuhammesBüyük usul

Kum saati biçimli, tek yüzü kaplı vurmalı çalgı; ortasına vurulan düm ve kenarına vurulan tek sesleriyle usul tutar.

İlgili: Darbuka çalgıDümTek

1917'de İstanbul'da kurulan, Türk musikisi alanındaki ilk resmî konservatuvar; sonradan İstanbul Belediye Konservatuvarı adını aldı. Klasik eserlerin notaya alınıp yayımlanmasında önemli rol oynadı.^[18]

İlgili: Dârü't-Ta'lîm-i MûsikîŞark Musikisi Cemiyeti

II. Meşrutiyet yıllarında İstanbul'da kurulan, Türk musikisi eğitimi veren ve konserler düzenleyen özel musiki cemiyeti; birçok önemli icracı ve besteci burada yetişti.

İlgili: DârülelhanŞark Musikisi Cemiyeti

İki yüzüne deri gerilmiş büyük kasnağı, bir yüzüne tokmakla öbürüne çubukla vurularak çalınan vurmalı çalgı. Zurnanın eşi, mehterin temel ritim çalgısıdır.

İlgili: Davul çalgıZurnaMehterUsul

Bir eser ya da taksim boyunca sürekli tutulan, çoğunlukla makamın karar perdesindeki uzun ses (ison); bu sesi vermeye “dem tutmak” denir. Sözcük gündelik dilde “an, vakit” ve “nefes, soluk” anlamlarında da kullanılır; müzikteki anlamı, ezgiye sürekli bir ses zemini sağlamasıdır.

İlgili: KararTaksimAhenkAraçlar

7/8 zamanlı aksak usul; şarkı ve ilahilerde kullanılır.

İlgili: Devr-i hindi metronomAksak

28 zamanlı büyük usul (28/4); peşrevlerde çok kullanılır. Mevlevî âyinlerinin açılış peşrevi de genellikle bu usuldedir.

İlgili: Devr-i Kebîr metronomPeşrevMevlevî âyini

14 zamanlı usul (14/8, daha ağırı 14/4); bir semâî ile bir sofyanın iki kez art arda gelmesinden, yani iki Devr-i Hindî'den oluşur. Mevlevî âyinlerinde çok kullanıldığı için Mevlevî ya da Âyin Devr-i Revânı da denir; peşrev, beste ve şarkılarda da görülür. 13 zamanlı Şarkı Devr-i Revânı ile Bektaşî Devr-i Revânı ayrı usullerdir.

İlgili: Devr-i Revân metronomMevlevî âyini

On dört zamanlı Devr-i Revân usulünün eski adlarından biri; Abdülbâki Nâsır Dede’nin Tedkîk ü Tahkîk’inde Devr-i Revân’la aynı vuruşlarla verilir. Kantemiroğlu bu adı 7 zamanlı Devr-i Hindî için kullanmıştır.^[19]

İlgili: Devr-i Revân-ı Hindî metronomDevr-i RevânDevr-i HindîKüpe

Bir sofyan ile bir semâînin birleşmesinden oluşan yedi zamanlı, üç vuruşlu küçük usul; Devr-i Hindî’nin tersidir, Mandıra da denir. 7/8 yazılır ama gidişi 7/16’ya yakındır; türkü, oyun havası ve köçekçelerde kullanılır.^[20]

İlgili: Devr-i Tûran metronomDevr-i HindîKöçekçe

Perde adlarında aynı adlı perdenin biraz tiz hâlini gösteren sözcük: dik kürdî, dik hicaz, dik hisar gibi.

İlgili: NîmKürdîAra perde

Irak (Fa bakiye diyez) perdesinde karar veren, güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur; adı Farsça "gönül çeken" anlamındaki dilkeş sözünü taşır.

İlgili: Dilkeşhâveran makamBirleşik makamIrakÇârgâhKarar

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Pes bölgede, Yegâh perdesinde karar verir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Dilkeşîde makamBirleşik makamYegâhDügâhYegâh makamı

Karar perdesi Nevâ (Re), güçlüsü Eviç (Fa bakiye diyez) olan birleşik makam. Adı Farsça "gönül açan" anlamına gelir; donanımında Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Dilküşâ makamBirleşik makamNevâEviçKarar

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "gönle yerleşen" anlamına gelir; donanımı Rast makamınınki gibi Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Dilnişîn makamBirleşik makamRastÇârgâhRast makamı

Halk şiirinde aruzla yazılan bir şiir türü ve bu şiirle okunan ezgi. Halk müziğinde çoğunlukla serbest ritimli uzun hava olarak okunur; Kemânî Nevres Paşa'nın Şehnâz dîvânı gibi usullü bestelenmiş örnekleri de vardır.^[21]

İlgili: Uzun havaTürküNota arşivindeki Dîvân eserleri

Bir makamın kullandığı perdelerin pesten tize sıralanışı. AEÜ kuramında makam dizileri çoğunlukla bir dörtlü ile bir beşlinin birleşmesinden oluşur; aynı diziyi kullanan makamlar seyirleriyle birbirinden ayrılır.

İlgili: DörtlüBeşliMakamSeyir

12/8 ile yazılan on iki zamanlı küçük usul; Ekrem Karadeniz tekkâ, tekkâ, tekkâ, düm, tek vuruşlarıyla verir. Arşivdeki tek örnek, Yunus Emre’nin “Benim adım dertli dolap” sözleriyle başlayan uşşak ilâhidir.^[22]

İlgili: İlahiKüçük usul

Notanın başında, anahtarın yanına yazılan ve eser boyunca geçerli arızaları gösteren işaretler. Makam müziğinde her makamın kendine özgü donanımı vardır.

İlgili: ArızaMakamNota Arşivi

Dört perdeden ve üç aralıktan oluşan dizi parçası (tetrakord); toplam genişliği 22 komadır. Makam dizileri dörtlü ve beşlilerin birleşmesiyle kurulur.

İlgili: BeşliCinsDiziRast dörtlüsü

Tekke musikisinde, ağır usullerle bestelenmiş, uzatmalı ve süslemeli okunan dinî eser; genellikle bir solist tarafından okunur.

İlgili: Tekke musikisiİlahiZikir

Bir Türk aksağı ve dört sofyandan oluşan yirmi bir zamanlı büyük usul (21/4); tamamen dinî mûsikiye aittir. Usulsüz okunan durak, na‘t, mersiye ve tevşîhleri Suphi Ezgi bu usulle notaya almıştır.^[23]

İlgili: Durak Evferi metronomDurakTürk Aksağı

Rast'ın bir tanini tizindeki ana perde; Batı notasında La ile yazılır. Uşşak, Hicaz, Hüseynî, Saba, Kürdî gibi pek çok makamın karar perdesidir; bir oktav tizine Muhayyer denir.

İlgili: RastMuhayyerDügâh makamıDügâh makamUşşak makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan eski makam; dizisi ve rengi Saba makamına çok yakındır.

İlgili: Dügâh makamDügâhSaba makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Dügâh perdesiyle Mâye'yi birleştirir; donanımında Si koma bemol bulunur.

İlgili: Dügâh-Mâye makamBirleşik makamDügâhNevâDügâh makamı

Usulün en güçlü ve pes vuruşu; kudümde sağ elle, darbukada derinin ortasına vurularak çıkarılır.

İlgili: TekUsulUsul vurmakSofyan metronom

8/8 zamanlı usul (düm–tek–tek–düm–tek); şarkı, ilahi ve peşrevlerde çok kullanılır. Yavaş biçimine Ağır Düyek denir.

İlgili: Düyek metronomAğır düyek metronomUsul

Perdeleri Arap alfabesinin ebced sırasındaki harfleriyle gösteren eski nota yazısı. Safiyüddîn Urmevî (1216–1294) ile Abdülkadir Merâgî (ö. 1435) kullanmış, Abdülbâki Nâsır Dede (1765–1821) Tahrîriye adlı eserinde neredeyse aynısını yeniden ortaya koymuştur. İlk oktavında Yegâh'tan Nevâ'ya 18 perde vardır.^[24]

İlgili: Kantemir notasıHamparsum notasıEdvârYegâh

Musiki nazariyatını (makam, usul, aralık) anlatan eserlere verilen genel ad. Sözcük “devirler” demektir ve makam dizilerinin daire (devir) biçiminde gösterilmesinden gelir; Safiyyüddin Urmevî'nin Kitâbü'l-Edvâr'ı bu türün öncülerindendir.^[25]

İlgili: NazariyatEbced notasıDevirler

Osmanlı sarayında devlet adamı ve sanatçı yetiştiren saray okulu; öğrencilere musiki eğitimi de verilirdi ve birçok musikişinas burada yetişti.^[26]

İlgili: MehterMızıka-yı Hümâyun

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Sipihr makamının eski biçimidir; donanımında Si koma bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Eski-Sipihr makamBirleşik makamSipihr makamıDügâhHüseynî

Bir perdenin icrada tek ve sabit bir yüksekliği olmaması: aynı adlı perde makama, ezginin çıkışına ya da inişine ve çevresindeki perdelere göre birkaç koma oynayabilir. Örneğin Segâh perdesi Uşşak ve Bayâtî’de Rast makamındakinden genellikle pes basılır. Nota yazımı perdeyi tek bir arıza işaretiyle gösterdiği için bu ayrımlar hocadan ve dinleyerek öğrenilir (meşk).

İlgili: PerdeSegâhOrta ikiliMeşkUşşak makam

Telli çalgılarda tellerin üzerinden geçtiği, titreşen tel boyunu sınırlayan dayanak; gövdedeki eşik, titreşimi ses tablasına iletir.

İlgili: BurguGöğüs

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Eviç ile Hüzî renklerini birleştirdiğini gösterir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Evc-Hüzî makamBirleşik makamEviçHüzî makamıDügâh

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Rast (Sol) olan makam. Irak perdesindeki Segâh çeşnisiyle Rast perdesindeki Hicaz dörtlüsünü birleştirir; inici bir seyir izler.

İlgili: Evcârâ makamBirleşik makamIrakHicaz dörtlüsüSegâh makamıİnici seyir

9 zamanlı usul; 9/8 ve 9/4 biçimleri vardır. Mevlevî âyinlerinde kullanılan biçimi Mevlevî Evferi olarak anılır.

İlgili: Evfer metronomMevlevî Evferi metronomMevlevî âyini

Hüseynî'nin 8 koma tizindeki ana perde; Fa'nın 4 koma tizi (Fa bakiye diyez). Rast dizisinin yedinci perdesidir; bir oktav pesine Irak denir.

İlgili: IrakAcemBakiye diyezEviç makam

Karar perdesi Irak olan, adını tiz bölgedeki Eviç perdesinden alan makam. Seyrine tizden başlar ve dizisi Hüzzam'ı andırır.

İlgili: Eviç makamEviçIrakHüzzam makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Eviç ve Bûselik renklerini bir araya getirir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Eviçbûselik makamBirleşik makamEviçBûselik makamıDügâh

Yirmi altı zamanlı ve on üç vuruşlu büyük usul; iki kez art arda gelen bir Türk aksağı ve iki sofyandan oluşur (26/8, 26/4). Başta tevşîhler ve cumhur ilâhileri olmak üzere dinî mûsikide çok kullanılır.^[27]

İlgili: Evsat metronomNîm EvsatTevşîh

Kış günleri: eyyâm “günler”, sermâ “kış, soğuk” demektir. Rahmi Bey'in “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” şarkısı kışın bitişiyle açılır.

İlgili: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikâyeÂsârPeydâ olmak

20 zamanlı büyük usul (20/4); peşrevlerde ve sözlü eserlerde kullanılır.

İlgili: Fahte metronomBüyük usulPeşrev

20. yüzyılda yaygınlaşan, şarkıdan daha serbest yapılı, çoğunlukla kısa ve hareketli sözlü eser. Bölüm düzeni ve usul seçimi kalıba bağlı değildir; Batı ve halk müziği etkileri taşıyabilir.^[28]

İlgili: ŞarkıSözlü eserNota arşivindeki Fantezi eserleri

Aynı makamdaki eserlerin belirli bir sırayla art arda okunup çalındığı konser düzeni. Klasik fasıl genellikle taksim ve peşrevle başlar; besteler, semâîler ve şarkılardan sonra saz semâîsiyle biter.^[29]

İlgili: Fasıl heyetiPeşrevSaz semâîsiBeste

Fasıl icra eden topluluk: hânendeler (okuyucular) ile kanun, ud, tanbur, ney, kemençe, keman ve vurmalılardan oluşan sâzendeler.

İlgili: FasılHânendeSâzendeSerhânende

On altı zamanlı büyük usul; Fer‘-i Muhammes adıyla da anılır. Darbeyn usullerinden birinde Muhammes ile art arda kullanılır; arşivdeki Abdülhalim Ağa bestesi de bu Fer‘ + Muhammes dizisiyle ölçülmüştür.^[30]

İlgili: Fer‘ metronomFer‘-i MuhammesDarbeyn

Fer‘ usulünün Kantemiroğlu Edvârı’ndaki adı; on altı zamanlı büyük usuldür. Kantemiroğlu’nun edvârında ve Kevserî Mecmuası’nın saz eserlerinde geçer; arşivdeki örnek Kantemiroğlu’nun 16/8 yazılmış muhayyer peşrevidir.^[31]

İlgili: Fer‘Fer‘-i Muhammes (16/8) metronomPeşrev

Karar perdesi Yegâh, güçlüsü Acem olan, pes bölgede gezinen makam. Dede Efendi'nin Ferahfezâ Mevlevî âyini bu makamın bilinen eserlerindendir.

İlgili: Ferahfezâ makamYegâhMevlevî âyiniFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) örnek eser

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adı Ferahnâk ile Aşîrân'ı birleştirir; donanımında Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Ferahnâk-Aşîrân makamBirleşik makamFerahnâk makamıIrakDügâh

Karar perdesi Irak, güçlüsü Dügâh olan makam; Segâh renginin Irak perdesine göçürülmesiyle oluşur.

