Simli alətlər
Ud
Ud: Dərin, armudvari gövdəli və pərdəsiz qollu, mizrabla çalınan simli alətdir. Ərəb, fars və türk musiqisinin ortaq alətidir; Avropadakı lütnanın əcdadı hesab olunur. Farabi və Səfiəddin kimi nəzəriyyəçilər interval hesablamalarını ud qolu üzərində izah etmişlər.
Qısaca
- Ailəsi: Simli, mizrablı (qısaqollu, pərdəsiz lavta ailəsi)
- Mənşəyi: Yaxın Şərq; fars barbatı ilə qohumdur, Avropa lavtasının əcdadı sayılır
- Gövdə və material: Təxminən 20 nazik dilimdən armudvari dərin çanaq; əksərən üç səs deşiyi
- Simlər: Altı qrup (beş cüt və bir tək), cəmi 11 sim
- Pərdələr: Pərdəsiz; hər koma intervalı barmağın yeri ilə çalınır
- İfa tərzi: Qucaqda üfüqi tutulur, uzun və elastik mizrabla
- İstifadə olunduğu musiqi: Türk, ərəb və İran klassik musiqisi; fasıl və taksim
- XVI–XVII əsrlər: Rəvaninin "İşarətnamə"sində adı çəkilir; Övliya Çələbinin dövründə xalq tanburu daha çox sevdiyi üçün ud o qədər də rəğbət görmürdü[1, 2]
Səsini dinlə
Tarixçə
Ərəb, fars və türk musiqisinin ortaq alətidir; Avropadakı lütnanın əcdadı hesab olunur. Farabi və Səfiəddin kimi nəzəriyyəçilər interval hesablamalarını ud qolu üzərində izah etmişlər.
Quruluşu
Dilimlərdən yığılmış iri armudvari çanaq, adətən üç səs dəliyi olan nazik qapaq və pərdəsiz qısa qoldan ibarətdir. Əksər hallarda altı qrupda on bir sim taxılır, aşıqların yerləşdiyi baş hissə geriyə əyilmişdir.
Necə çalınır
Uzun və elastik mizrabla çalınır. Qolu pərdəsiz olduğu üçün barmağın yeri seçilərək istənilən komma intervalı çalına bilər.
Muğam musiqisində yeri
Klassik türk musiqisində həm müşayiət, həm də solo alətidir; taksim ənənəsi çox güclüdür. Pərdəsiz qolu sayəsində məqamların komma incəliklərini sərbəst verə bilir.
Başlayarkən: növləri, ölçüləri, kökü
- Türk və ərəb udu: Quruluşca demək olar ki eynidir; ərəb udunun sim uzunluğu təxminən 1 cm uzundur (59,5 cm) və bir ton aşağı köklənir.
- Simlər: Bam teli istisna olmaqla beş sim cütdür.
- Kök: Zildən bəmə: gerdâniye (sol), nevâ (re), dügâh (lya), hüseynîaşiran (mi), kaba bûselik (si) və kaba ırak (fa diyez) və ya kaba hüseynîaşiran (mi).
- Gövdə: Təxminən 20 dilimdən düzəldilir; təxminən 1 mm qalınlığında qapaq ladin və ya küknar ağacındandır.[1]
Bu alətlə başla
Yazılardakı ustalar
Not arxivindəki əsərlərin ifa yazılarında bu aləti çalanlar (MusicBrainz).
Ud haqqında tez-tez verilən suallar
Türk udu ilə ərəb udu arasında fərq nədir?
Quruluşları eynidir, lakin türk udu adətən bir az kiçik gövdəli və daha zil köklüdür; tembri daha parlaq və şəffafdır. Ərəb udu əsasən bir az iri, bəm köklü və daha dolğun səslidir. Kökləmə düzənləri və ifa üslubları da fərqlənir. Buna baxmayaraq, biri digərinin repertuarını rahatlıqla çala bilər; fərq daha çox səs rəngindədir.
Udun neçə simi var, necə köklənir?
Əsasən beşi cüt, biri tək olmaqla on bir sim taxılır; bəzi udlarda ən bəm sim də cüt edilərək sim sayı on ikiyə çatdırılır. Simlər əsasən kvarta intervalları ilə köklənir; bu düzən məqam səs sıralarını qolda az yer dəyişdirərək çalmağa imkan verir. Türk və ərəb ənənələrində simin hansı pərdəyə köklənəcəyi bir qədər fərqlidir.
Ud ilə lütna arasında necə bir əlaqə var?
Avropa lütnası (lute) udun Əndəlüs və Aralıq dənizi yolu ilə Avropaya keçən formasından inkişaf edib; adı da ərəbcə «əl-ud» sözündən gəlir. Avropa lütnası zamanla pərdəli qol və fərqli kökləmə qazandığı halda, ud pərdəsiz qaldı. Osmanlıda isə 18–19-cu əsrlərdə «lavta» adı uda bənzəyən, lakin pərdəli və daha kiçik başqa bir alətə verilmişdi.
Ud öyrənmək çətindirmi, haradan başlamaq lazımdır?
İlk səsləri çıxarmaq asandır; çətinlik pərdəsiz qolda düzgün səsi tapmaqdır. Buna görə qulaq və sol əl pərdələrin yerini zamanla əzbərləyir. Adətən Rast, Üşşaq, Nəhavənd və Hicaz kimi geniş yayılmış məqamlardakı etüd və mahnılarla başlanır. Mizrabın aşağı-yuxarı müntəzəm zərbəsini və düzgün pərdə basmağı müəllimin nəzarəti altında oturtmaq irəliləyişi sürətləndirir.
Udu bu saytda çala bilərəmmi?
Bəli. Bu səhifədəki «Brauzerdə çal» düyməsi virtual udu açır; səslər real udun tək-tək yazılmış notlarıdır. Ud pərdəsiz olduğu üçün virtual ud da seçdiyin məqamın hər pərdəsini tam koma dəyərində verir. Əsər səhifələrində «Özün çal» addımından bir əsərin məqamını birbaşa virtual uda keçirə bilərsən.