Kompozitorlara degişli edilýän ýatlamalar we eserleriň hekaýalary, çeşmeleri bilen. Her hekaýanyň üstünde çeşmäniň ygtybarlylygy ýazylýar; her birini öz sahypasynda okap, eseri diňläp bilersiň.
Aýdylyşyna görä, Jemil beýiň tambur çalýan otagynyň agaç potologyndan inçe sapak bilen bir möý düşermiş. Jemil beý oňa degmändir, öz haly bilen goýupdyr. Bir gün möý gelmändir; birnäçe gün garaşandan soň basgançak bilen potologa seredipdir we möýüň ölendigini görüpdir. Gynanjyny bir beýt bilen beýan edendigi aýdylýar.
Hajy Arif beý Soltan Abdulmejidiň köşgünde harem gyrnaklaryna saz öwredip ýörkä Çeşmidilbere söýgi baglady; olary öýlendirdiler we Arif beý köşkden gitdi. Gürrüň berilişine görä, bir gün Çeşmidilber ony taşlap gitdi; Arif beý köşkdäki wezipesine dolandy we aýralygyň hasratyny bu aýdym bilen beýan etdi. Aýdymyň ilkinji setiri.
Dede Efendiniň ilkinji ogly Salih şeýhi Ali Nutki Dedäniň ölüminden bir ýyl soň, 1805-nji ýylda üç ýaşynda aradan çykdy. Gürrüň berilişine görä, Dede Efendi bu hasraty sözlerini hem özi ýazan bu baýaty bestesi bilen beýan etdi. 1810-njy ýylda ikinji ogly Mustafany hem ýitirdi. Bestäniň haýsy ýylda döredilendigi belli däl. Bestäniň ilkinji setiri.
Rahmi beýiň gün-güzeran kynçylygyny çeken günlerinde sazanda dostunyň toýuna çagyrylandygy gürrüň berilýär. Sowgat almaga puly ýokdy; ol hem sözlerini özi ýazan bu aýdymy sowgat etdi. Sowgadyň Darülelhanyň kanun mugallymy Muazzez hanymyň toýy üçin bolandygy hem aýdylýar; toýuň senesi belli däl. Aýdym zowkdan düşünýän sazanda ýüzlenmek bilen başlanýar.
Refik Fersan köp ýyllardan soň çagalykda Erenköýdäki Rydwan Paşa köşgünde geçiren örän agyr gyşyny ýatlaýar: ýollary gar basypdyr, hatda çörek tapmak hem kynlaşypdyr. Aprel aýynyň ahyrynda owadan bahar gelýär; Rahmi beý bu baharyň ýadygärligini sözlerini hem özi ýazan bu tahir-büselik aýdymy bilen ýaşatmak isleýär. Şol gyş 1323-nji ýyldy; häzirki senenama boýunça 1907 ýa-da 1908. Aýdymyň notasy arhiwimizde entek ýok. Ilkinji setirleri.
Zekaýy Dede 1845-nji ýyldan ölýänçä (1875) saz mugallymy bolan Mustafa Fazyl Paşanyň islegi bilen 1870-nji ýylda süzidil makamynda bir Mewlewi aýinini düzdi. Aýin diňe 1892-nji ýylda Bahariýe Mewlewihanasynda mukabelede okalyp bildi; Paşa muny görüp bilmedi. Bu aýiniň notasy arhiwimizde entek ýok.
Dede efendi 1846-njy ýylda şägirtleri Dellalzade Ysmaýyl we Mutafzade Ahmet bilen haja gitdi; ýolda olara ýatdan çykyp barýan Naýy Osman Dedäniň mirajyýesini öwretdi. Haj wagtynda Ýunus Emräniň sözlerine bu ylahyny düzdi; bu onuň soňky eseridir. Minada wabadan kesellän ol 1846-njy ýylyň 29-njy noýabrynda aradan çykdy. Ylahynyň ilkinji setiri.
Hajy Arif beý Çeşmidilberden soň köşkdäki saz mugallymlygyna dolandy; gürrüň berilişine görä, bu gezek Zülfinigar atly bir gyrnaga öýlenip, ýene köşkden aýryldy. Aýaly bir ýyl soň inçekeselden öldi. Kompozitor bu gaýgyny şu segah aýdymy we “Kamer-çehre perî-rû tende cânım” diýip başlanýan hijaz aýdymy bilen beýan etdi. Aýdymyň ilkinji setiri.
II Abdulhamyt täze aýdymlaryny diňlemek isläninde Hajy Arif beý keselini bahana etdi; mabeýnja “Sungatda patyşa permany bolmaz” diýendigi aýdylýar. Patyşa ony Muzyka-ýy Hümaýundaky otagynda elli gün tussag etdirdi. Bu döwürde düzen bu nihawend aýdymyny patyşanyň huzurynda okamagy üçin dosty Sermüezzin Rifat beýden haýyş etdi; jezasy bagyşlandy we polkownik derejesine galdyryldy.
