Simli alətlər
Qopuz
Qopuz: Türk mədəniyyəti tarixinin məlum olan ən qədim simli alətidir; ozanların sazı kimi tanınır. Türklərin bilinən ən qədim simli alətlərindən biridir; “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında ozanların əlindəki alət kimi keçir. Bağlama, cura və qazaxların dombrası kimi bir çox alətin əcdadı sayılır.
Qısaca
- Ailəsi: Simli; bölgəsinə görə barmaqla, mizrabla və ya kamanla çalınan növləri var
- Mənşəyi: Orta Asiya türk mədəniyyəti; rəvayətə görə Dədə Qorqudun düzəltdiyi alət
- İlk məlum izləri: Təxminən X əsrə aid uyğur mətnləri
- Gövdə və material: Bütöv ağacdan oyma; üz qapağının bir hissəsi və ya hamısı dəri və ya nazik taxta
- Simlər: Qədim nümunələrdə bağırsaq və ya at tükü; növünə görə 2-dən 5-ə qədər
- Pərdələr: Əksərən pərdəsiz
- Qohum alətlər: Qırğız komuzu, Azərbaycan qopuzu, rumın kobzası, macar kobozu
- XVI–XVII əsrlər: Rəvaninin "İşarətnamə"sində adı çəkilir; Övliya Çələbi üçsimli qopuzun Bosniya, Buda və Temeşvarda çox çalındığını, Anadoluda isə heç görmədiyini yazır[1, 2, 3]
Səsini dinlə
Tarixçə
Türklərin bilinən ən qədim simli alətlərindən biridir; “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında ozanların əlindəki alət kimi keçir. Bağlama, cura və qazaxların dombrası kimi bir çox alətin əcdadı sayılır.
Quruluşu
Bütöv ağacdan oyulmuş gövdənin üz tərəfi dəri və ya nazik taxta ilə örtülür; qolu qısadır və əksər hallarda pərdəsizdir. Simlərin sayı ənənəyə görə ikidən beşə qədər dəyişir, qədim nümunələrdə at tükündən simlər işlədilirdi.
Necə çalınır
Barmaqla, kiçik mizrabla və ya bəzi növlərində kamanla çalınır; ozanlar dastan söyləyərkən onu müşayiət üçün işlədirdilər. Qırğızların komuzu bu ənənənin yaşayan ən yaxın formasıdır.
Muğam musiqisində yeri
Pərdəsiz qolu sayəsində komma intervallarını sərbəst çalmağa uyğundur; bu gün türk xalq musiqisində, Orta Asiya melodiyalarında və qədim musiqini dirçəldən ansambllarda istifadə olunur.
Başlayarkən: növləri, ölçüləri, kökü
Bu alətlə başla
Yazılardakı ustalar
Not arxivindəki əsərlərin ifa yazılarında bu aləti çalanlar (MusicBrainz).
Qopuz haqqında tez-tez verilən suallar
Qopuz nədir?
Qopuz türklərin məlum olan ən qədim simli alətlərinin ümumi adıdır. Onun vahid forması yoxdur: dövrə və bölgəyə görə sim sayı, gövdənin forması və qolun uzunluğu dəyişir. Əsasən oyma ağacdan gövdəsi, dəri və ya nazik taxta ilə örtülmüş ağzı və qısa qolu olur. Tarixi mənbələrdə ozanların, qamların və baxşıların əlindəki alət kimi xatırlanır.
Qopuz ilə bağlama arasında fərq nədir?
Qopuzun qolu adətən qısa və pərdəsizdir, gövdəsinin ağzı çox vaxt dəri ilə örtülür. Bağlamanın isə uzun qoluna pərdələr bağlanır və sinəsi ağacdandır. Qopuz az simli, yumşaq səsli və nəqlə müşayiət edən alət olduğu halda, bağlama daha geniş diapazonu və müxtəlif kökləmə düzənləri ilə həm müşayiət, həm də solo alətidir. Bağlama qopuz ənənəsinin Anadoluda inkişaf etmiş bir nəvəsi sayılır.
«Kitabi-Dədə Qorqud»da qopuz necə keçir?
Kitabdakı boyların çoxu Dədə Qorqudun gəlib qopuzunu çalaraq boy boylaması, soy soylaması ilə bitir; yəni danışılan hekayə qopuzun müşayiəti ilə dastana çevrilir. Mətndə «qolça qopuz» ifadəsi keçir və qopuz ozanlığın, müdrikliyin və sözə hörmətin rəmzidir. Buna görə qopuz türk mədəniyyətində yalnız bir alət deyil, şifahi ənənənin də rəmzi kimi görülür.
Qopuz bu gün harada çalınır?
Klassik türk məqam musiqisi kollektivlərində yer almır. Bu gün daha çox Orta Asiya və Qafqaz melodiyalarında, dastan ifasında və qədim türk musiqisini dirçəldən kollektivlərdə çalınır; Azərbaycanda və Türkiyədə qədim təsvirlərə əsasən hazırlanmış qopuzlar istifadə olunur. Qırğız komuzu kimi qohumları isə gündəlik musiqi həyatında yaşamağa davam edir.