Makam sazy sözlügi

Hüseýniniň 4 komma (bakiýe) tizindäki ara perde; Günbatar notasynda arizasyz Fa bilen ýazylýar. Rast we Uşşak maşgalasy makamlarynda aşak düşülende Ewiç perdesiniň ýerine köp ulanylýar.

Degişli: Ajem aşyranEwiçAcemaşîrân makam

Ajem perdesiniň bir oktawa pesi; Günbatar notasynda Fa bilen ýazylýar. Ajemaşyran makamynyň tonika perdesidir.

Degişli: AjemYrakAcemaşîrân makam

Tonika perdesi Ajem aşyran (Fa), dominantasy Çargäh (Do) bolan makam. Çargäh gammasynyň Ajem aşyran perdesine göçürilen hali ýaly kabul edilýär.

Degişli: Acemaşîrân makamAjem aşyranÇargäh tetrahordy

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Ajem we Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol bar.

Degişli: Acembûselik makamGaryşyk makamBuselik makamyAjemDügäh

Tonika perdesi Dügäh bolan; Ajem we Kürdi öwüşginlerini birleşdirýän garyşyk makam. Tiz bölekde Ajem perdesiniň agramy duýulýar.

Degişli: Ajemkürdi makamKürdi makamAjem

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Açar belgisi ýok; ady Ajem perdesini «tarab» (şatlyk, joşgun) sözi bilen birleşdirýär.

Degişli: Acemtarab makamGaryşyk makamHüseýni aşyranDügähAjem

Pars gökenli, "başlangyç" manysyndaky söz. Bir taksimiň ýa-da eseriň açylyş bölegi üçin ulanylýar we şu tarapdan girizgäha ýakyndyr; käbir köne çeşmelerde bir makamyň seýrine başlanýan perde ýa-da bölek üçin hem geçýär.

Degişli: GirizgähTaksimSeýir

Aksak usulynyň 9/4 bilen ýazylýan bir mertebe agyr görnüşi; dokuz zamanly we alty urgyly. Köplenç fasyl şarkylarynda, şeýle hem käbir ilahi, türkü we agyr oýun howalarynda ulanylýar; eserler adatça arakesme (sus) bilen başlaýar.^[1]

Degişli: Agyr aksak metronomAksakŞarky

Aksak semai usulynyň 10/4 bilen ýazylýan bir mertebe agyr görnüşi; on zamanly we alty urgyly. Agyr semai görnüşindäki eserlerde, şarky we ilahilerde ulanylýar; wezin talaby bilen eserler adatça arakesme (sus) ýa-da «ah» bilen başlaýar.^[2]

Degişli: Ağır Aksak Semâî metronomAksak semaiAgyr semai

Çenber usulynyň 24/2 bilen ýazylýan üçünji mertebesi; ýigrimi dört zamanly. Agyrlygy sebäpli köplenç birinji bestelerde ulanylýar; bu bestelere iki ýa-da iki ýarym zamana çekýän «ah» terennümi bilen başlamak däp bolupdyr.^[3]

Degişli: Agyr çenber metronomÇenberBeste

Düýek usulynyň 8/4 bilen ýazylýan ikinji mertebesi; sekiz zamanly we bäş urgyly. Peşrew, kar, beste we şarkylarda, Mewlewi aýinlerinde (esasan 1-nji we 3-nji selamda), tewşih we ilahilerde ulanylýar.^[4]

Degişli: Agyr düýek metronomDüýekPeşrew

Ewfer usulynyň 9/4 bilen ýazylýan ikinji mertebesi; Mewlewi aýinleriniň ikinji selamlarynda diýen ýaly üýtgemeýän usul bolany üçin Mewlewi ewferi hem diýilýär. Arhiwdäki mysallaryň köpüsi Ahmed Awni Konugyň küpeleridir.^[5]

Degişli: Agyr ewfer metronomEwferMewlewi ewferi

Aksak semai ýa-da Agyr aksak semai usulynda bestelenen sözli eser; klassyky faslda bestelerden soň okalýar.