İlgili: Ferahnâk makamIrakSegâh makam

Yegâh (Re) perdesinde karar veren, güçlüsü Rast (Sol) olan birleşik makam. Donanımında Si ve Mi bakiye bemol bulunur; adı Farsça "ferahlık gösteren" anlamına gelir.

İlgili: Ferahnümâ makamBirleşik makamYegâhRastKürdî

“Avrupa tarzı fer‘” anlamında yirmi sekiz zamanlı büyük usul; iki yürük semâî ve dört sofyandan oluşur, 28/4 yazılır. Frenkçin’den ilham alınarak tertip edildiği söylenir; çok az kullanılmış, ulaşan örnekleri bestelerdir.^[32]

İlgili: Firengî Fer‘ metronomFrenkçinBeste

Bir eserin türü ve bölümlerinin düzeni: peşrev, saz semâîsi, beste, şarkı, türkü gibi. Sitedeki nota arşivinde her eserin formu makam ve usulüyle birlikte gösterilir.

İlgili: Saz eseriSözlü eserNota Arşivi

12 zamanlı küçük usul (12/8 ve 12/4); iki semâî ile üç nim sofyanın birleşmesinden oluşur. Peşrev, beste ve bazı dinî eserlerde kullanılır.

İlgili: Frenkçîn (12/4) metronomKüçük usul

Divan şiirinde bir nazım biçimi; müzikte bir hânendenin bu tür bir şiiri usulsüz ve doğaçlama olarak, makam seyrini göstererek okuması. Bir tür sözlü taksim sayılır.

İlgili: TaksimGazelhânKaside

Gazel okumakta usta olan hânende; usulsüz, doğaçlama sözlü taksim yapan okuyucu.

İlgili: GazelHânende

Bir eser ya da taksim içinde bir makamdan başka bir makama geçiş; ezgi sonunda çoğunlukla ana makama döner. Ustalıklı geçkiler eserin zenginliğini artırır.

İlgili: ÇeşniSeyirTaksim

Makam dizisinin karar perdesinin altına ya da tizdeki son perdesinin üstüne doğru uzatılması. Genişleyen bölümde dizinin kendi perdeleri ya da başka perdeler kullanılabilir.

İlgili: DiziMakam

Rast'ın bir oktav tizindeki perde; Batı notasında tiz Sol ile yazılır. Mâhur makamının güçlü perdesidir.

İlgili: RastTizOktavMahur makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan birleşik makam. Adı Gerdâniye ile Bûselik'i birleştirir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Gerdâniyebûselik makamBirleşik makamGerdâniyeBûselik makamıDügâh

Mâhur perdesinin bir oktav pesi; Fa'nın 5 koma tizi (Fa küçük mücenneb diyez), Rast'ın 4 koma pesi.

İlgili: MâhurIrakRast

Giriş; bir eserin başında çalgıların çaldığı açılış bölümü ya da bir bölüme geçişi hazırlayan kısım.

İlgili: AranağmeTaksim

Henüz açılmamış çiçek, özellikle gül tomurcuğu. Klasik şiirde tazeliğin ve güzelin ağzının imgesidir; açmadan kalan gonca kısa süren bir güzelliği de düşündürür.

İlgili: Bir Gonca Femin Yâresi hikâyeGonca-fem

Gonca ağızlı: ağzı açılmamış bir gül goncası gibi küçük ve güzel olan (fem: ağız). Klasik şiirde güzel için kullanılan yerleşik bir benzetmedir; Dede Efendi'nin “Bir gonca-femin yâresi” bestesinde geçer.

İlgili: Bir Gonca Femin Yâresi hikâyeGoncaYâre

Karar perdesi Nevâ (Re), güçlüsü Acem (Fa) olan birleşik makam. Donanımında arıza yoktur; adı "güzel gonca" anlamına gelir.

İlgili: Gonca-i-Rânâ makamBirleşik makamNevâAcemKarar

Ud, tanbur gibi telli çalgılarda gövdenin üst yüzü, yani ses tablası; genellikle ince ahşaptan yapılır ve sesin yayılmasını sağlar.

İlgili: TekneEşik

Makam dizisinde karardan sonra en önemli perde; ezginin sık uğradığı ve yarım kararlar verdiği merkez. AEÜ kuramında çoğunlukla dizideki dörtlü ile beşlinin birleştiği perdedir.

İlgili: KararAsma kararMakamMakamlar

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Donanımında Re bakiye diyez ve Fa küçük mücenneb diyez (Mâhur perdesi) bulunur; adı "çiçek demeti" anlamına gelir.

İlgili: Güldeste makamBirleşik makamRastBûselikMâhur

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı "gül yanaklı" demektir; Dügâh'ta karar veren Uşşak, Beyâtî ve Hüseynî makamlarıyla akrabadır.

İlgili: Gülizâr makamBirleşik makamDügâhNevâHüseynî makamıKarar

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adı "vefa gül bahçesi" anlamına gelir; donanımında Si küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Gülşen-i-Vefâ makamBirleşik makamYegâhDügâhKarar

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adı Farsça "gül bahçesi" demektir; donanımında yalnız Si koma bemol vardır.

İlgili: Gülzâr makamBirleşik makamYegâhDügâhKarar

Altın ip, altın iplik: habl “ip”, zer “altın” demektir. Şiirde parlak ve ince bir ipliğe benzetme olarak kullanılır; örümcek beytinde örümceğin ağ ipliğini anlatır.

İlgili: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hikâyeAnkebut

32 zamanlı büyük usul; sekiz sofyanın farklı biçimlerde art arda gelmesinden oluşur (32/8, 32/4, 32/2). Gidişi hareketlidir; daha çok ikinci bestelerde, ayrıca peşrev, kâr ve ilahilerde kullanılır.

İlgili: Hafîf metronomBesteKâr

Pirinçten yapılmış büyük çift zil; tekke musikisinde ve Mevlevî âyinlerinde kullanılır.

İlgili: Halile çalgıKudüm

Hamparsum Limonciyan'ın (1768–1839) 19. yüzyıl başında geliştirdiği, Ermeni harflerinden türetilmiş işaretlerle yazılan nota sistemi. Yedi kök işarete dayanır ve Rast'tan Gerdaniye'ye oktav dışında 14 perde gösterir; bazı perdelerin yeri icraya göre esnektir. Mevlevî âyinleri ve birçok klasik eser bu yazıyla kayda geçirilmiştir.^[33]

İlgili: Ebced notasıKantemir notasıMeşk

Peşrev ve saz semâîsi gibi saz eserlerinde, her birinden sonra teslimin çalındığı ana bölüm; ayrıca sözlü eserlerin bölümleri için de kullanılır.

İlgili: TeslimPeşrevSaz semâîsi

Okuyucu, ses sanatçısı; sözlü eserleri okuyan icracı.

İlgili: SâzendeSerhânendeGazelhân

Altmış dört zamanlı büyük usul; adı “içeren” anlamındadır, çünkü içinde sofyan, yürük semâî ve nîm hafîf gibi usuller yer alır. 64/4 ve daha çok 64/2 mertebesiyle peşrevlerde ve birinci bestelerde kullanılır.^[34]

İlgili: Hâvî metronomNîm HafîfPeşrev

Hüzünlü, kederli, insanın içine dokunan. Rahmi Bey'in ilk eserinin güftesi “Gül hazin…” diye açılır.

İlgili: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikâyePerîşan

22 zamanlı büyük usul; İsmail Hakkı Özkan 22/4 ile 6+4+4+4+4 zaman gruplarında verir. TDV İslâm Ansiklopedisi 22 zamanlı usuller arasında sayar; Ekrem Karadeniz aynı adla 44 zamanlı bir kalıp verir. Miras-ı Saz arşivinde bu usulle yazılmış eser yoktur.^[35]

İlgili: Hezeç metronomBüyük usul

Çârgâh'ın 5 koma tizindeki ara perde (Do küçük mücenneb diyez). Bir koma pesine Nîm hicaz (Do bakiye diyez) denir; Hicaz dörtlüsünde çoğunlukla Nîm hicaz kullanılır.

İlgili: NîmHicaz dörtlüsüHicaz makamKüçük mücenneb diyez

Küçük mücenneb, artık ikili ve küçük mücennebden (S A S: 5 + 12 + 5 koma) oluşan dörtlü; Dügâh üzerinde Dügâh–Dik kürdî–Nîm hicaz–Nevâ perdelerini verir.

İlgili: DörtlüArtık ikiliHicaz makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan; Hicaz dörtlüsündeki artık ikiliyle tanınan makam. Hümâyun, Uzzâl ve Zirgüleli Hicaz ile birlikte Hicaz ailesini oluşturur.

İlgili: Hicaz makamHicaz dörtlüsüArtık ikiliHicaz-Hümâyûn makamHicaz-Uzzâl makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı Hicaz ile Zemzeme renklerini birleştirdiğini gösterir; donanımında Si küçük mücenneb bemol ve Do bakiye diyez bulunur.

İlgili: Hicaz-Zemzeme makamBirleşik makamHicaz makamıSabâ-Zemzeme makamıDügâh

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Hicaz rengini pes bölgeye, Aşîrân perdesine taşır; donanımında Si küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez vardır.

İlgili: Hicazaşîrân makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânHicaz makamıDügâh

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Hicaz ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Si küçük mücenneb bemol ve Do bakiye diyez bulunur.

İlgili: Hicazbûselik makamBirleşik makamHicaz makamıBûselik makamıDügâh

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Hicaz ile Uşşak renklerini birleştirir; donanımında Si küçük mücenneb bemol ve Do bakiye diyez bulunur.

İlgili: Hicâzî-Uşşak makamBirleşik makamHicaz makamıUşşak makamıDügâh

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Hicazkâr ile Kürdî renklerini birleştirir; donanımında La, Si ve Mi bakiye bemol bulunur.

İlgili: Hicazkâr-Kürdî makamBirleşik makamHicazkâr makamıKürdîlihicazkâr makamıRast

Karar perdesi Rast, güçlüsü Gerdâniye olan şed makam; Zirgüleli Hicaz dizisinin Rast perdesine göçürülmüş hâli sayılır. Dizide iki Hicaz dörtlüsü bulunur.

İlgili: Hicazkâr makamŞed makamHicaz-Zirgüle makam

Nevâ'nın 5 koma tizindeki, Hüseynî'nin 4 koma pesindeki ara perde (Re küçük mücenneb diyez). Hüzzam ve Sûzinak gibi makamlarda Nevâ üzerindeki Hicaz dörtlüsünde kullanılır.

İlgili: NevâHüseynîHisar makamHüzzam makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adını birleştirdiği Hisar ve Bûselik renklerinden alır; klasik dönemden günümüze peşrev, semâî ve şarkılarda kullanılmıştır.

İlgili: Hisarbûselik makamBirleşik makamBûselik makamıHisarKararGüçlü

Oktavın 53 eşit parçasından biri, yaklaşık 22,6 sent; adını 17. yüzyıl İngiliz kuramcısı William Holder’dan alır. 53 eşit bölümlü düzende 4, 5, 8 ve 9 Holder koması, AEÜ’nün Pisagor oranlı bakiye, küçük mücenneb, büyük mücenneb ve tanini aralıklarına 1 sentten az farkla denk gelir; bu yüzden eğitimde “koma” denince çoğunlukla bu birim kastedilir. Bu sitedeki sesler de 53 eşit bölümle hesaplanır.

İlgili: KomaPisagor komasıSes düzeniAraçlar

Hicaz ailesinden, karar perdesi Dügâh olan makam. Dizisi Dügâh'taki Hicaz dörtlüsü ile Nevâ'daki Bûselik beşlisinden oluşur.

İlgili: Hicaz-Hümâyûn makamHicaz makam

Nevâ'nın bir tanini tizindeki ana perde; Batı notasında Mi ile yazılır. Hüseynî ve Bûselik makamlarının güçlü perdesidir; bir oktav pesine Hüseynî-aşîrân denir.

İlgili: Hüseynî-aşîrânHüseyni makamBûselik makam

Hüseynî perdesinin bir oktav pesi; Batı notasında Mi ile yazılır. Kısaca “Aşîrân” da denir.

İlgili: HüseynîYegâhAcem-aşîrân

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Hüseynî (Mi) olan makam. Uşşak rengini taşır; seyri güçlü çevresinden başlar, tiz bölgede Eviç, inerken çoğunlukla Acem kullanır.

İlgili: Hüseyni makamHüseynîİnici-çıkıcı seyir

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan makam. Adını karar perdesinden alır; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Hüseynîaşîrân makamHüseynî-aşîrânDügâhKarar

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı Hüseynî ile Gülizâr makamlarını birleştirir; donanımı Hüseynî gibi Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Hüseynîgülizâr makamBirleşik makamHüseynî makamıGülizâr makamıHüseynî

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan makam. Donanımında yalnız Si koma bemol bulunur; Uşşak ve Beyâtî ile aynı karar ve güçlüyü paylaşır.

İlgili: Hüzî makamDügâhNevâUşşak makamıBeyatî makamı

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "yeni Hüzzam" demektir; donanımında Si koma bemol, Mi küçük mücenneb bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Hüzzam-ı-Cedîd makamBirleşik makamHüzzam makamıIrakSegâh

Karar perdesi Segâh, güçlüsü Nevâ olan makam. Nevâ üzerindeki Hicaz dörtlüsü (Nevâ–Hisar–Eviç–Gerdâniye) ona derin ve ağırbaşlı rengini verir.

İlgili: Hüzzam makamSegâhHicaz dörtlüsü

Eviç perdesinin bir oktav pesi; Fa'nın 4 koma tizi (Fa bakiye diyez). Eviç, Ferahnâk ve Bestenigâr gibi makamlar Irak perdesinde karar verir.

