Zərb alətləri
Kös
Kös: Metal qazanvari gövdəsinə dəri çəkilmiş, mehterin ən böyük və ən gur səsli təbilidir. Adı fars dilindəki kus sözündən gəlir. Osmanlı mehterxanəsində və ordu musiqisində istifadə olunurdu; ən böyükləri dəvə və ya fil üzərində daşınırdı. Övliya Çələbi ordu üçün düzəldilmiş dəvə və fil köslərini gördüyünü yazır. Onu çalana kösçü deyilir.
Qısaca
- Ailəsi: Zərb, qazan (kasa) şəkilli tək dərili nağara
- Mənşəyi: Adı farsca kûs sözündəndir; Səlcuq, Məmlük və daha qədim İslam ordularında da işlədilib
- Gövdə və material: Bürünc kimi metaldan böyük qazan; ağzına əksərən dəvə dərisi çəkilir
- Ölçüləri: Hərbi Muzeydəki Mohaç kösünün ağız diametri təxminən 125 sm
- İfa tərzi: Kösçü (köszən) iki əlindəki yumru başlı taxta toxmaqlarla vurur; əksərən cüt çalınır
- Növləri: Fil kösü (ən böyüyü), dəvə kösü və altlıq üstündə çalınan oval kös
- İstifadə olunduğu musiqi: Osmanlı mehteri; ordunu idarə etmək, ruh yüksəltmək və düşməni qorxutmaq üçün
- XVI–XVII əsrlər: Övliya Çələbi mehtərin köslərini təsvir edərkən onların böyüklüyünü zarafatla hamam günbəzinə bənzədir[1, 2]
Səsini dinlə
Tarixçə
Adı fars dilindəki kus sözündən gəlir. Osmanlı mehterxanəsində və ordu musiqisində istifadə olunurdu; ən böyükləri dəvə və ya fil üzərində daşınırdı. Övliya Çələbi ordu üçün düzəldilmiş dəvə və fil köslərini gördüyünü yazır. Onu çalana kösçü deyilir.
Quruluşu
Bürüncə bənzər metaldan qazan formalı böyük gövdənin ağzına dəvə dərisi çəkilir. Adətən cüt işlədilir və heyvan belinə və ya altlığa yerləşdirilir.
Necə çalınır
Ağır toxmaqlarla vurulur; göy gurultusunu xatırladan dərin səs verir.
Muğam musiqisində yeri
Melodiya çalmır; mehter üsullarının ağır zərbələrini vurğulayır və ansamblın ən bəm, ən gur təməlini təşkil edir.
Başlayarkən: növləri, ölçüləri, kökü
Bu alətlə başla
Yazılardakı ustalar
Not arxivindəki əsərlərin ifa yazılarında bu aləti çalanlar (MusicBrainz).
Kös haqqında tez-tez verilən suallar
Kös ilə davul arasında fərq nədir?
Davul iki üzü dərili silindr formalı gövdədir və çiyindən asılaraq çalınır. Kös isə qazan formalı, tək üzü dərili böyük mis gövdədir; daşınması çətin olduğu üçün heyvan belində və ya yerdə altlıq üzərində durur. Səsi davuldan xeyli dərin və gurdur; mehtərin ən bəm və ən güclü zərb səsi kösündür.
Kös mehtərdə nəyə yarayır?
Kös mehtər üsullarının ən ağır zərbələrini vurğulayır və kollektivin gur əsasını yaradır. Döyüşlərdə və mərasimlərdə uzaqdan eşidilən səsi ordunun gücünü və dövlətin əzəmətini simvolizə edirdi; böyük köslər səfərlərdə dəvə və ya fil belində daşınırdı.
Kösü bu gün harada görmək olar?
Hazırda İstanbuldakı Hərbi Muzeydə və Mehtər Dəstəsinin çıxışlarında, həmçinin bəzi mehtər dəstələrində kös nümunələrini görmək olar. Qədim böyük köslərin bir qismi muzeylərdə sərgilənir. Mərasimlərdə əsasən daha kiçik və daşına bilən köslər istifadə olunur.
Kös melodiya çalırmı?
Xeyr. Kös yalnız zərb çalır; melodiya zurna, boru və mehtər xanəndələrinin üzərindədir. Kösün vəzifəsi üsulun ağır zərbələrini göy gurultusunu xatırladan səsi ilə işarələmək və kollektivə ağırlıq və əzəmət qatmaqdır. Buna görə kösçünün ən vacib bacarığı uzun və ağır üsullarda zərbələri kollektivin tempi ilə tam uyğunluqda yerləşdirməkdir.