Degişli: Aksak semaiÝürük semaiFasylNota arhiwindäki Agyr semai eserleri

Sengin semai usulynyň 6/2 bilen ýazylýan iň agyr mertebesi; alty zamanly we bäş urgyly. Klassyky fasylyň agyr semailerinde, Mewlewi aýinleriniň üçünji selamlarynda we ilahilerde ulanylýar.^[6]

Degişli: Agyr sengin semai metronomSengin semaiAgyr semai

Bir sebitiň, mekdebiň ýa-da ýerine ýetirijiniň özüne mahsus okaýyş we çalyş görnüşi; aýratyn-da halk sazynda sebitleýin tarzy aňlatmak üçin ulanylýar (Urfa agzy ýaly).

Degişli: TawyrTürkü

Sazlaryň we sesleriň akort derejesi; notada Sol bilen ýazylan Rast perdesiniň hakykatda haýsy beýiklikde sesledirilendigini kesgitleýär. Ahenk atlary neý boýlaryndan gelýär: bolahenk, gyz, mansur, şa ýaly.

Degişli: BolahenkGyz ahengiMansurŞah ahengiNeý

Körükden berilýän howanyň metal dilleri titretmegi bilen ses berýän, klawişli ýa-da düwmeli göçme saz. Türkiýede we Balkanlarda halk we güýmenje sazynda söýülýär.

Degişli: Akkordeon sazTürküOýun howasy

9/8 zamanly usul; zamanlary deň bolmadyk (aksak) toparlanyşy bilen tanalýar, şarky we oýun howalarynda örän giň ýaýrandyr. Has haýal 9/4 görnüşine Agyr aksak diýilýär.

Degişli: Aksak metronomAgyr aksak metronomTürk aksagy

10/8 zamanly usul; saz semaileriniň birinji üç hanesi we teslimi, şeýle-de agyr semailer şu usuldadyr. Has haýal 10/4 görnüşine Agyr aksak semai diýilýär.

Degişli: Aksak semai metronomAğır Aksaksemâî metronomSaz semaisiAgyr semai

On zamanly, 10/8 bilen ýazylýan we Aksak semai usulyna ýakyn usul; Ekrem Karadeniz ony düm, tekkâ, düm, tek, tek urgulary bilen berýär. Kantemiroglunyň «semai» ady bilen ulanan on zamanly usuly häzir şu at bilen hem atlandyrylýar.^[7]

Degişli: Aksak semai ewferi metronomAksak semai

Möý (arapça). Nusgawy şygyrda möý we onuň tory dünýäniň geçijiligini we näzikligini beýan edýän keşpleriň biridir; Tamburi Jemil beýe degişli edilýän beýitde ölen möý üçin ulanylýar.

Degişli: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hekaýaHabl-y zer

Esasy perdeleriň aralarynda galýan perdeler; Kürdi, Buselik, Hijaz, Hisar, Ajem we Mahur bulara mysaldyr. Makamlaryň öz öwüşgini uly derejede şu perdeleriň ulanylyşyndan gelýär.

Degişli: Esasy perdeNimKürdiHijaz

Tonika perdesi Nawa (Re), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan makam. Nawa perdesindäki Hijaz tetrahordy bilen tanalýar; açar belgilerinde Si we Mi kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Arabân makamNawaGerdanýeHijaz tetrahordyBeyâtî-Arabân makamy

Iki perdäniň arasyndaky beýiklik tapawudy. Makam sazynda interwallar komma sanyna görä atlandyrylýar: bakiýe (4), kiçi müjenneb (5), uly müjenneb (8), tanini (9) we artdyrylan sekunda (12–13 komma).

Degişli: BakiýeKiçi müjennebUly müjennebTaniniArtdyrylan sekundaGulak türgenleşigi

Sözli eserlerde setirleriň ýa-da bölümleriň arasynda sazlaryň çalýan gysga heňi.

Degişli: NagmeŞarkyGirizgäh

Tonika perdesi Segäh (Si komma bemol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Dügähdäki Beýati tetrahordy we Nawadaky Buselik pentahordy bilen Beýati ýaly seýr edýär, tonikasyny Segäh perdesinde berýär.