İlgili: EviçGeveştBakiye diyezFerahnâk makamEviç makam

SymbTr derleminde 9/8 ile yazılan dokuz zamanlı bir usulün adı. Arşivdeki tek örnek Kemânî Tatyos Efendi’nin “Gözüm hasretle giryândır” sözleriyle başlayan hüzzam şarkısıdır.^[36]

İlgili: Iraksak metronomAksak

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Nevâ olan; Beyatî ve Rast renklerini bir arada kullanan eski makamlardan biri.

İlgili: Isfahan makamBeyatî makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Isfahan'ın küçültme biçimidir; donanımında Si koma bemol bulunur.

İlgili: Isfahânek makamBirleşik makamIsfahan makamıDügâhNevâ

Bir eserin çalınması ya da okunması; bu işi yapana icracı denir. Makam müziğinde icra, notada yazılmayan süsleme ve tavırlarla zenginleşir.

İlgili: TavırHânendeSâzende

On iki zamanlı küçük usul; TDV ve İsmail Hakkı Özkan’ın usul listelerinde 12 zamanlı usuller arasında sayılır. Arşivdeki örnek Üzeyir Hacıbeyov’un 12/8 ile yazılmış “Çırpınırdı Karadeniz” türküsüdür.^[37]

İlgili: İkiz Aksak metronomAksakKüçük usul

Tekkelerde, camilerde ve dinî toplantılarda okunan, çoğunlukla küçük usullerle bestelenen dinî sözlü eser.^[38]

İlgili: Tekke musikisiDurakŞuğulNota arşivindeki İlahi eserleri

Ezginin güçlü perdesi ya da dizinin orta bölgesinden başladığı, tizlere ve peslere gezinerek karar verdiği seyir türü. Beyatî ve Hüseynî gibi makamlar bu türdendir.

İlgili: SeyirGüçlüBeyatî makamHüseyni makam

Ezginin dizinin tiz bölgesinden başlayıp adım adım karara doğru indiği seyir türü. Mâhur ve Muhayyer gibi makamlar bu türdendir.

İlgili: SeyirÇıkıcı seyirMahur makamMuhayyer makam

Pes, kalın ses. Perde adlarının önünde o perdenin bir oktav pesini gösterir (kaba çârgâh gibi); çalgıların en pes bölgesini anlatmak için de kullanılır.

İlgili: TizKaba çârgâhOktav

Çârgâh perdesinin bir oktav pesi; Yegâh'ın bir tanini (9 koma) altındaki perde. Batı notasında Do ile yazılır ve pes çalgıların en alt bölgesinde kullanılır.

İlgili: KabaÇârgâhYegâh

Gövdesi su kabağından oyulup deriyle kaplanan, dizde dik tutularak yayla çalınan halk çalgısı. Teke yöresinin ezgileriyle özdeşleşmiştir.

İlgili: Kabak kemane çalgıKemençeRebabTürkü

Âşık ve divan şiirindeki kalenderî türünde yazılmış güfteler üzerine bestelenen sözlü eser. Mehter repertuvarında da geçer; arşivdeki örnekler II. Mahmud ve Numan Ağa'nındır.^[39]

İlgili: Sözlü eserMehterNota arşivindeki Kalenderî eserleri

Dimitrie Kantemir'in (1673–1723) Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât (Harfler Yönünden Müzik Biliminin Kitabı) adlı eserinde kullandığı harf notası. Perdeler harflerle, süreler rakamlarla yazılır; Rast'tan Gerdaniye'ye bir oktavda 17 perde vardır. Kantemir bu yazıyla döneminin yüzlerce peşrev ve saz semâîsini kaydetmiştir; çağdaşı Nâyî Osman Dede'nin (ö. 1729) notası buna benzer.^[24]

İlgili: Ebced notasıHamparsum notasıPeşrevAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) örnek eser

19. yüzyılın sonlarında İstanbul'da tuluat tiyatrosunda, genellikle bir kadın sanatçının söyleyip dansla sunduğu hareketli şarkı. Adı İtalyanca canto (şarkı) sözcüğünden gelir; güfteleri çoğunlukla hece ölçülüdür.^[40]

İlgili: ŞarkıSözlü eserNota arşivindeki Kanto eserleri

Yamuk gövdeli, çoğunlukla 24–27 sıralı ve her sırasında üçer teli bulunan, parmaklara takılan mızraplarla çalınan telli çalgı. Perdeleri mandallarla küçük adımlarla ayarlanır; bu sitede tarayıcıda çalınabilir.^[41]

İlgili: Kanun çalgıMandalSıraYüksük

Curcuna usulünün kapalı vuruluşu; İsmail Hakkı Özkan usul listesinde Açık Curcuna’dan ayrı gösterir. On zamanlıdır, arşivde 10/8 (iki eserde 10/16) yazılır ve buradaki eserlerin tamamı şarkıdır.^[42]

İlgili: CurcunaKapalı Curcuna metronomŞarkı

Sözlü eserlerin en büyük ve gösterişli türü; genellikle geniş terennüm bölümleriyle ve büyük usullerle bestelenir, bestecinin ustalığını sergiler.^[43]

İlgili: KârçeTerennümBüyük usulNota arşivindeki Kâr eserleriGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) örnek eser

Güftesinde makam ve usul adları geçen, her ad geçtiği yerde o makam ve usule geçilerek bestelenen büyük sözlü eser. Çoğunlukla Rast'la başlar; Dede Efendi'ninkinde 26, Ahmet Avni Konuk'unkinde 119 makam vardır.^[44]

İlgili: KârGeçkiNota arşivindeki Kâr-ı nâtık eserleriRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) örnek eser

“Yeni kâr” anlamında ad. Dede Efendi'nin Rast makamında, Ağır Düyek usulündeki “Gözümde dâim hayâl-i cânâ” eseri bu adla tanınır ve bestekârın yeni arayışlarını yansıtan eserleri arasında sayılır.^[45]

İlgili: KârTerennümNota arşivindeki Kâr-ı nev eserleriGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) örnek eser

Dar ve uzun gövdeli, üç telli, dik tutularak yayla çalınan Doğu Karadeniz çalgısı. Horon ve kemençe havalarının sazıdır; klasik kemençeden ayrı bir çalgıdır.

İlgili: Karadeniz kemençesi çalgıKemençeTürküOyun havası

Makamın ezgiyi bitirdiği, durulduğunda tamamlanmışlık hissi veren perde; makamın “ev”i. Durak perdesi olarak da anılır.

İlgili: GüçlüAsma kararMakamMakamlar

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Nevâ olan birleşik makam. Dizisi Uşşak dörtlüsü ile Nevâ'daki Hicaz beşlisinden oluşur; halk müziğinde de çok sevilir.

İlgili: Karcığar makamUşşak dörtlüsüHicaz dörtlüsü

Kârın küçüğü sayılan, daha kısa ve daha küçük usullerle bestelenen sözlü eser.

İlgili: KârSözlü eserNota arşivindeki Kârçe eserleri

Dinî musikide bir şiirin usulsüz ve doğaçlama biçimde okunduğu tür; sözlü taksim niteliğindedir.

İlgili: GazelTekke musikisi

İki tahta kaşığın parmaklar arasında birbirine vurulmasıyla ritim tutulan halk çalgısı. Konya, Silifke ve Ege yörelerinin oyun havalarında kullanılır.

İlgili: Kaşık çalgıOyun havasıUsul

Müsemmen usulünün eski adı; 8/8 ile yazılan, bir semâî ile bir Türk aksağından oluşan sekiz zamanlı küçük usuldür. Yunanca kökenli kelimenin bir mûsiki terimi olarak neden kullanıldığı bilinmemektedir.^[46]

İlgili: MüsemmenKatikofti metronom

Kamışsız, uzun, iki ucu açık, ağızdan yan tutularak üflenen halk çalgısı; çobanların sazı olarak bilinir.

İlgili: Kaval çalgıNey

Tekten daha hafif vuruş; kâ diye de söylenir. Sofyan usulündeki “düm – tek – ke” sayımında olduğu gibi.

İlgili: TekDümSofyan metronom

Batı kökenli yaylı çalgı; 19. yüzyıldan beri Türk müziğinde yaygındır ve kendine özgü bir tavırla çalınır.

İlgili: Keman çalgıKemençe

Klasik Türk müziğinde armut biçimli küçük gövdeli, üç telli, dizde dik tutularak yayla çalınan çalgı; teller tırnakla yandan dokunularak basılır. Karadeniz kemençesi ayrı bir halk çalgısıdır.

İlgili: Klasik kemençe çalgıKaradeniz kemençesi çalgıRebab

Belirli bir usule bağlı, düzenli ritimli halk müziği ezgisi; türkülerin ve oyun havalarının çoğu bu türdendir.

İlgili: Uzun havaTürküUsul

Notada Sol yazılan Rast perdesinin La sesini verdiği ahenk; Mansur ahenginden bir tanînî tiz, Bolâhenkten pestir. Adını kız neyi denen neyden alır.

İlgili: AhenkMansur

Tek kamışlı ağızlıkla üflenen, klapeli üflemeli çalgı. Osmanlı'ya 19. yüzyılda bandolarla girmiş; Türk müziğinde daha çok pes akortlu sol klarnetle fasıl ve taksim geleneği oluşmuştur.

İlgili: Klarnet çalgıTaksimFasıl heyetiMızıka-yı Hümâyun

Osmanlı sarayı, tekkeler ve şehir çevrelerinde gelişen, makam ve usul sistemine dayanan sanat müziği geleneği; Türk sanat müziği, Türk mûsikîsi, Osmanlı müziği gibi adlarla da anılır.

İlgili: MakamUsulFasılDevirler

Makam müziğinde aralıkları ölçmekte kullanılan küçük birim; bir tam ses (tanini) 9 koma sayılır. Arel-Ezgi-Uzdilek kuramı perdeleri Pisagor oranlarıyla kurar (Pisagor koması yaklaşık 23,5 cent); oktavın 53 eşit parçaya bölünmesi (Holder koması, yaklaşık 22,6 cent) bu düzene 1 centten az farkla uyar ve uygulamada, bu sitede de, kullanılır.

İlgili: AralıkHolder komasıPisagor komasıTaniniArel-Ezgi-Uzdilek sistemiOktavAraçlar

Yazıldığı perdeyi 1 koma pesleştiren AEÜ arıza işareti. Segâh perdesi (Si koma bemol) bununla yazılır.

İlgili: Koma diyezArızaSegâh

Yazıldığı perdeyi 1 koma tizleştiren AEÜ arıza işareti.

İlgili: Koma bemolArıza

Yaylı çalgıların en büyüğü ve en pes seslisi; ayakta dik tutularak çalınır. Türk musikisinin fasıl ve radyo topluluklarında topluluğun en pes sesini üstlenmiştir.

İlgili: Kontrbas çalgıFasıl heyetiKeman

Türklerin bilinen en eski telli çalgılarından biri; ozanların sazı olarak Dede Korkut hikâyelerinde geçer. Bağlama ve dombıra gibi birçok saplı telli çalgının atası sayılır.

İlgili: Kopuz çalgıBağlamaSapTekne

Halk şiirinin en yaygın nazım biçimi; genellikle 11 heceli dörtlüklerden oluşur ve saz eşliğinde okunmak için yazılır. Koşma güfteli türküler yanında klasik bestekârların usullü bestelediği koşmalar da vardır.^[47]

İlgili: TürküBağlamaNota arşivindeki Koşma eserleri

Köçeklerin dansına eşlik etmek için, çoğunlukla aynı makamda ve farklı usullerde türkü ve şarkıların art arda sıralanmasından oluşan eser dizisi.

İlgili: FasılTürküNota arşivindeki Köçekçe eserleri

Kanunda köprünün arkasında, köprü ile kuyruk arasında kalan kısa tel parçalarına mızrapla vurularak çıkarılan kısa, kuru ve tiz ses; köprü arkası tel vuruşu da denir. Özellikle oynak ve ritmik parçalarda aralara vurgu olarak serpiştirilir; şelpe ve çekmeden ayrı bir tekniktir. Sanal kanunda köprünün sağındaki kısa tellere dokunarak denenebilir.

İlgili: Kanun çalgıKanunMızrapMandal

Mehter takımının en büyük davulu; bakır kazan biçimli gövdeli, tokmakla çalınır.

İlgili: Kös çalgıMehterNakkare

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Karar, güçlü ve donanım (Si koma bemol, Re küçük mücenneb bemol) bakımından Saba makamıyla aynı çerçeveyi paylaşır.

İlgili: Kûçek makamBirleşik makamSaba makamıDügâhÇârgâh

Bakırdan yapılmış, deri kaplı iki küçük yarım küre davuldan oluşan vurmalı çalgı; iki tokmakla çalınır. Mevlevî âyinlerinde usulü tutar.^[48]

İlgili: Kudüm çalgıKudümzenbaşıZahmeUsul

Mevlevî mutribinde kudüm çalan ve âyinin usul ve temposunu yöneten kişi.

İlgili: KudümMutrib

Beş komalık aralık; kısaltması S. Uşşak dörtlüsünde Segâh ile Çârgâh arası, Hicaz dörtlüsünde ilk ve son aralık küçük mücennebdir.

İlgili: AralıkBakiyeBüyük mücennebHicaz dörtlüsüKulak eğitimi

AEÜ yazımında perdeyi 4 koma pesleştiren arıza işareti. Hicaz dörtlüsündeki Dik kürdî perdesi (Si küçük mücenneb bemol) bununla yazılır.

İlgili: Küçük mücennebBakiye bemolHicaz dörtlüsüArıza

AEÜ yazımında perdeyi 5 koma tizleştiren arıza işareti. Mâhur (Fa küçük mücenneb diyez) ve Hicaz (Do küçük mücenneb diyez) perdeleri bununla yazılır.