Hajy Arif beý ölüminden bir ýyl çemesi öň ýürek keseline duçar boldy we bu kürdilihijazkar aýdymyny düzenden az salym soň, 1885-nji ýylyň 28-nji iýunynda aradan çykdy. Onuň nirede ölendigi iki hili gürrüň berilýär: Muzyka-ýy Hümaýundaky otagynda ýa-da Kuruçeşmede bir dostunyň ýalysynda.
Rahmi beý 1894-nji ýylda tanşan Tanburi Jemil beýiň sazyna sesi bilen ýoldaş bolardy. Jemil beý 1916-njy ýylda ölende, ol bu süzinak aýdymyny düzdi. Sözleri hem onuňky; ilkinji setiri Jemil beýiň sazyny ýatladýar.
Bahary gaty gowy görýän we eserleriniň tas hemmesini şu möwsümde düzen Rahmi beý soňky eseri bolan bu hisarbüselik aýdymyny ölüminden birnäçe gün öň Fahire Fersana bagyşlady. Sözleri hem onuňky.
Bu Rahmi beýiň belli ilkinji eseridir. Rejaizade Mahmut Ekremiň goşgusyna, ýakyn dosty Şewki beýiň 1890-njy ýylyň 20-nji iýulyndaky ölümi sebäpli düzülendigi aýdylýar; Şewki beý Rahmi beýiň Beýlerbeýidäki öýünde ýürek tutmasyndan ölüpdi. Goşgynyň ilkinji setiri.
Şakir aga özi düzgünleşdiren ferahnak makamynda 1812-nji ýylda Dede efendi bilen umumy bir fasyl döretdi: kar, birinji beste we ýürük semaýy Şakir aganyň, ikinji beste we agyr semaýy Dede efendiniň eseridir. Iki kompozitor wagtal-wagtal biri-biri bilen bäsleşipdir. Arhiwimizdäki “Bir dilbere dil düştü” ýürük semaýysy şol fasylyň ýürük semaýysy bolup biler, ýöne bu anyk däl.
Şyh Galyp Galata Mewlewihanasyny abatlamak üçin beren arzasyna bir kasyda goşdy; kasydany gaty halan III Selim abatlaýyş işlerini derrew başlatdy. Bir anna güni geçirilen açylyşda patyşa hem boldy we mukabelede özüniň düzen süzidilara aýini okaldy. Süzidilara makamyny III Selimiň tapyp düzgünleşdirendigi aýdylýar.
Ahmet Rasym “Kesik Kerem nazyrasy” diýlip hem atlandyrylýan bu uşşak aýdymyny sözleri hem özüne degişli Tatýos efendiniň halynyň “sada beýany” diýip häsiýetlendirýär. Ahmet Rasym, Wasilaki we Şewki beý onuň iň ýakyn dostlarydy; Rasym täze aýdymlaryny ilki Tatýos bilen geçerdi.
Ýegah makamynda hiç hili eseri bolmadyk Zekaýy Dededen munuň sebäbi soralanda, onuň Dellalzadäniň bu makamdaky eserleri barka edilmeli zat galmandygyny, ýegahyň “möhürlenendigini” aýdandygy gürrüň berilýär. Şol sözüň Dede efendä degişlidigi hem aýdylýar.
Şewki beý uşşak makamynda iki ýüzden gowrak aýdym düzdi. Gürrüň berilişine görä, Zeki Arif Ataerginden bu makamda näme üçin eser döretmändigi soralanda, ol Şewki beýiň uşşagy şeýle owadan işländigini we “uşşak gapysyny ýapandygyny” aýdypdyr. Şewki beýiň aýdymlaryny goşgyny okap durka bada-bat düzendigi hem gürrüň berilýär.
Klassyky türk aýdym-saz eserleri hakyky nota ýazgysynda we AEÜ alterasiýa belgileri bilen. Notany oka, kanun sesinde diňle, tempi sazla.
Asyr
Eserler
Laýyk eser tapylmady.
Arhiwde diňe kompozitory we söz awtory 70 ýyldan gowrak öň aradan çykan nusgawy we dini eserler bar; halk aýdymlary we ýakyn döwrüň kompozitorlary awtorlyk hukugy sebäpli häzirlikçe ýok.
Dereje notadan awtomatik bahalandyrylýar: ses diapazony, sekuntdaky nota sany, temp, gysga we nokatly dowamlyklar, usulyň uzynlygy we aksaklygy, perdeleriň dürlüligi hem-de eseriň uzynlygy bilelikde hasaplanýar. Bu diňe ugur görkezýär, mugallymyň bahasynyň ornuny tutmaýar.
Dereje notadan awtomatik bahalandyrylýar: ses diapazony, sekuntdaky nota sany, temp, gysga we nokatly dowamlyklar, usulyň uzynlygy we aksaklygy, perdeleriň dürlüligi hem-de eseriň uzynlygy bilelikde hasaplanýar. Bu diňe ugur görkezýär, mugallymyň bahasynyň ornuny tutmaýar.
Ýygyndylar
Arhiwde eseri bolmadyk usullar
Bu usullarda ýazylan eser entek nota arhiwinde ýok; olaryň düm-tek nusgasyny usul metronomynda diňläp bilersiň.