Mazmuna geç
Miras-ı Saz

Sapak 1 / 19 · Esaslar

Komma

Makam sazynda interwallary ölçmekde ulanylýan kiçi birlik; bir tutuş ses (tanini) 9 komma hasaplanýar. Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýeti perdeleri Pifagor gatnaşyklary bilen gurýar (Pifagor kommasy takmynan 23,5 sent); oktawanyň 53 deň bölege bölünmegi (Holder kommasy, takmynan 22,6 sent) bu ulgama 1 sentden az tapawut bilen gabat gelýär we amalda, şu saýtda hem, ulanylýar.

  1. Adalgany oka

    Sözlükde gysga düşündirişini we degişli baglanyşyklary oka.

  2. guralyny synap gör

    Guraly aç we bir gezek ulan; bu ädim özbaşdak bellenýär.

Sapak belligi

Baglanyşykly düşünjeler

  • Interwal: Iki perdäniň arasyndaky beýiklik tapawudy. Makam sazynda interwallar komma sanyna görä atlandyrylýar: bakiýe (4), kiçi müjenneb (5), uly müjenneb (8), tanini (9) we artdyrylan sekunda (12–13 komma).
  • Holder koması: Oktawanyň 53 deň böleginiň biri, takmynan 22,6 sent; adyny XVII asyryň iňlis nazaryýetçisi William Holderden alýar. 53 deň bölünişikde 4, 5, 8 we 9 Holder koması AEÜ-niň Pifagor gatnaşykly bakiýe, kiçi mujennep, uly mujennep we tanini aralyklaryna 1 sentden az tapawut bilen gabat gelýär; şonuň üçin okuwda «koma» diýlende köplenç şu birlik göz öňünde tutulýar. Bu saýtdaky sesler hem 53 deň bölünişik bilen hasaplanýar.
  • Pifagor koması: Biri-biriniň üstüne goýlan on iki arassa kwintanyň (3/2) ýedi oktawadan artyk gelýän ululygy; gatnaşygy 531441/524288, takmynan 23,5 sent. Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýetinde koma şu aralykdyr: bakiýe, kiçi mujennep, uly mujennep we tanini aralyklary Pifagor gatnaşyklary bilen gurulýar we 4, 5, 8, 9 koma hasaplanýar. Bu sanlar takmynydyr; meselem, bakiýe (256/243, takmynan 90 sent) takyk 4 Pifagor koması däldir.
  • Tanini: Dokuz kommalyk interwal, ýagny tutuş ses; gysgaltmasy T. Rast bilen Dügähiň, Çargäh bilen Nawanyň arasy taninidir.
  • Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamy: H. Sadettin Arel, Suphi Ezgi we Salih Murat Uzdilegiň atlary bilen atlandyrylýan, 20 asyryň birinji ýarymynda döredilen nazaryýat we nota ýazuw ulgamy. Pifagor gatnaşyklaryna esaslanýan 24 perdeli ulgam gurýar; perdeler 53 kommalyk ölçegde ýazylýar. Häzir bilimde iň giň ulanylýan ulgamdyr. Gysgaça AEÜ.