İlgili: Küçük mücennebMâhurBakiye diyezArıza

Genellikle 2 ile 15 zaman arasında kalan usuller (Sofyan, Aksak, Düyek, Curcuna gibi). Şarkı, türkü, saz semâîsi gibi eserlerde kullanılır.

İlgili: Büyük usulUsul

Ahmed Avni Konuk’un 119 makamlı Rast Kâr-ı Nâtık’ında (Fihrist-i Makâmât) her biri bir makamı tanıtan bölümlere verilen ad; güfteleri de Konuk’undur ve çoğunda makamın adı geçer. Arşivde her küpe ayrı bir eser olarak yer alır.^[49]

İlgili: Kâr-ı nâtıkMakam

Dügâh'ın 4 koma (bakiye) tizindeki ara perde; Batı notasında Si bakiye bemol (Si'nin 5 koma pesi) ile yazılır. Kürdî dörtlüsünü ve Nihavend, Kürdî gibi makamları belirler.

İlgili: Bakiye bemolKürdî dörtlüsüKürdî makamNihavend makam

Bakiye ve iki taniniden (B T T: 4 + 9 + 9 koma) oluşan dörtlü; Dügâh üzerinde Dügâh–Kürdî–Çârgâh–Nevâ perdelerini verir.

İlgili: DörtlüKürdî makamKürdî

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı Kürdî ile Gerdâniye'yi birleştirir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Kürdî-Gerdâniye makamBirleşik makamKürdîGerdâniyeDügâh

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Nevâ olan makam. Dizisi Kürdî dörtlüsü ile Nevâ'daki Bûselik beşlisinden oluşur; ilk aralığın bakiye olması ona özgü rengini verir.

İlgili: Kürdî makamKürdî dörtlüsüBakiye

Karar perdesi Rast, güçlüsü Çârgâh olan şed makam; Kürdî renginin Rast perdesine göçürülmüş hâli. Özellikle 20. yüzyıl şarkılarında çok kullanılmıştır.

İlgili: Kürdîlihicazkâr makamŞed makamKürdî makam

On zamanlı küçük usul; içindeki gizli aksaklık nedeniyle aksak fahte, Fahte’nin yarısı olduğu için nîm fahte de denir. Daha çok 10/4 yazılır; peşrev, beste ve âyinlerde kullanılır, nakış bestelerin geleneksel usulüdür.^[50]

İlgili: Lenk Fahte metronomFahteNakış

Balkan ve Rumeli kökenli, hızlı ve oynak, 2/4 ölçülü saz eseri; hâne ve teslim düzeniyle yazılır. 20. yüzyılda fasıl sonlarında sık çalınmıştır.

İlgili: Saz eseriSirtoHâneNota arşivindeki Longa eserleriNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) örnek eser

Hüseynî'nin bir tanini tizindeki ara perde; Fa'nın 5 koma tizi (Fa küçük mücenneb diyez), Gerdâniye'nin 4 koma pesi. Mâhur makamının karakteristik perdesidir; bir oktav pesine Geveşt denir.

İlgili: GeveştEviçMahur makam

Karar perdesi Rast, güçlüsü tiz Gerdâniye olan makam. Dizisi Rast'taki Çârgâh beşlisi ile Nevâ'daki Çârgâh dörtlüsünden oluşur; inici seyirlidir ve majör diziyi andırır.

İlgili: Mahur makamMâhurÇârgâh dörtlüsüİnici seyir

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Mâhur ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Fa küçük mücenneb diyez (Mâhur perdesi) bulunur.

İlgili: Mâhurbûselik makamBirleşik makamMâhur makamıBûselik makamıMâhur

Belirli bir dizi, karar ve güçlü perdeleri ile ezginin bu dizide nasıl gezindiğini anlatan seyir kurallarından oluşan melodi sistemi. Türk müziğinde yüzlerce makam adı bilinir; bunların bir kısmı yaygın olarak kullanılır.^[51]

İlgili: DiziKararGüçlüSeyirMakamlar

Kanunda her sıranın ucunda bulunan, kaldırılıp indirilerek telin titreşen boyunu değiştiren küçük metal kollar. Çoğu kanunda bir yarım ses altı mandala bölünür: bir mandal yaklaşık 17 sent, yani kuramdaki komadan (yaklaşık 22,6 sent) biraz küçüktür. Mandallar çalarken de açılıp kapatılabilir.

İlgili: KanunSıraKomaKanun çalgı

Mandıra da denir; çoğunlukla yedi zamanlı Devr-i Tûran usulüyle çalınan oyun havası. Devr-i Tûran usulünün kendisine de bu ad verilir; arşivdeki örnek Lavtacı Andon'un Hicaz Mandra'sıdır.^[52]

İlgili: Kırık havaDevr-i HindîNota arşivindeki Mandra eserleri

Pes ve dolgun sesli bir ney boyu ve bu neyin ahengi; notada Sol yazılan Rast perdesi Sol sesini verir, yani yazıldığı yükseklikte duyulur. Bolâhenkten daha pestir ve Mevlevî âyinlerinde sık tercih edilir.

İlgili: AhenkŞah ahengiNey

Düzenli ve güçlü ritimli, yürüyüşe uygun eser. Türk müziğinde mehter havalarından 19. yüzyıl bando marşlarına, “Ceddin Deden”e ve İstiklâl Marşı'na kadar uzanan geniş bir dağarı vardır.^[53]

İlgili: MehterMızıka-yı HümâyunNota arşivindeki Marş eserleri

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan makam. Adını Orta Asya'daki Mâverâünnehr bölgesinden alır; donanımında arıza bulunmaz.

İlgili: Mâverâünnehr makamRastNevâKararGüçlü

Bestelenmiş şiirlerin (güftelerin) makam, usul ve besteci bilgileriyle toplandığı el yazması ya da basma kitaplar. Notanın yaygın olmadığı dönemlerde eserlerin izini sürmenin başlıca kaynaklarındandır.

İlgili: EdvârMeşk

Osmanlı askerî bandosu; davul, kös, nakkare, zurna, boru ve zillerden oluşur. 1826'da kaldırılmış, 20. yüzyılda yeniden canlandırılmıştır.^[54]

İlgili: KösNakkareZurnaMızıka-yı Hümâyun

Ölen birinin ardından yas ve övgüyle yazılan şiir ve bu şiirle bestelenen eser. Dinî musikide özellikle Hz. Hüseyin ve Kerbelâ şehitleri için muharrem ayında tekkelerde okunan mersiyeler önemli yer tutar.^[55]

İlgili: Tekke musikisiİlahiNota arşivindeki Mersiye eserleri

Usulün zaman birimini gösteren sayı, yani ölçü kesrinin paydası: 28/4'lük Devr-i Kebîr'de mertebe 4, 28/8'lik biçiminde 8'dir; 9/8'lik Aksak'ta 8, 9/4'lük Ağır Aksak'ta 4. Aynı usul farklı mertebelerle yazılarak ağırlaştırılabilir ya da hızlandırılabilir.

İlgili: ÖlçüUsulAksakDevr-i Kebîr

Hocanın eseri okuyup öğrencinin tekrarlayarak ezberlediği, notaya dayanmayan geleneksel öğretim yöntemi; usul vurularak yapılır. Eserler kuşaktan kuşağa büyük ölçüde meşkle aktarılmıştır.^[56]

İlgili: Usul vurmakMeşkhâneHânende

Meşk yapılan, hocanın öğrencilerine eser öğrettiği yer; ayrıca bu amaçla kurulan musiki dernekleri için de kullanılır.

İlgili: Meşkhâne (3D)MeşkDârülelhan

Mevlevî semâı sırasında icra edilen büyük dinî eser. Na't, ney taksimi ve peşrevle açılır; dört selâmdan sonra son peşrev ve son yürük semâîyle biter.

İlgili: SelâmNa'tSemâMutribMevlevîhâneNota arşivindeki Mevlevî âyini eserleriAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) örnek eser

Evfer usulünün 9/4 ile yazılan ağır mertebesi (Ağır Evfer); Mevlevî âyinlerinin ikinci selâmlarının âdeta değişmez usulüdür. İkinci selâmlar genellikle usulün ikinci kısmı olan Türk aksağıyla başlar.^[5]

İlgili: Mevlevî Evferi metronomEvferAğır EvferSelâm

Mevlevî dervişlerinin tekkesi; âyinlerin icra edildiği ve musiki eğitiminin sürdürüldüğü önemli merkezler. Galata, Yenikapı ve Konya mevlevîhâneleri bunların tanınmışlarıdır.^[57]

İlgili: Mevlevî âyiniSemâMutrib

Geniş çift kamışlı, yumuşak ve buğulu sesli, kısa gövdeli üflemeli halk çalgısı.

İlgili: Mey çalgıZurna

Şarkı ve bestelerde, genellikle üçüncü dizeye karşılık gelen, ezginin tiz bölgeye çıktığı ya da başka bir makama geçtiği bölüm; miyan da denir.

İlgili: ŞarkıGeçkiNakarat

1826'da mehterin kaldırılmasından sonra kurulan Osmanlı saray bandosu ve müzik okulu; Giuseppe Donizetti yönetiminde Batı müziği eğitimi verdi.

İlgili: MehterEnderun

Telli çalgılarda teli çarpıp titreştirmeye yarayan araç. Kanunda yüksüğe sıkıştırılır; udda geleneksel olarak kartal tüyünden, bugün çoğunlukla plastikten yapılır.

İlgili: TezeneYüksükUd

Hz. Peygamber'in mi'racını anlatan şiir ve bu şiirle bestelenen dinî eser. En tanınmışı, Nâyî Osman Dede'nin mi'rac kandillerinde mevlid gibi okunan, yedi makamlı bölümlerden ve aralarındaki tevşîhlerden oluşan mi'râciyesidir.^[58]

İlgili: TevşîhNa'tNota arşivindeki Mi'râciye eserleriPes Heman (Nâyî Osman Dede) örnek eser

Rast (Sol) perdesinde karar veren, güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "aykırı" anlamına gelir; donanımında yalnız Si koma bemol bulunur.

İlgili: Muhâlif makamBirleşik makamRastÇârgâhSegâh

32 zamanlı büyük usul (32/4); beste ve peşrevlerde kullanılır.

İlgili: Muhammes metronomBüyük usul

Dügâh'ın bir oktav tizindeki perde; Batı notasında tiz La ile yazılır. Muhayyer ve Muhayyerkürdî makamlarının seyri bu perdeden başlar.

İlgili: DügâhTizMuhayyer makamMuhayyerkürdî makam

Hüseynî makamının dizisini kullanan, karar perdesi Dügâh olan makam. Seyrine tiz Muhayyer perdesinden başlayıp aşağı inmesiyle tanınır.

İlgili: Muhayyer makamMuhayyerİnici seyir

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan birleşik makam. Adı Muhayyer ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Muhayyerbûselik makamBirleşik makamMuhayyer makamıBûselik makamıDügâh

Kürdî dizisini kullanan, karar perdesi Dügâh olan makam. Seyrine tiz Muhayyer perdesinden başlayıp aşağı inmesiyle Kürdî'den ayrılır.

İlgili: Muhayyerkürdî makamKürdî makamİnici seyir

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan birleşik makam. Adını Muhayyer ve Sünbüle perdelerinden alır; donanımında Si koma bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Muhayyersünbüle makamBirleşik makamMuhayyerSünbüleDügâh

Dört dizelik bentlerden oluşan şiir biçimi ve bu biçimde bestelenen eser. Klasik fasıldaki bestelerin çoğu murabba güftelidir.

İlgili: BesteSözlü eserNota arşivindeki Murabba eserleri

Osmanlı Türkçesinde ve Arapçada müzik anlamında kullanılan sözcük. “Türk mûsikîsi”, “mûsikî-i Osmânî” gibi adlandırmalarda ve eski eserlerin başlıklarında geçer.

İlgili: Klasik Türk müziği

Çalgı çalan ya da şarkı okuyan kişi, müzisyen; klasik şiirde ve güftelerde bu anlamda sık geçer (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Mevlevîhânelerde ise âyini icra eden çalgıcı ve okuyucular topluluğunu ve onların oturduğu, semâhâneye bakan yüksekçe bölümü anlatır.

İlgili: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hikâyeZevk-âşinâMevlevî âyiniKudümzenbaşıNeyzenbaşıÂyinhân

Yegâh (Re) perdesinde karar veren, güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Donanımında yalnız Si bakiye bemol (Kürdî perdesi) bulunur.

İlgili: Müberka makamBirleşik makamYegâhDügâhKürdî

Tanini (9 koma) ile bakiye (4 koma) arasında kalan aralıkların ortak adı. İki türü vardır: küçük mücenneb (5 koma, S) ve büyük mücenneb (8 koma, K).

İlgili: Küçük mücennebBüyük mücennebAralıkKomaKulak eğitimi

Özellikle peşrevlerde her hâneden sonra tekrarlanan bölümün eski adı; bugün daha çok teslim denir.

İlgili: TeslimHâne

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adındaki "mürekkep" (bileşik) sözü Isfahan'ın birleşik bir biçimi olduğunu gösterir; kararını pes bölgede verir.