Degişli: Arazbar makamGaryşyk makamSegähBeýati makamyNawa

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Arazbar we Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si we Mi komma bemol bar.

Degişli: Arazbârbûselik makamGaryşyk makamArazbar makamyBuselik makamyDügäh

H. Sadettin Arel, Suphi Ezgi we Salih Murat Uzdilegiň atlary bilen atlandyrylýan, 20 asyryň birinji ýarymynda döredilen nazaryýat we nota ýazuw ulgamy. Pifagor gatnaşyklaryna esaslanýan 24 perdeli ulgam gurýar; perdeler 53 kommalyk ölçegde ýazylýar. Häzir bilimde iň giň ulanylýan ulgamdyr. Gysgaça AEÜ.

Degişli: KommaArizaNazaryýat

Bir perdäni tizleşdirýän (diýez) ýa-da pesleşdirýän (bemol) belgi. AEÜ ulgamynda arizalar, perdäni näçe komma üýtgedýändiklerine görä aýry belgiler bilen ýazylýar.

Degişli: Komma bemolBakiýe bemolDonanymArel-Ezgi-Uzdilek ulgamy

Tutuş sesden giň, 12 ýa-da 13 kommalyk interwal; gysgaltmasy A. Hijaz tetrahordynyň ortasyndaky interwaldyr we makamlara "Hijaz öwüşgini" diýilýän häsiýeti berýär.

Degişli: InterwalHijaz tetrahordyHijaz makamGulak türgenleşigi

Yzlar, alamatlar, nyşanlar; eser sözüniň köplük görnüşi. Aýdym sözlerinde bir zadyň görünip başlandygyny aňlatmak üçin ulanylýar: “bahârın âsârı” bahar alamatlary.

Degişli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekaýaPeýda olmak

Heňiň tonikadan başga bir perdede wagtlaýyn durmagy; jümle soňlarynda dominantada ýa-da başga möhüm perdelerde ýerine ýetirilýär.

Degişli: TonikaDominantaSeýir

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Segäh (Si komma bemol) bolan goşma makam. Ady Aşyran bilen Maýäni birleşdirýär; pes bölekde, Aşyran perdesinde tonika berýär.

Degişli: Aşîrân-Mâye makamGaryşyk makamHüseýni aşyranSegähTonika

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady Aşyran bilen Zemzemäni birleşdirýär; açar belgilerinde diňe Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Aşyran-Zemzeme makamGaryşyk makamHüseýni aşyranDügähSabâ-Zemzeme makamy

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Buselik (Si) bolan makam. Açar belgisi ýok; ady parsça «söýgini artdyrýan» diýmekdir.

Degişli: Aşkefzâ makamHüseýni aşyranBuselikTonikaDominanta

Aksak usulynyň birneme ýüwrügräk, dört urgy bilen urulýan görnüşi bolan Çifte sofýanyň beýleki ady; 9/8 bilen ýazylýar. Arhiwdäki mysallar Tanburi Mustafa Çawuş bilen Mugallym Ismail Hakky Beýiň şarkylary we köçekçeleridir.^[8]

Degişli: Çifte sofýanAksakAýdyn metronom

Mewlewi aýinlerinde köp ulanylýandygy üçin Dewri rewan usulyna berlen at (Mewlewi Dewri rewany hem diýilýär); on dört zamanly we alty urgyly. Welweleli görnüşi esasan aýinleriň birinji selamlarynda ulanylýar.^[9]

Degişli: Dewri rewanAýin Dewri rewany metronomMewlewi aýini

Mewlewi aýinini okaýan hanende.

Degişli: Mewlewi aýiniMutripNathan

Türk halk sazynyň iň giň ýaýran saply simli guraly; üç topar simi bar, sapynda perde baglary bar, tezene bilen ýa-da barmaklar bilen (şelpe) çalynýar.

Degişli: Baglama (saz) sazTezenePerde bagyTürkü

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Açar belgisi ýok; Dügähde tonika berýän makamlaryň arasynda Buselik perdesini (Si) ulanmagy bilen tapawutlanýar.

