Onlaýn Kanun çal
Türk, arap we pars sazynyň mandally, üç simli hatarlardan ybarat mizraply guraly.
Dizi
Klawiaturadaky A S D F G H J K düwmeleri gammanyň sekiz perdesini çalýar.
Teklibiňe açyk.
Telefony keseligine öwürseň ýa-da doly ekrana geçseň, saz has uly görüner.
Klawiatura düwmeleri
Baş ekrana aýry programma hökmünde goş: bir basmak bilen açylýar, internetsiz hem işleýär. Mugt.
Klawiatura: ýokary we aşak peýkamlar hatar saýlaýar, Boşluk ýa-da Enter çalýar, goşmak we aýyrmak saýlanan hataryň mandalyny bir komma süýşürýär.
Sag tarapdan basyp ýa-da sürüp geç; çepdäki belgilere basanyňda hatar saýlanýar. iPhone-da ses çykmasa, sessiz tertibi öçür.
Mandallar
Her perdäni komma-komma peselt ýa-da ýokarlat. Sazlama öz sazlamasy bolmadyk ähli hatarlara ulanylýar.
Hatar mandaly
Bir hatary perde sazlamasyndan aýratyn sazla. Sazlanmadyk hatarlar perde sazlamasyna eýerýär.
Kanun barada
Gysgaça
- Maşgalasy: Kakylyp çalynýan simli saz; trapesiýa görnüşli, keseligine goýulýan guty
- Gelip çykyşy: Ýakyn Gündogar; ady grekçe kanon sözünden, Osman dünýäsinde 15-nji asyrdan bäri çalynýar
- Göwresi we serişdesi: Trapesiýa görnüşli agaç guty, arça gapak; köpriniň aşagynda deri bilen örtülen penjireler
- Simleri: Türk kanunynda adatça 26 hatar, her hatarda bir sese sazlanan 3 sim (78 sim)
- Mandallar: Hatarlaryň çep ujunda; kanunlaryň köpüsinde ýarym ton 6 mandala bölünýär (bir mandal ~17 sent)
- Ses aralygy: Takmynan üç ýarym oktawa
- Çalnyşy: Dyzda ýa-da stolda keseligine; görkeziji barmaklara ýüsgük bilen dakylan mizraplar bilen
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebiniň sanan sazlarynyň arasynda patyşanyň huzurynda hormatlanýan, dyzyň üstünde çalynýan saz hökmünde geçýär[1, 2, 3]
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Ölçegleri: Türk kanunynda uzyn tarapy takmynan 87 cm, dik tarapy 42 cm; simleri has seýrek ýerleşen Müsür kanunynda dik tarapy 50 cm-e çenli ýetýär.
- Simler: 25–26 hatar, 75–78 sim; her hataryň simleri bir sese sazlanýar, sazlamak gulaklara geýdirilýän ýörite açar bilen edilýär.
- Mandallar: Häzir bir doly tonda 9–12 mandal bar.
- Çalnyşy: Dyzlaryň üstünde keseligine durýar; iki süýem barmakdaky ýüksüklere berkidilen mızraplar bilen çalynýar.[1]
Taryhy
Gelip çykyşy orta asyrlardaky Ýakyn Gündogara uzaýar; bir rowaýata görä, ony Farabi oýlap tapypdyr. Osmanly döwründe XIX asyryň ahyrynda mandallaryň giňden ýaýramagy bilen häzirki görnüşini aldy we türk makam sazynyň esasy gurallarynyň birine öwrüldi. Arap we ermeni sazynda hem giňden çalynýar.
Gurluşy
Trapesiýa görnüşli agaç korpusyň üstünde adatça 26 hatar, her hatarda bir sese sazlanan üç sim bolýar. Sag tarapda köprüjik deri bilen örtülen gapaklara oturdylýar. Çep tarapda her hataryň aşagyndaky mandallar simiň titreýän uzynlygyny üýtgedip, perdäni kiçi ädimler bilen ýokarlandyrýar ýa-da peseldýär; kanunlaryň köpüsinde ýarym ton alty mandala bölünýär (bir mandal takmynan 17 sent).
Nähili çalynýar
Gujakda ýa-da stoluň üstünde kese ýatýar. Iki eliň süýem barmaklaryna dakylan ýüsgükleriň aşagyndaky mizraplar bilen simler çekilýär. Çep el çalyp otyrka mandallary galdyryp-düşürip, makamyň talap edýän aralyk seslerini taýýarlaýar.
Türgenleşende peýdaly
Taslama bellikleri
- Ses ulgamy: Arel–Ezgi–Uzdilek perdeleri oktawany 53 deň bölege (Holder kommasy, ≈22,6 sent) bölýän şkalada görkezilýär; bu nazaryýetiň Pifagor perdelerine ýakyn gabat gelýär. Her perde harp ýerine mandal süýşmesini goşmak arkaly hasaplanýar; esasy ses Lýa4 = 440 Hz.
- Interwal gysgaltmalary: B = bakiýe (4), S = kiçi müjenneb (5), K = uly müjenneb (8), T = tanini (9), A = artdyrylan sekunda (12–13 komma).