İlgili: Mürekkep-Isfahan makamBirleşik makamIsfahan makamıYegâhDügâh

6 zamanlı küçük usul; TDV İslâm Ansiklopedisi ve İsmail Hakkı Özkan’ın usul listelerinde Yürük Semâî ile birlikte 6 zamanlı usuller arasında sayılır. Adı “birleşik nîm sofyan” demektir; Miras-ı Saz arşivinde bu usulle yazılmış eser yoktur.^[59]

İlgili: Mürekkep Nîm Sofyan metronomNim SofyanYürük Semâî usulüKüçük usul

9 zamanlı küçük usul; adı “birleşik semâî” demektir. İsmail Hakkı Özkan 9/8 ile üç vuruşla verir: üç zamanlık bir düm ve üç zamanlık iki tek. TDV İslâm Ansiklopedisi 9 zamanlı usuller arasında sayar; Miras-ı Saz arşivinde bu usulle yazılmış eser yoktur.^[60]

İlgili: Mürekkep Semâî metronomSemâî usulüKüçük usul

On iki zamanlı küçük usul; TDV ve İsmail Hakkı Özkan’ın listelerinde “birleşik sofyan” adıyla 12 zamanlı usuller arasında yer alır. Arşivdeki örnek Hacı Ârif Bey’in 12/8 ile yazılmış “Canda hâsiyyet mi var” ısfahan şarkısıdır.^[37]

İlgili: Mürekkep Sofyan metronomSofyan

8/8 ile yazılan sekiz zamanlı küçük usul; bir semâî ile bir Türk aksağının birleşmesinden oluşur. Hacı Ârif Bey’in bulup ilk kullandığı kabul edilir, Katikofti adıyla da anılır; daha çok şarkı, türkü ve ilâhilerde kullanılır.^[46]

İlgili: Müsemmen metronomKatikoftiTürk Aksağı

Karar perdesi Segâh (Si koma bemol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Segâh ailesindendir; Segâh ve Hüzzam gibi bu perdede karar verir.

İlgili: Müstear makamBirleşik makamSegâh makamıHüzzam makamıSegâhKarar

Ezgi, melodi; ayrıca tek bir ses ya da ses dizisi. “Aranağme” gibi birleşik terimlerde de geçer.

İlgili: AranağmeSeyir

Sazın ezgisi: nağme “ezgi”, sâz “çalgı” demektir.

İlgili: Bir Sihr-i Tarâb hikâyeSihr-i tarab

Şarkı ve türkülerde her bentten sonra aynen tekrarlanan dize ya da bölüm.

İlgili: ŞarkıMeyanTeslim

Bazı sözlü eser türlerinin (nakış beste, nakış yürük semâî gibi) önüne gelen ad; bu eserlerde güfte, terennüm ve usul düzeni olağan biçimden daha süslü ve çeşitlidir.

İlgili: BesteYürük semâîTerennümNota arşivindeki Nakış eserleri

Mehterde ve eski saray müziğinde kullanılan, küçük kazan biçimli çift davul.

İlgili: Nakkare çalgıMehterKös

Hz. Peygamber'i öven şiir ve bu şiirle bestelenen eser. Mevlevî âyinleri, Itrî'nin Rast makamındaki Na't-ı Mevlânâ'sının okunmasıyla başlar.

İlgili: Mevlevî âyiniNa'thân

Mevlevî âyininin başında Na't-ı Mevlânâ'yı tek başına okuyan hânende.

İlgili: Na'tÂyinhân

Müziğin kuramı: aralıkların, perdelerin, makamların ve usullerin nasıl tanımlanıp sınıflandırıldığını inceleyen bilgi alanı. Türk makam müziğinde bugün en yaygın öğretilen nazariyat Arel-Ezgi-Uzdilek sistemidir.

İlgili: Arel-Ezgi-Uzdilek sistemiMakamUsulEdvâr

Alevî ve Bektaşîlerin cem ve öteki törenlerinde okunan, çoğunlukla hece ölçülü tasavvufî eser; Sünnî tekkelerdeki ilahinin karşılığıdır. Küçük usullerle bestelenir, ezgileri halk müziğine yakındır.^[61]

İlgili: İlahiTekke musikisiBağlamaNota arşivindeki Nefes eserleri

Taze genç, delikanlı: nev “yeni, taze”, civân “genç” demektir. Rahmi Bey'in son şarkısı “Bir nev-civânsın” diye açılır.

İlgili: Bir Nevcivansın hikâyeŞûhRûh-i revân

Rast'ın bir beşli (31 koma) tizindeki ana perde; Batı notasında Re ile yazılır. Rast, Uşşak, Hicaz, Nihavend gibi birçok makamın güçlü perdesidir.

İlgili: GüçlüYegâhNevâ makamRast makam

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Nevâ olan; seyrini Nevâ perdesi çevresinde yoğunlaştıran eski makamlardan biri. Uşşak ve Hüseynî ile yakın akrabadır.

İlgili: Nevâ makamNevâ

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Nevâ ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Nevâbûselik makamBirleşik makamNevâ makamıBûselik makamıDügâh

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Nevâ ile Kürdî renklerini birleştirdiğini gösterir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Nevâkürdî makamBirleşik makamNevâ makamıKürdîDügâh

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "yeni eser" anlamına gelir; donanımında Si ve Mi küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Nev'eser makamBirleşik makamRastNevâKarar

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan makam. Eski edvâr kitaplarındaki altı âvâzeden biridir; adı Farsça "yeni gün" demektir.

İlgili: Nevrûz makamEdvârDügâhÇârgâhKarar

Kamıştan yapılan, dokuz boğumlu, önde altı arkada bir deliği bulunan üflemeli çalgı. Mevlevî müziğinin başlıca sazıdır; ağızlığına başpâre denir.^[62]

İlgili: Ney çalgıBaşpâreNeyzenbaşıMevlevî âyini

Mevlevî mutribinde neyzenlerin başı; âyinin başındaki ney taksimini genellikle o yapar.

İlgili: NeyMutrib

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Çârgâh (Do) olan makam. Donanımında arıza bulunmaz; adı Farsça "sevgili, güzel" anlamına gelir.

İlgili: Nigâr makamRastÇârgâhKararGüçlü

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "büyük Nihâvend" demektir; donanımı Nihâvend gibi Si ve Mi bakiye bemoldür.

İlgili: Nihâvend-i-Kebîr makamBirleşik makamNihavend makamıRastNevâ

Rast (Sol) perdesinde karar veren, güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "Rum (Anadolu) Nihâvend'i" anlamına gelir; donanımında Si ve Mi bakiye bemol bulunur.

İlgili: Nihâvend-i-Rûmî makamBirleşik makamNihavend makamıRastNevâ

Karar perdesi Rast, güçlüsü Nevâ olan makam. Dizisi Rast'taki Bûselik beşlisi ile Nevâ'daki Kürdî (ya da Hicaz) dörtlüsünden oluşur; Batı müziğindeki minör diziyi andırır.

İlgili: Nihavend makamBûselik dörtlüsüKürdî dörtlüsü

Karar perdesi Rast, güçlüsü Nevâ olan makam. Rast üzerindeki Nikrîz beşlisi (tanini, küçük mücenneb, artık ikili, küçük mücenneb) ona Hicaz'a yakın bir renk verir.

İlgili: Nikrîz makamArtık ikili

Farsça “yarım” anlamındaki sözcük. Perde adlarında aynı adlı perdenin biraz pes hâlini gösterir: nîm hicaz, nîm hisar, nîm zirgüle gibi.

İlgili: DikHicazAra perde

Berefşan usulünün yarısı olan on altı zamanlı büyük usul; bir semâî, bir Türk aksağı ve iki sofyandan oluşur. Peşrev, beste ve ilâhilerde kullanılmış, örneklerinden günümüze yalnız Şerif’in bayatî peşrevi ulaşmıştır.^[63]

İlgili: Nîm Berefşan (16/8) metronomBerefşanPeşrev

12 zamanlı küçük usul; adı “yarım çenber” demektir. İsmail Hakkı Özkan 12/4 ile 4+6+2 zaman gruplarında verir. TDV İslâm Ansiklopedisi 12 zamanlı usuller arasında sayar; Miras-ı Saz arşivinde bu usulle yazılmış eser yoktur.^[64]

İlgili: Nîm Çenber metronomÇenberKüçük usul

Devr-i Kebîr’den on zaman çıkarılarak elde edilen on sekiz zamanlı büyük usul; bir yürük semâî ile üç sofyandan oluşur. Daha çok 18/4 mertebesiyle peşrev, beste ve ilâhilerde kullanılır.^[65]

İlgili: Nîm Devir metronomDevr-i Kebîr

Evsat usulünün yarısı olan on üç zamanlı usul; bir Türk aksağı ile iki sofyandan oluşur ve Evsat gibi düm ile biter. 13/8 ve 13/4 mertebeleriyle başta ilâhi ve tevşîhler olmak üzere bazı şarkı ve türkülerde kullanılır.^[66]

İlgili: Nîm Evsat metronomEvsatİlahi

Hafîf usulünün yarısı olan on altı zamanlı usul; dört sofyandan oluşur ve Darb-ı Fetih ile Hâvî usullerinin son on altı zamanını meydana getirir. 16/4 mertebesiyle kâr, peşrev, beste ve bazı ilâhilerde kullanılır.^[67]

İlgili: Nîm Hafîf metronomHafifHâvî

Sakîl usulünün yarısı olan yirmi dört zamanlı büyük usul; bir sofyan, iki yürük semâî ve iki sofyandan oluşur. Daha çok 24/4 mertebesiyle kâr, beste, peşrev ve ilâhilerde kullanılır; bugün velveleli şekli çalınır.^[68]

İlgili: Nîm Sakîl metronomSakîlKâr

2/4 zamanlı, düm ve tekten oluşan en küçük usul.

İlgili: Nim sofyan metronomSofyan

Çocuğu uyutmak ya da avutmak için belli bir ezgiyle söylenen, çoğunlukla dörtlüklerden oluşan halk şiiri. Genellikle anonimdir; Tanbûrî Cemil Bey'in “Dağda tavşanlar uyur”u gibi bestelenmiş örnekleri de vardır.^[69]

İlgili: TürküSözlü eserNota arşivindeki Ninni eserleri

Karar perdesi Bûselik (Si), güçlüsü Nevâ (Re) olan makam. Adını İran'daki Nişâbur şehrinden alır; donanımında Do bakiye diyez bulunur.

İlgili: Nişâbur makamBûselikNevâNişâburek makamıKarar

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı İran'daki Nişâbur şehrinden gelen Nişâbur makamıyla akrabadır.

İlgili: Nişâburek makamBirleşik makamDügâhHüseynîKararGüçlü

Karar perdesi Bûselik (Si), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "iki Nişâbur" anlamına gelir; Nişâbur gibi Bûselik perdesinde karar verir.

İlgili: Nişâbureyn makamBirleşik makamNişâbur makamıNişâburek makamıBûselik

Hüseynî-aşîrân (Mi) perdesinde karar veren, güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Farsça "gizli, saklı" anlamına gelir; donanımında Si koma bemol ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Nühüft makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânDügâhKarar

Bir perde ile frekansı onun iki katı olan perde arasındaki aralık; AEÜ sisteminde 53 komadır. Türk müziğinde oktavın iki ucundaki perdeler çoğunlukla farklı adlar alır: Rast'ın bir oktav tizi Gerdâniye, Dügâh'ınki Muhayyer'dir.

İlgili: KomaTizKabaGerdâniyeMuhayyer

Yarım ses ile tam ses arasında kalan, yaklaşık 130–170 sentlik ikili aralık; nötr ikili de denir. Arap müziği kuramı bunu üç çeyrek ses (150 sent) olarak yazar. Türk makam müziğinde Segâh ve Eviç gibi perdelerin çevresinde icrada duyulan bazı aralıklar bu bölgededir; AEÜ yazımı bunları 5 komalık küçük mücenneb ya da 8 komalık büyük mücenneb olarak gösterir. Örneğin Uşşak dörtlüsündeki Dügâh–Segâh aralığı yazıda 8 koma (yaklaşık 181 sent) iken icra ölçümlerinde çoğunlukla daha dardır. Sesli örnek Dügâh’tan 7 koma (yaklaşık 158 sent) yukarıyı çalar.

İlgili: AralıkKüçük mücennebBüyük mücennebSegâhEsnek perdeUşşak makam

9/8 ile yazılan dokuz zamanlı küçük usul; semâî usullerinin birleşmesinden oluşur ve altı vuruşludur. Türkü ve şarkılarda kullanılır; Suphi Ezgi’nin bir mektubuna göre Yalvaçlılardan derlenmiş, adını H. S. Arel vermiştir.^[70]

İlgili: Oynak metronomAksakSemâî usulü

Oyuna ve dansa eşlik etmek için çalınan, çoğunlukla sözsüz ve hareketli ezgi. Zeybek, horon, halay, çiftetelli, köçekçe, longa ve sirto bu türün çeşitleridir.^[71]

İlgili: Kırık havaKöçekçeSaz eseriNota arşivindeki Oyun havası eserleri

Notada dikey çizgilerle ayrılan, usulün bir devrini ya da bir bölümünü içeren kısım. Büyük usuller birkaç ölçüye bölünerek yazılır.

İlgili: MertebeUsul

SymbTr derleminde makamın dizisini kısa bir ezgiyle dolaşıp kararda biten, birkaç ölçülük sözsüz örneklere verilen form adı. Arşivdekiler Hüseyin Sadettin Arel’in sofyan usulündeki altı örneğidir.^[72]

İlgili: MakamSeyirKarar

Pençgâh'ın asıl biçimi sayılan makam. Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re), donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Pençgâh-ı-Asl makamPençgâh makamıRastNevâRast makamı

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adındaki "zâid" (artmış, fazla) sözü Pençgâh'ın genişletilmiş bir biçimi olduğunu gösterir.

İlgili: Pençgâh-ı-Zâid makamBirleşik makamPençgâh makamıRastNevâ

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan makam. Adı Farsça "beşinci yer" anlamına gelir; donanımı Rast gibi Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Pençgâh makamRastNevâRast makamıKarar

Belirli yükseklikteki ses ve bu sesin adı; makam müziğinde her perdenin Rast, Dügâh, Segâh gibi kendine özgü bir adı vardır. Aynı sözcük, saplı çalgılarda parmağın basıldığı yerleri gösteren bağlar için de kullanılır.