Degişli: Bahr-i-Nâzik makamGaryşyk makamDügähNawaBuselik

Dört kommalyk interwal; AEÜ ulgamyndaky iň kiçi ýarym ses. Kürdi tetrahordynyň birinji interwaly (Dügäh–Kürdi) bakiýedir; gysgaltmasy B.

Degişli: InterwalKiçi müjennebKürdi tetrahordyBakiýe bemolGulak türgenleşigi

AEÜ ýazuwynda perdäni 5 komma pesleşdirýän ariza belgisi; aşaky perde bilen arasynda bakiýe (4 komma) galdyrýar. Kürdi perdesi (Si bakiýe bemol) şuny bilen ýazylýar.

Degişli: BakiýeKürdiKiçi müjenneb bemolAriza

AEÜ ýazuwynda perdäni 4 komma tizleşdirýän ariza belgisi. Ewiç (Fa bakiýe diýez) we Nim hijaz (Do bakiýe diýez) perdeleri şuny bilen ýazylýar.

Degişli: BakiýeEwiçKiçi müjenneb diýezAriza

Gammasy bir tetrahord bilen bir pentahordyň göni birleşmeginden emele gelen, öz perdesinde tonikada durýan makam; Rast, Uşşak, Hijaz, Buselik, Kürdi ýaly.

Degişli: Garyşyk makamŞed makamMakam

Neýiň üflenýän ujuna geýdirilen, şah, süňk ýa-da şoňa meňzeş materialdan ýasalan agyzlyk.

Degişli: Neý

Bir aksak bilen bir sofýanyň birleşmeginden emele gelýän on üç zamanly, dokuz urgyly kiçi usul (13/8). Köplenç Bektaşi sazynda we nefeslerinde ulanylýandygy üçin şu ady alypdyr; käbir türkülerde-de duş gelýär.^[10]

Degişli: Bektaşi Dewri rewany metronomNefesAksak

Bektaşi nefeslerine mahsus on bäş zamanly usul (15/8); güýçli urgulary 1-nji, 6-njy we 11-nji zamanlara düşýär, klassyky Raksanda bolsa 1-nji, 4-nji we 9-njy zamanlardadyr. Anadoly we Rumeli aşyk sazynda-da duş gelýär.^[11]

Degişli: NefesBektaşi raksy

Bektaşi nefeslerinde ulanylýan on alty zamanly usul (16/8); Ekrem Karadeniz ony düm, düm, tek, düm, tek, düm, tek urgulary bilen berýär. Arhiwdäki mysal usulyna bu ady Tasnif geňeşiniň beren «Önüme bir cebel düştü» nefesidir.^[12]

Degişli: Bektaşi raksy metronomNefesBektaşi raksany

Pes bölekde, Ýegäh (Re) perdesinde tonika berýän, dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Hisar öwüşginini göterýär.

Degişli: Bend-i-Hisar makamGaryşyk makamÝegähDügähHisar

Giň gurşawyna deri dartylan çarçuwaly deprek; tekge sazynda we halk sazynda usul tutmakda ulanylýar.

Degişli: Bendir sazTefUsul

32 zamanly uly usul; köplenç bestelerde, şeýle hem käbir peşrew, kar we ilahylarda ulanylýar. Zenjir usulyny emele getirýän usullaryň biri.

Degişli: Berefşan metronomPeşrewZenjir

Umumy manyda bestelenen her eser; kesgin manyda klassyky faslyň uly usullar (Hafif, Zenjir, Dewri kebir ýaly) bilen bestelenen, murabba güfteli agyr sözli eseri.

Degişli: MurabbaUly usulFasylTerennümNota arhiwindäki Beste eserleriHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) mysal eser

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Segäh (Si komma bemol) bolan goşma makam. Adyny Isfahan makamyndan alýar we tonikasyny pes bölekde, Yrak perdesinde berýär.

Degişli: Beste-Isfahan makamGaryşyk makamYrakIsfahan makamySegäh

Tonika perdesi Yrak, dominantasy Dügäh bolan garyşyk makam; Saba öwüşginini Yrak tonikasy bilen birleşdirýär.