- Ses: hakyky kanun ýazgylary perdä görä komma takyklygynda sazlanýar. Sintez tertibinde her hatar biraz tapawutly sazlanan üç sim hökmünde döredilýär.
- Mandallar: adatça perde boýunça sazlama ulanylýar; islendik hatary aýratyn sazlap bolýar. Makamlaryň taýýar sazlamalary perde boýunça.
- Belli çäklendirmeler: perde atlary Rast (Sol) esasynda; makamlaryň taýýar sazlamalary hünärmen barlagyna garaşýar.
Kanun barada köp soralýan soraglar
Kanunda näçe sim bar?
Türk kanunynda adatça 26 hatar we her hatarda bir sese sazlanan üç sim, jemi 78 sim bolýar. Bu wirtual kanun hem 26 hatarly bolup, Lýa2–Mi6 aralygyny öz içine alýar.
Mandallar nähili işleýär?
Her hataryň çep ujundaky kiçi demir mandallar galdyrylyp-düşürildigiçe simiň titreýän uzynlygy üýtgeýär we ses kiçi ädimler bilen ýokarlanýar ýa-da peselýär. Kanunlaryň köpüsinde ýarym ton alty mandala bölünýär; bir mandal takmynan 17 sent, ýagny nazaryýetdäki kommadan (takmynan 22,6 sent) birneme kiçi. Bu wirtual kanunda mandallar Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýetine görä komma-komma işleýär; olary perde boýunça (ähli oktawalarda) ýa-da diňe bir hatar üçin aýratyn sazlap bilersiň.
Wirtual kanuny nähili çalmaly?
Simleri sag tarapdan barmagyň ýa-da syçanjyk bilen sürüp geç ýa-da bir-birden bas. Çepdäki belgilere basanyňda hatar saýlanýar. Klawiaturadaky A S D F G H J K düwmeleri saýlanan makamyň gammasyny çalýar.
Makam saýlananda näme üýtgeýär?
Saýlan makamyňyň talap edýän aralyk sesleri üçin mandallar öz-özünden sazlanýar; tonika we dominanta perdeleri simlerde reňk bilen bellenýär. Gamma panelinden makamyň gammasyny diňläp bilersiň.
Eşidýän sesim hakyky kanunyň sesimi?
Hawa. Sesler hakyky kanundan nota-nota ýazgy edildi; saýlan perdäňe görä komma takyklygynda sazlanýar. Isleseň, «Sintez» saýlawy arkaly döredilen sese geçip bilersiň.
Onlaýn kanun çalmak mugtmy, bir zat ýükläp almaly bolarynmy?
Mugt we hasap açmak gerek däl; kanun gönüden-göni brauzerde açylýar, hiç hili programma ýükläp almagyň zerurlygy ýok. Isleseň, saýty telefonyňa ýa-da kompýuteriňe programma hökmünde goşup, bir basyşda açyp bilersiň.
Telefonda ýa-da planşetde kanun çalyp bilerinmi?
Hawa. Degilýän ekranda simleriň üstünden barmagyňy süýşürip ýa-da olary birme-bir çekip çalyp bilersiň; telefony gapdala öwreňde ýa-da doly ekrana geçeňde kanun ulalýar. iPhone-da ses çykmasa, sessiz tertibi öçür.
Kanun haýsy notalara sazlanýar?
Bu wirtual kanunda 26 hatar tebigy perdeler bilen pes Lýa (Lýa2) bilen ýokary Mi (Mi6) aralygynda ýerleşýär, Rast perdesi bolsa Sol. Makam üýtgändigiçe Si, Mi, Fa ýaly perdeler mandallar bilen sazlanýar (bu wirtual kanunda Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýetine görä komma-komma); kanunçylar hem ilki esasy perdeleri sazlaýarlar, soňra makama görä mandallary göterýärler ýa-da düşürýärler.
Kanunda Hijaz makamy nähili çalynýar?
Hijaz Dügâh (Lýa) perdesinde karar tapýar. Si perdesi 4 komma pesleýär, Do perdesi 4 komma ýokarlanýar; şeýdip Lýa bilen Re arasynda Hijaz çeşnisiniň artdyrylan sekundasy eşidilýär. Makam saýlawyndan Hijazy saýlanyňda mandallar özi sazlanýar; gammasyny we seýrini Hijaz makamy sahypasynda öwrenip bilersiň.
Kanun öwrenmäge nireden başlamaly?
Ilki makamlaryň gammalaryna gulagyňy öwret: öwreniş ýolundaky esasy sapaklar kommany, perdäni we aralygy düşündirýär, soňra Rast, Uşşak, Hijaz ýaly ilkinji makamlar gelýär. Notalar arhiwindäki eserleri kanun sesi bilen diňläp, tempi haýalladyp bilelikde çalyp bilersiň. Hakyky kanunda ýüksük, mizrap we mandal tehnikasy üçin mugallymdan sapak almak maslahat berilýär.
Çeşmeler
- TDV İslâm Ansiklopedisi
- Wikipedia
- ozanyarman.com