İlgili: Tam perdeAra perdePerde bağı

Saplı çalgılarda sapın üzerine bağlanan, parmağın basılacağı yerleri belirleyen bağ. Tanbur ve bağlamada bulunur; ud ve cümbüş perdesizdir.

İlgili: TanburBağlamaPerde

Dağınık, darmadağın; mecazen üzgün, hâli bozuk. Şiirde dağılmış saç ya da sümbül için de, acı içindeki gönül için de kullanılır.

İlgili: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikâyeSünbülHazin

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "beğenilmiş" demektir; Rast perdesinde karar veren makamlardandır.

İlgili: Pesendîde makamBirleşik makamRast makamıRastNevâKarar

Çoğunlukla dört hâne ve her hâneden sonra tekrarlanan teslimden oluşan, büyük usullerle bestelenen saz eseri. Klasik fasıl ve Mevlevî âyini peşrevle açılır.^[73]

İlgili: HâneTeslimBüyük usulFasılNota arşivindeki Peşrev eserleriFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) örnek eser

Ortaya çıkmak, görünmek, belirmek; peydâ “açık, görünen” demektir. “Oldu bahârın âsârı peydâ”: baharın belirtileri görünmeye başladı.

İlgili: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikâyeÂsâr

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "neşe habercisi" anlamına gelir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Peyk-i Neşât makamBirleşik makamRastÇârgâhKarar

Saf beşliler (3/2) üst üste on iki kez çıkıldığında varılan sesin yedi oktav yukarıdaki sesi aşma miktarı; oranı 531441/524288, yaklaşık 23,5 sent. Arel-Ezgi-Uzdilek kuramında koma bu aralıktır: bakiye, küçük mücenneb, büyük mücenneb ve tanini aralıkları Pisagor oranlarıyla kurulur ve sırasıyla 4, 5, 8 ve 9 koma sayılır. Bu sayılar yaklaşıktır; örneğin bakiye (256/243, yaklaşık 90 sent) tam olarak 4 Pisagor koması değildir.

İlgili: KomaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek sistemiBakiye

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı Farsça "rahatlık artıran" anlamına gelir; pes bölgede, Irak perdesinde karar verir.

İlgili: Râhatfezâ makamBirleşik makamIrakÇârgâhKarar

Irak (Fa bakiye diyez) perdesinde karar veren, güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "ruhların rahatı" demektir; donanımında Si küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Rahatülervah makamBirleşik makamIrakDügâhKarar

Bir Türk aksağı ile bir sofyandan oluşan dokuz zamanlı usul (5+4); bu yapısıyla Aksak’ın (4+5) tersidir. Daha çok 9/8 ile şarkı, ilâhi, Bektaşî nefesi, saz semâîlerinin dördüncü hânesi ve oyun havalarında kullanılır.^[74]

İlgili: Raks Aksağı metronomAksakTürk Aksağı

Türk müziği perde sisteminin başlangıç kabul edilen ana perdesi; Batı notasında Sol ile yazılır. Rast, Mâhur, Nihavend gibi makamlar bu perdede karar verir; bir oktav tizine Gerdâniye denir.

İlgili: Rast makamGerdâniyeRast dörtlüsüTam perde

Tanini, büyük mücenneb ve küçük mücennebden (T K S: 9 + 8 + 5 koma) oluşan dörtlü; Rast perdesi üzerinde Rast–Dügâh–Segâh–Çârgâh perdelerini verir.

İlgili: DörtlüRast makamRast

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "yeni Rast" anlamına gelir; donanımı Rast makamınınkiyle aynıdır (Si koma bemol, Fa bakiye diyez).

İlgili: Rast-ı-Cedîd makamBirleşik makamRast makamıRastNevâ

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan temel makam. Dizisi Rast beşlisi ile Nevâ'daki Rast dörtlüsünden oluşur; inerken Eviç yerine çoğunlukla Acem kullanılır.

İlgili: Rast makamRastRast dörtlüsüÇıkıcı seyir

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Rast ile Mâye renklerini birleştirir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Rast-Mâye makamBirleşik makamRast makamıRastNevâ

Yuvarlak gövdeli, deri kapaklı, uzun ayaklı yaylı çalgı; Mevlevî müziğinde de kullanılmıştır.

İlgili: Rebab çalgıKemençe

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan eski birleşik makam. Edvar kitaplarında yüzyıllardır anılır; Rast makamıyla aynı perdede karar verir ama seyriyle ondan ayrılır.

İlgili: Rehâvî makamBirleşik makamRast makamıEdvârKararGüçlü

28 zamanlı büyük usul; beste ve peşrevlerde kullanılır.

İlgili: Remel (28/4) metronomBüyük usul

Karar perdesi Acem-aşîrân (Fa), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "gönül rengi" anlamına gelir; donanımında Si koma bemol ile La ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Reng-i Dil makamBirleşik makamAcem-aşîrânÇârgâhKarar

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "parlaklık gösteren" anlamına gelir; donanımı beş arızalıdır: Si ve Mi koma bemol, Do, Fa ve La bakiye diyez.

İlgili: Revnâknümâ makamBirleşik makamIrakSegâhDonanım

Do perdesinde karar veren, güçlüsü Rast (Sol) olan birleşik makam. Donanımı beş arızalıdır: Si koma bemol, Mi ve La küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez.

İlgili: Reyyâ makamBirleşik makamRastDonanımKarar

Akıp giden, canlı ruh; revân “akan, yürüyen” demektir. Şiirde sevgili için “canımın canı” anlamında bir hitap olarak kullanılır.

İlgili: Bir Nevcivansın hikâyeNev-civânSîne

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Rast (Sol) olan birleşik makam. Adı "ruhu okşayan" anlamına gelir; donanımında Fa küçük mücenneb diyez (Mâhur perdesi) bulunur.

İlgili: Ruhnüvâz makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânRastMâhur

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Farsça "gönül süsleyen yüz" anlamına gelir; donanımında yalnız Si koma bemol bulunur.

İlgili: Rûy-i Dilârâ makamBirleşik makamRastNevâSegâh

Karar perdesi Irak (Fa bakiye diyez), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "Irak'ın yüzü" anlamına gelir; donanımında Si ve Mi koma bemol, Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Rûy-i-Irâk makamBirleşik makamIrakSegâhKarar

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Saba rengini pes bölgede, Aşîrân perdesinde kullanır; donanımı Saba'nınkiyle aynıdır.

İlgili: Sabâ-Aşîrân makamBirleşik makamSaba makamıHüseynî-aşîrânDügâh

Karar perdesi Dügâh, güçlüsü Çârgâh olan makam. Dügâh–Segâh–Çârgâh–Hicaz perdelerinin oluşturduğu, dörtlüden dar başlangıç kalıbı ona hüzünlü ve dokunaklı rengini verir.

İlgili: Saba makamÇârgâhBestenigâr makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Sabâ ailesindendir; Sabâ makamının hüzünlü rengini Zemzeme çeşnisiyle birleştirir.

İlgili: Sabâ-Zemzeme makamBirleşik makamSaba makamıÇeşniDügâhÇârgâh

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adının gösterdiği gibi Saba ile Bûselik renklerini birleştirir; donanımı Saba'nınkiyle aynıdır.

İlgili: Sabâbûselik makamBirleşik makamSaba makamıBûselik makamıDügâh

Yüz parça, paramparça: sad “yüz”, pâre “parça” demektir. “Sîne-i sad-pâre” paramparça olmuş göğüs, yaralı gönül anlamına gelir.

İlgili: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hikâyeSîne

Kırk sekiz zamanlı büyük usul; adı Arapçada “ağır” demektir. 48/8, 48/4 ve 48/2 (Ağır Sakîl) mertebeleriyle peşrev, kâr ve beste gibi büyük formlarda kullanılır; ağır peşrevlerde her hâne genellikle bir usuldür.^[75]

İlgili: Sakîl metronomNîm SakîlPeşrev

Hz. Peygamber'e salât ve selâm getiren kısa Arapça duanın topluca okunan bestesi; salâ türünün bir çeşididir. Mevlidde, velâdet bölümünden sonra ayağa kalkılarak okunur; yaygın bestesi Itrî'nin Segâh bestesidir.^[76]

İlgili: Tekke musikisiEvferNota arşivindeki Salât-ı ümmiyye eserleriAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) örnek eser

Hz. Peygamber'e salât ve selâm getiren Arapça dua sözleriyle bestelenen ya da doğaçlama okunan dinî eser; salâ türünün bir çeşididir. Camilerde, mevlidlerde ve tekke törenlerinde okunur.^[77]

İlgili: İlahiTekke musikisiNota arşivindeki Salâtüselâm eserleri

Yamuk gövdeli, çok telli, iki ince tokmakla tellere vurularak çalınan çalgı. İran müziğinde yaygındır; Osmanlı döneminde de çalınmıştır.

İlgili: Santur çalgıKanun

Saplı telli çalgılarda gövdeden uzanan ve üzerinde parmakla tellere basılan uzun kısım; tanbur ve bağlamada perde bağları sap üzerindedir.

İlgili: Perde bağıTekne

Sözsüz, yalnız çalgılarla icra edilmek üzere bestelenmiş eser: peşrev, saz semâîsi, longa, sirto gibi.

İlgili: Sözlü eserPeşrevSaz semâîsi

Dört hâne ve teslimden oluşan saz eseri. İlk üç hâne ve teslim çoğunlukla Aksak Semâî (10/8), dördüncü hâne Yürük Semâî gibi farklı bir usuldedir; fasıl genellikle saz semâîsiyle kapanır.

İlgili: Aksak SemâîHâneTeslimFasılNota arşivindeki Saz semâîsi eserleriFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) örnek eser

Çalgıcı, saz çalan icracı.

İlgili: HânendeFasıl heyeti

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Rast perdesinde karar verir, güçlüsünü beşinci derecede, Nevâ perdesinde tutar; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Sazkâr makamBirleşik makamRastSegâhRast makamı

Dügâh'ın 8 koma (büyük mücenneb) tizindeki ana perde; Batı notasında Si koma bemol (Si'nin 1 koma pesi) ile yazılır. Rast ve Uşşak dörtlülerinin karakteristik perdesidir; Segâh ve Hüzzam makamları bu perdede karar verir.

İlgili: Koma bemolUşşak dörtlüsüSegâh makamHüzzam makam

Karar perdesi Segâh (Si koma bemol) olan, kararını komalı bir perdede vermesiyle Türk müziğine özgü makam. Güçlü olarak çoğunlukla Nevâ gösterilir.

İlgili: Segâh makamSegâhHüzzam makam

Karar perdesi Segâh (Si koma bemol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı Segâh ile Mâye renklerini birleştirdiğini gösterir; donanımında Si ve Mi koma bemol, Fa bakiye diyez vardır.

İlgili: Segâh-Mâye makamBirleşik makamSegâh makamıSegâhNevâ

Mevlevî âyininin dört ana bölümünden her biri; her selâm kendi usulü ve ezgisiyle semâın bir aşamasına eşlik eder.

İlgili: Mevlevî âyiniSemâNota arşivindeki Selâm eserleri

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Segâh (Si koma bemol) olan makam. Eski edvâr kitaplarındaki altı âvâzeden biridir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Selmek makamEdvârRastSegâhKarar

Mevlevîlerin âyin sırasında müzik eşliğinde yaptıkları dönüş; dönen dervişe semâzen denir.

İlgili: Mevlevî âyiniSelâmMevlevîhâne

Semâî usulüyle bestelenen eserlerin genel adı; ağır semâî, yürük semâî ve saz semâîsi bu aileye girer. Halk müziğinde de “semâî” adlı sözlü ezgiler vardır.

İlgili: Semâî usulüAğır semâîYürük semâîSaz semâîsi

3/4 zamanlı, düm–tek–tek vuruşlu küçük usul; şarkı ve türkülerde, yürük semâîlerin bazı bölümlerinde kullanılır.

İlgili: Semai metronomSemâîYürük Semâî usulü

6/4 zamanlı, ağırca yürüyen usul; şarkılarda ve bazı dinî eserlerde kullanılır.

İlgili: Senginsemâî metronomSemâî usulü

Belli bir usule bağlı olmadan, ölçüsüz icra edilen eser ya da bölümler için kullanılan niteleme; taksim ve gazel bu türdendir. Arşivde Nâyî Osman Dede’nin Sabâ Mi‘râciye’sinin bir bölümü usulsüz olarak yer alır.^[78]

İlgili: TaksimGazelMi'râciye

Hânendelerin başı; fasılda eserleri seçen, topluluğu yöneten ve çoğunlukla usulü tutan okuyucu.

İlgili: HânendeFasıl heyeti

Bir müzik geleneğinde oktav içindeki perdelerin sayısını ve yerlerini belirleyen düzen; akort sistemi de denir. Makam müziği tarihinde Safiyyüddin Urmevî’nin 17 perdeli düzeni, Pisagor oranlarıyla kurulan 24 perdeli Arel-Ezgi-Uzdilek düzeni, oktavı 53 eşit komaya bölen düzen ve bugünkü kanun mandallarının dayandığı 72 eşit bölüm (yarım seste altı mandal) kullanılmış ya da önerilmiştir; Batı müziğinde piyano oktavı 12 eşit yarım sese böler. Bu sitede notalar AEÜ ile yazılır ve 53 eşit komayla çalınır; kanun varsayılan olarak 72 eşit bölümle akort edilir.

İlgili: KomaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek sistemiPerdeKanun çalgı

Ezginin makam dizisinde izlediği yol: nereden başlayacağı, hangi perdelerde duracağı ve nasıl karar vereceği. Aynı diziyi kullanan makamlar (Uşşak ile Beyatî gibi) seyirleriyle ayrılır.

İlgili: Çıkıcı seyirİnici seyirİnici-çıkıcı seyirMakamUşşak makamBeyatî makam

Kanunda aynı perdeye akort edilmiş tel grubu; her sırada genellikle üç tel bulunur.

İlgili: KanunMandal

Neşe büyüsü, gönle ferahlık veren büyü: sihr “büyü”, tarab “neşe, coşku” demektir. Rahmi Bey'in Tanbûrî Cemil Bey'in sazını andığı şarkısında geçer.

İlgili: Bir Sihr-i Tarâb hikâyeNağme-i sâzTe'sîr

Göğüs, bağır; şiirde duyguların, acının ve sevginin yeri olarak anılır. Rahmi Bey'in “sînemde cânsın” sözünde de geçer.

İlgili: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hikâyeSad-pâre

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı Farsça "gök, felek" anlamına gelir; donanımında yalnız Si koma bemol bulunur.

İlgili: Sipihr makamBirleşik makamDügâhHüseynîEski-Sipihr makamı

Kamıştan yapılan, küçük ve tiz sesli, tek dilli üflemeli halk çalgısı. Ege ve Teke yöresinde zeybek ve teke havalarında çalınır.

İlgili: Sipsi çalgıZeybekKavalTürkü

Balkan kökenli, 2/4 ölçülü, hareketli saz eseri ve dans; longaya yakın bir türdür.

İlgili: LongaSaz eseriNota arşivindeki Sirto eserleri

4/4 zamanlı, düm–tek–ke vuruşlu usul; şarkı ve ilahilerde çok kullanılır.

İlgili: Sofyan metronomNim SofyanKe

Bir güfte üzerine bestelenmiş, okunmak üzere yapılmış eser: beste, kâr, şarkı, ilahi, türkü gibi.

İlgili: Saz eseriBesteŞarkı

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "Irak'ın sultanı" anlamına gelir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Sultan-ı-Irak makamBirleşik makamIrakDügâhNevâ

Sultânîyegâh gibi pes bölgede, Yegâh (Re) perdesinde karar veren birleşik makam; güçlüsü Nevâ (Re) perdesidir. Donanımında Si ve Mi koma bemol bulunur.

İlgili: Sultânîsegâh makamBirleşik makamSultânîyegâh makamıSegâhYegâh

Karar perdesi Yegâh (pes Re), güçlüsü Dügâh olan makam. Dizisi Yegâh'taki Bûselik beşlisi ile Dügâh'taki Hicaz dörtlüsünden oluşur; Nihavend dizisinin Yegâh perdesine göçürülmüş hâline benzer.

İlgili: Sultanîyegâh makamNihavend makam

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Bûselik (Si) olan birleşik makam. Pes bölgede karar vermesiyle tanınır; adı Farsçada "gönül yakan" anlamına gelir.

İlgili: Sûzidil makamBirleşik makamHüseynî-aşîrânBûselikKararGüçlü

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Dizisinde Mâhur perdesi kullanılır; III. Selim'in terkip ettiği makamlar arasında anılır.

İlgili: Sûzidilârâ makamBirleşik makamMâhurRastÇârgâhKarar

Karar perdesi Rast, güçlüsü Nevâ olan birleşik makam. Dizisi Rast beşlisi ile Nevâ'daki Hicaz dörtlüsünden oluşur.

İlgili: Suzinak makamRast dörtlüsüHicaz dörtlüsü

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Sûzinâk makamının rengini Zirgüle perdesiyle birleştirir.

İlgili: Sûzinâk-Zirgüle makamBirleşik makamSûzinak makamıZirgüleRastNevâ

Sümbül çiçeği. Klasik şiirde kokusu ve kıvrımlı biçimiyle sevgilinin saçına benzetilir.

İlgili: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikâyePerîşan

Kürdî perdesinin bir oktav tizi; Muhayyer'in 4 koma (bakiye) tizindeki perde. Tiz bölgede Kürdî rengini veren perdedir.

İlgili: KürdîMuhayyerTiz

Notada Sol yazılan Rast perdesinin Do sesini verdiği ahenk; Bolâhenkten bir tanînî pes, Kız ahenginden tizdir. Aynı adlı neyin boyuna karşılık gelir.

İlgili: AhenkBolâhenk

Barselona'daki Pompeu Fabra Üniversitesi Müzik Teknolojisi Grubu'nun (MTG) hazırladığı, iki binden fazla Türk makam müziği eserinin bilgisayarca okunabilir nota koleksiyonu. Bu sitedeki nota arşivinin kaynağıdır.

İlgili: Arel-Ezgi-Uzdilek sistemiNota Arşivi

Notada Sol yazılan Rast perdesinin Fa sesini verdiği ahenk; Mansur ahenginden bir tanînî pestir. Adını şah neyden alır.

İlgili: AhenkMansur

20. yüzyılın başlarında İstanbul'da kurulan, klasik Türk musikisinin öğretilmesi ve icrası için çalışan musiki cemiyeti.

İlgili: DârülelhanDârü't-Ta'lîm-i Mûsikî

Klasik Türk müziğinin en yaygın kısa sözlü formu; çoğunlukla küçük usullerle bestelenir ve zemin, nakarat, meyan bölümlerinden oluşur. 19. yüzyılda Hacı Ârif Bey'le çok yaygınlaşmıştır.^[79]

İlgili: MeyanNakaratKüçük usulNota arşivindeki Şarkı eserleriSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) örnek eser

Şarkı formu için terkip edilmiş on üç zamanlı usul; bir semâî, iki sofyan ve bir nîm sofyandan oluşur, ilk yedi zamanı Devr-i Hindî yapısındadır. Daha çok 13/4 yazılır; zamanla kullanımdan düşmüştür.^[80]

İlgili: Şarkı Devr-i Revânı metronomDevr-i RevânŞarkı

Bir makam dizisinin başka bir perdeye göçürülmesi (transpozisyon). Örneğin Kürdîlihicazkâr, Kürdî dizisinin Rast perdesine göçürülmüş hâli gibi düşünülür.

İlgili: Şed makamMakamKürdîlihicazkâr makam

Bir makam dizisinin başka bir perdeye göçürülmesiyle oluşan ve yeni bir adla anılan makam. Hicazkâr ve Kürdîlihicazkâr bu türe örnek gösterilir.

İlgili: ŞedBasit makamHicazkâr makamKürdîlihicazkâr makam

Zirgüleli Hicaz dizisinin Yegâh perdesine göçürülmesiyle oluşan şed makam: Yegâh (Re) perdesinde karar verir, güçlüsü Nevâ (Re) perdesidir. Hicaz ailesinin pes bölgedeki üyesidir.

İlgili: Şedarabân makamŞed makamZirgüleli Hicaz makamıHicaz makamıYegâhŞed

Gerdâniye'nin 5 koma tizindeki perde; tiz zirgüle olarak da anılır. Adını taşıyan Şehnaz makamının tiz bölgesindeki Hicaz renginde kullanılır.

İlgili: ZirgüleGerdâniyeŞehnaz makam

Hicaz ailesinden, karar perdesi Dügâh olan; seyri tiz bölgeden başlayıp aşağı inen makam. Tiz bölgede Şehnaz perdesini kullanır.

İlgili: Şehnaz makamŞehnazHicaz makam

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Şehnâz ile Bûselik renklerini birleştirir; Bûselik ailesindeki makamlardandır.

İlgili: Şehnâzbûselik makamBirleşik makamŞehnaz makamıBûselik makamıKararGüçlü

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "şeref gösteren" anlamına gelir; donanımında Si küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Şerefnümâ makamBirleşik makamYegâhDügâhKarar

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "yeni şevk" anlamına gelir; donanımında Si bakiye bemol, Mi küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Şevk-ı-Cedîd makamBirleşik makamDügâhNevâKarar

Rast (Sol) perdesinde karar veren, güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Donanımı Rast makamınınki gibi Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir; adı "gönül şevki" anlamına gelir.

İlgili: Şevk-ı-Dil makamBirleşik makamRastNevâRast makamı

Karar perdesi Acem-aşîrân (Fa), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "şevk getiren" demektir; donanımında Si ve Mi koma bemol bulunur.

İlgili: Şevkâver makamBirleşik makamAcem-aşîrânÇârgâhAcemaşîrân makamı

Karar perdesi Acem-aşîrân (Fa), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan birleşik makam. Adı "şevk artıran" demektir; pes Fa perdesinde karar veren makamlar arasında yer alır.

İlgili: Şevk'efzâ makamBirleşik makamAcem-aşîrânÇârgâhKararGüçlü

Acem-aşîrân (Fa) perdesinde karar veren, güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı "neşe şevki" anlamına gelir; donanımında Si koma bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Şevkutarab makamBirleşik makamAcem-aşîrânÇârgâhAcemaşîrân makamı

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı Farsça "feryat gösteren" demektir; donanımında Si koma bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Şîvenümâ makamBirleşik makamYegâhDügâhKarar

Tevşîhe benzeyen, dergâhlarda ve dinî toplantılarda okunan dinî eser türü.

İlgili: TevşîhİlahiTekke musikisiNota arşivindeki Şuğul eserleri

Şen, şakrak, cilveli. Klasik şiirde neşeli ve alımlı güzeli anlatır; “şûh-i cihân” dünyanın en cilvelisi demektir.

İlgili: Bir Nevcivansın hikâyeNev-civân

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan eski birleşik makam. Baba Tâhir adıyla da anılır; Uşşak ve Beyâtî ile aynı perdede karar verir, tiz bölgede gezinmesiyle ayrılır.

İlgili: Tâhir makamBirleşik makamDügâhNevâUşşak makamıBeyatî makamı

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Muhayyer (La) olan birleşik makam. Adından anlaşılacağı gibi Tâhir makamının rengini Bûselik ile birleştirir.

İlgili: Tâhirbûselik makamBirleşik makamTâhir makamıBûselik makamıDügâhNevâ

Belirli bir usule bağlı olmadan, makamın seyrini çalgıyla doğaçlama olarak sergileyen icra. Eserlerden önce ya da aralarında yapılır, geçkilerle başka makamlara uğrayabilir.^[81]

İlgili: SeyirGeçkiGazel

Geleneksel nazariyatta ana diziyi oluşturan perdeler: Yegâh, Hüseynî-aşîrân, Irak, Rast, Dügâh, Segâh, Çârgâh, Nevâ, Hüseynî, Eviç, Gerdâniye, Muhayyer gibi. Aralarında kalan perdelere ara perde denir.

İlgili: Ara perdePerdeRastDügâh

Uzun saplı, küçük yuvarlak tekneli, perde bağlı telli çalgı; klasik Türk müziğinin simgesi sayılır. Sapındaki bağlar makam müziğinin perdelerini verecek biçimde yerleştirilmiştir.^[82]

İlgili: Tanbur çalgıPerde bağıTezeneYaylı tanbur

Dokuz komalık aralık, yani tam ses; kısaltması T. Rast ile Dügâh, Çârgâh ile Nevâ arası taninidir.

İlgili: AralıkKomaBüyük mücennebKulak eğitimi

Sekiz biçimli, çift tekneli gövdesi zarla kaplı, perdeli ve mızrapla çalınan telli çalgı. Azerbaycan ve İran müziğinin başlıca sazıdır; Doğu Anadolu'da da çalınır.

İlgili: Tar çalgıMızrapPerde bağıBağlama

Karar perdesi Acem-aşîrân (Fa), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "yeni tarz" anlamına gelir; donanımında yalnız Si bakiye bemol bulunur.

İlgili: Tarz-ı-Cedîd makamBirleşik makamAcem-aşîrânKürdîKarar

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Çârgâh (Do) olan birleşik makam. Adı Farsça "yeni tarz" demektir; donanımında Si bakiye bemol ve Re küçük mücenneb bemol bulunur.

İlgili: Tarz-ı-Nevîn makamBirleşik makamRastÇârgâhTarz-ı-Cedîd makamı

Bir çalgının, bir ekolün ya da icracının kendine özgü çalış ve okuyuş üslubu; süslemeler, vurgu ve ezgiyi işleyiş biçimini kapsar.

İlgili: İcraAğız

Osmanlı döneminde köçekçe gibi kaba saz takımlarınca icra edilen, dansa eşlik eden popüler sözlü eser türü; güfteleri çoğunlukla hece ölçülüdür. Arşivde III. Selim, II. Mahmud ve Tanbûrî Mustafa Çavuş'un tavşancaları var.^[83]

İlgili: KöçekçeKemençeNota arşivindeki Tavşanca eserleri

Kasnağına küçük ziller takılmış, tek yüzü deri kaplı çerçeve davul; def de denir.

İlgili: Tef çalgıBendir

Usulün tiz ve hafif vuruşu; kudümde sol elle, darbukada kenara vurularak çıkarılır.

İlgili: DümKeTekâ

11 zamanlı küçük usul; İsmail Hakkı Özkan 11/8 ile 5+6 zaman gruplarında verir: iki zamanlık düm ve tek, bir zamanlık tek; ardından iki zamanlık düm ve iki tek. Ekrem Karadeniz aynı adla 19 zamanlı başka bir kalıp verir.^[64]

İlgili: Tek Vuruş metronomKüçük usul

İki tekin art arda, tek bir vuruş gibi hızlıca vurulmasıyla oluşan vuruş. Bazı kaynaklarda iki elle aynı anda vurulan güçlü tek olarak da tarif edilir.

İlgili: TekDüm

“Allāhü ekber” sözleriyle başlayan tekbir metninin bestelenmiş hâli; Türk dinî musikisinin bir formudur. En yaygın bestesi Itrî'ye atfedilen Segâh tekbirdir; bayramlarda ve dinî törenlerde topluca okunur.^[84]

İlgili: Segâh makamıTekke musikisiNota arşivindeki Tekbîr eserleriAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) örnek eser

Tarikat tekkelerinde icra edilen dinî musiki: ilahi, durak, şuğul, tevşîh ve Mevlevî âyinleri gibi türleri kapsar. Klasik Türk müziğinin gelişiminde önemli bir yeri vardır.

İlgili: İlahiDurakMevlevî âyiniZikir

Ud, tanbur ve bağlama gibi çalgılarda, oyularak ya da ince dilimlerin birleştirilmesiyle yapılan yarım armut veya yarım küre biçimli arka gövde.

İlgili: GöğüsUdTanbur

Sözlü eserlerde anlamı olmayan hece ve kısa sözlerle (ten-ni, ya lel, dost, aman gibi) okunan bölüm; özellikle kâr ve bestelerde geniş yer tutar.

İlgili: KârBeste

Bırakıp gitmek, terk etmek. Hacı Ârif Bey'in şarkısı “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim” diye, yani “neden bırakıp gittin, ey acımasız” diye açılır.

İlgili: Niçin Terkeyleyip Gittin hikâyeZâlim

Birden çok cinsin ya da makam renginin birleşmesiyle oluşan, çoğunlukla bağımsız bir makam sayılmayan ezgi kalıbı. Kaynaklarda terkib ile makam arasındaki sınır her zaman aynı çizilmez.

İlgili: Birleşik makamÇeşniCins

Allah'ı tesbih eden sözlerin okunduğu cami musikisi formu. Namazdan sonra müezzinlerce çoğunlukla usulsüz ve doğaçlama okunur; bestelenmiş usullü örnekleri ve ramazan gecelerinde minarede okunan tesbih ilahileri de vardır.^[85]

İlgili: İlahiTaksimNota arşivindeki Tesbih eserleri

Etki, tesir; bir şeyin insanda bıraktığı iz. Güftede sazın ezgisindeki büyüleyici etkiyi anlatır.

İlgili: Bir Sihr-i Tarâb hikâyeSihr-i tarab

Peşrev ve saz semâîsinde her hâneden sonra tekrarlanan bölüm; eserin nakaratı gibidir.

İlgili: HâneMülâzimePeşrev

Mevlid okunurken bölümler arasında bir topluluk tarafından okunan, çoğunlukla orta büyüklükte usullerle bestelenmiş dinî eser.

İlgili: İlahiŞuğulTekke musikisi

Bağlama ve tanbur gibi saplı çalgılarda kullanılan mızrap. Tanbur tezenesi geleneksel olarak bağa (kaplumbağa kabuğu) ya da benzeri malzemeden yapılır.

İlgili: MızrapBağlamaTanbur

İnce, yüksek ses. Perde adlarının önünde o perdenin bir oktav tizini gösterir (tiz segâh, tiz çârgâh gibi); bazı perdelerin tiz oktavının ayrı adı vardır: Rast'ın tizi Gerdâniye, Dügâh'ın tizi Muhayyer.

İlgili: KabaOktavGerdâniye

Keçi derisinden yapılan hava torbasına bağlı çifte borulu üflemeli çalgı. Doğu Karadeniz yaylalarında horon ve şenliklerde çalınır.

İlgili: Tulum çalgıZurnaOyun havasıTürkü

5/8 zamanlı aksak usul; şarkılarda ve halk müziğinde kullanılır.

İlgili: Türk aksağı metronomAksak

Birkaç şekli bulunan usul; Ekrem Karadeniz ilk şeklini 14/4 ile düm, teke, düm, tek, düm, düm vuruşlarıyla verir, 18 zamanlı şekli Darb-ı Türkî’dir. Arşivdeki örnek Ali Ufkî Bey’in 14/4 ile yazılmış bir ilâhisidir.^[86]

İlgili: Türk Darbı metronomBüyük usul

SymbTr derleminde 18/8 ile yazılan on sekiz zamanlı bir usulün adı. Arşivdeki tek örnek “Hâk hâk diyen âşıklar” sözleriyle başlayan anonim hicaz-hümâyûn ilâhidir.^[36]

İlgili: İlahi

Halk müziğinin sözlü türü; çoğunlukla anonimdir ya da halk ozanlarınca yakılmıştır. Usullü olanlarına kırık hava, serbest ritimli olanlarına uzun hava denir.

İlgili: Kırık havaUzun havaBağlamaNota arşivindeki Türkü eserleri

Perdesiz, kısa saplı, armut biçimli tekneli telli çalgı; mızrapla çalınır. Perdesiz olduğu için makam perdelerinin inceliklerini rahatça verir.^[87]

İlgili: Ud çalgıTekneMızrap

Farklı güçteki vuruşların (düm, tek, ke…) belirli bir düzenle sıralanmasından oluşan ritim kalıbı. Türk müziğinde 2 zamanlı Nim Sofyan'dan 120 zamanlı Zencir'e kadar pek çok usul vardır.^[88]

İlgili: DümTekKüçük usulBüyük usulAraçlar

Usulü, dizlere el vurarak (düm sağ elle, tek sol elle) tutmak. Meşk usulüyle öğretimde eser ezberlenirken usul hep birlikte vurulur.

İlgili: MeşkDümTekAraçlar

Büyük mücenneb, küçük mücenneb ve taniniden (K S T: 8 + 5 + 9 koma) oluşan dörtlü; Dügâh üzerinde Dügâh–Segâh–Çârgâh–Nevâ perdelerini verir.

İlgili: DörtlüUşşak makamDügâh

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan yaygın makam. Dizisi Uşşak dörtlüsü ile Nevâ'daki Bûselik beşlisinden oluşur; seyre karar çevresinden başlar.

İlgili: Uşşak makamUşşak dörtlüsüBeyatî makam

Belirli bir usule bağlı olmayan, serbest ritimle okunan halk müziği ezgisi; bozlak, divan, hoyrat gibi türleri vardır.

İlgili: Kırık havaTürküGazel

Hicaz ailesinden, karar perdesi Dügâh, güçlüsü Hüseynî olan makam. Dizisi Dügâh'taki Hicaz beşlisi ile Hüseynî'deki Uşşak dörtlüsünden oluşur.

İlgili: Hicaz-Uzzâl makamHicaz makam

Karar perdesi Yegâh (Re), güçlüsü Dügâh (La) olan birleşik makam. Adı "gönül vecdi" anlamına gelir; donanımı Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Vecd-i Dil makamBirleşik makamYegâhDügâhKarar

Karar perdesi Segâh (Si koma bemol), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan birleşik makam. Adı "Arazbâr'ın yüzü" anlamına gelir; Arazbâr gibi Segâh perdesinde karar verir.

İlgili: Vech-i-Arazbâr makamBirleşik makamArazbar makamıSegâhNevâ

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Hüseynî (Mi) olan birleşik makam. Adı "Şehnaz'ın yüzü" anlamına gelir; sitedeki donanımında arıza bulunmaz.

İlgili: Vech-i-Şehnâz makamBirleşik makamŞehnaz makamıDügâhHüseynî

Usulün temel vuruşları arasına eklenen süslemeli ara vuruşlar. Usulü daha hareketli ve dolu duyurur; özellikle kudüm ve bendir icrasında kullanılır.

İlgili: UsulVuruşKudüm

Kemandan biraz büyük ve daha pes sesli, dört telli yaylı çalgı. Türk musikisinde 20. yüzyılda bazı fasıl ve radyo topluluklarında kemanla viyolonsel arasındaki sesleri doldurmuştur.

İlgili: Viyola çalgıKemanFasıl heyetiİcra

Dizler arasında tutulan, dört telli, pes sesli büyük yaylı çalgı; kısaca çello. 20. yüzyılın başında Türk musikisi topluluklarına girmiş, Mesud Cemil gibi icracılar onu makam müziğinde ustalıkla çalmıştır.

İlgili: Viyolonsel çalgıKemanFasıl heyetiTaksim

Usulü oluşturan tek tek darplar (düm, tek, tekâ, ke) ve bunların süreleri. Usulün karakteri vuruşların güçlü-hafif sıralanışından doğar.

İlgili: DarbUsulDüm

Yara; kelimenin eski metinlerde ve güftelerde geçen biçimi. “Yâre-i dil” gönül yarası demektir.

İlgili: Bir Gonca Femin Yâresi hikâyeGonca-fem

Tanburun yayla çalınan biçimi; 20. yüzyılın başında Tanbûrî Cemil Bey'in kayıtlarıyla tanınmıştır.

İlgili: Yaylı tanbur çalgıTanbur

Karar perdesinin hemen altındaki, ezgiyi karara çeken perde. Çoğu makamda kararın bir perde pesidir; bazı makamlarda yarım ses yakınlığında bir perde yeden olarak kullanılır.

İlgili: KararMakam

Rast'ın bir dörtlü (22 koma) pesindeki perde; Batı notasında Re ile yazılır. Nevâ'nın bir oktav pesidir ve Yegâh, Ferahfezâ gibi makamların kararıdır.

İlgili: NevâRastYegâh makamFerahfezâ makam

Karar perdesi Yegâh (pes Re), güçlüsü Rast olan makam; Rast dizisinin pes bölgesinde karar verir.

İlgili: Yegâh makamYegâhRast makam

Karar perdesi Çârgâh (Do), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan makam. Adı Çârgâh makamının yeni bir biçimi olduğunu gösterir; donanımında arıza bulunmaz.

İlgili: Yeni Çârgâh makamÇârgâh makamıÇârgâhGerdâniyeKarar

Kanun çalınırken iki elin işaret parmaklarına geçirilen, mızrabın arasına sıkıştırıldığı metal halka.

İlgili: KanunMızrap

Yürük Semâî usulünde (6/8) bestelenen, hareketli sözlü eser; klasik fasılda şarkılardan sonra okunur.

İlgili: Yürük Semâî usulüAğır semâîFasılNota arşivindeki Yürük semâî eserleri

6/8 zamanlı usul (6/4 biçimi de vardır). Yürük semâî formundaki eserler ve saz semâîlerinin dördüncü hâneleri çoğunlukla bu usuldedir.

İlgili: Yürük semai metronomYürük semâîSaz semâîsi

Kudüm çalmakta kullanılan, ucu yuvarlak ince tokmak; bazı kaynaklarda yaylı çalgıların yayı için de kullanılır.

İlgili: KudümKemençe

Acımasız, insafsız, zulmeden. Klasik şiirde âşığa acı çektiren sevgiliye sıkça yöneltilen bir hitaptır.

İlgili: Niçin Terkeyleyip Gittin hikâyeTerkeylemek

Karar perdesi Rast (Sol), güçlüsü Gerdâniye (Sol) olan birleşik makam. Dizisinde Mâhur perdesi kullanılır; Rast ile Mâhur arasında duran rengiyle tanınır.

İlgili: Zâvil makamBirleşik makamRast makamıMâhur makamıMâhurKarar

120 zamanlı, en büyük usullerden biri. Çifte Düyek, Fahte, Çenber, Devr-i Kebîr ve Berefşan usullerinin art arda eklenmesinden oluşur; bestelerde kullanılır.

İlgili: Zencîr metronomÇenberFahteBerefşan

Zevk sahibi, incelikten anlayan: âşinâ “tanıyan, bilen” demektir. Güzeli sezen, sanattan anlayan kişiyi anlatır; Rahmi Bey'in şarkısında bir mutribe (çalgıcıya) sıfat olarak geçer.

İlgili: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hikâyeMutrib

Rast (Sol) perdesinde karar veren, güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "gönül zevki" anlamına gelir; donanımı Rast'ınki gibi Si koma bemol ve Fa bakiye diyezdir.

İlgili: Zevk-i-Dil makamBirleşik makamRastNevâRast makamı

Karar perdesi Dügâh (La), güçlüsü Nevâ (Re) olan birleşik makam. Adı "neşe zevki" anlamına gelir; donanımında Si bakiye bemol, Mi küçük mücenneb bemol, Do ve Fa bakiye diyez bulunur.

İlgili: Zevk-i-Tarab makamBirleşik makamDügâhNevâKarar

Batı Anadolu'nun, çoğunlukla dokuz zamanlı ağır aksak usullerle (9/4, 9/8) oynanan halk oyunu ve bu oyunun ezgisi. Tanbûrî Cemil Bey'in Nikrîz zeybekleri gibi saz eseri olarak bestelenmiş örnekleri de vardır.^[89]

İlgili: Kırık havaAksakNota arşivindeki Zeybek eserleri

Sözlük anlamıyla “ek”. Bazı eserlerde bir hâne ya da bölümden sonra gelen ek kısım için kullanılır.

İlgili: HâneTeslim

Tarikat tekkelerinde Allah'ın adlarının ve dualarının belirli bir düzen ve ritimle tekrarlandığı toplu ibadet; ilahi, durak ve şuğuller eşlik eder.

İlgili: Tekke musikisiDurakİlahi

Tutamaklarından tutulup birbirine çarpılarak çalınan, genellikle pirinç yuvarlak madenî çalgı. Mehterde çeşitli boyları, tekkelerde küçük el zilleri kullanılır.

İlgili: Zil çalgıMehterTekke musikisiUsul

Karar perdesi Hüseynî-aşîrân (Mi), güçlüsü Rast (Sol) olan makam. Edvâr kitaplarındaki on iki eski makamdan biridir; sitedeki donanımında arıza yoktur.

İlgili: Zîrefkend makamEdvârHüseynî-aşîrânRastKarar

Rast'ın 5 koma tizindeki ara perde (Sol küçük mücenneb diyez). Hicaz dizisinin pes bölgede kullanılan biçimlerinde ve Zirgüleli Hicaz gibi makam adlarında geçer; bir oktav tizine Şehnaz denir.

İlgili: RastŞehnazHicaz-Zirgüle makam

Hicaz ailesinden, karar perdesi Dügâh olan makam. Dizisi Dügâh'taki Hicaz beşlisine Hüseynî üzerinde ikinci bir Hicaz dörtlüsü eklenmesiyle oluşur.

İlgili: Hicaz-Zirgüle makamHicaz makamZirgüle

Çift kamışlı, konik gövdeli, gür sesli halk çalgısı; çoğunlukla davulla birlikte açık havada çalınır.

İlgili: Zurna çalgıMehterMey