Degişli: Bestenigär makamSaba makamYrak

Bäş perdeden we dört interwaldan ybarat gamma bölegi (pentahord); jemi giňligi 31 kommadyr. Köplenç bir tetrahorda bir tanini goşulan ýaly kabul edilýär.

Degişli: TetrahordJinsGamma

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan goşma makam. Beýati makamynyň seýrine Araban çeşnisiniň hijazly öwüşginini goşýar.

Degişli: Beyâtî-Arabân makamGaryşyk makamBeýati makamyÇeşniDügähNawa

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Beýati-Araban we Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol, Mi kiçi müjenneb bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Beyâtî-Arabânbûselik makamGaryşyk makamBeyâtî-Arabân makamyBuselik makamyDügäh

Uşşak bilen şol bir gammany ulanýan, tonika perdesi Dügäh, dominantasy Nawa bolan makam. Seýriniň Nawa töwereginden başlamagy bilen Uşşakdan tapawutlanýar.

Degişli: Beýati makamUşşak makamSeýir

Dügäh (Lýa) perdesinde tonika berýän, dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady onuň Beýati we Buselik öwüşginlerini birleşdirýändigini görkezýär; açar belgilerinde Si komma bemol bar.

Degişli: Beyâtîbûselik makamGaryşyk makamBeýati makamyBuselik makamyDügäh

Iki ýa-da has köp makamyň gamma we seýir aýratynlyklarynyň birleşmeginden emele gelen makam; mürekkep makam hem diýilýär. Suzinak, Karjygar, Bestenigär ýaly.

Degişli: Ýönekeý makamTerkipSuzinak makamKarjygar makam

Häzir iň giň ulanylýan ahenk; notada Sol ýazylan Rast perdesi hakykatda takmynan Re sesini berýär, ýagny ýazylandan bir tetrahord pes çalynýar.

Degişli: AhenkSüpürde

Aglaýşyň, nalyşyň ysy: bû “ys”, zâr “nala, aglaýyş” diýmekdir. Rahmi beýiň dosty Şewki beý ölenden soň düzen aýdymynda ýasyň howasyny beýan edýär.

Degişli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekaýaHazyn

Simli sazlarda simiň dartgynlylygyny sazlaýan we akort etmäge hyzmat edýän aýlanýan bölek; gulak hem diýilýär.

Degişli: EşikAhenk

Dügähiň bir tanini tizindäki ara perde; Günbatar notasynda arizasyz Si bilen ýazylýar. Buselik tetrahordyny we Buselik, Nihawend maşgalasy makamlarynyň öwüşginini kesgitleýär.

Degişli: Buselik tetrahordyBuselik makamSegäh

Tanini, bakiýe we taniniden (T B T: 9 + 4 + 9 komma) ybarat tetrahord; Dügähiň üstünde Dügäh–Buselik–Çargäh–Nawa perdelerini berýär.

Degişli: TetrahordBuselik makamBuselik

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Hüseýni bolan makam. Gammasy Buselik pentahordy bilen Hüseýnidäki Kürdi tetrahordyndan ybarat; gurluşy Günbatar sazyndaky minor gammasyna meňzeýär.

Degişli: Buselik makamBuselik tetrahordyBuselik

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Buselik öwüşginini pes bölekde, Aşyran perdesinde görkezýär; açar belgisi ýok.

Degişli: Bûselikaşîrân makamBuselik makamyHüseýni aşyranDügähTonika

Sekiz kommalyk interwal; gysgaltmasy K. Tutuş ses bilen ýarym sesiň arasynda galýan, makam sazyna mahsus öwüşginli interwallaryň biridir; Uşşak tetrahordynyň birinji interwaly (Dügäh–Segäh) uly müjennebdir.

Degişli: InterwalTaniniUşşak tetrahordyGulak türgenleşigi

Ýazylan perdäni 8 komma pesleşdirýän AEÜ ariza belgisi; ulanylyşda seýrek görülýär.

Degişli: Uly müjennebAriza

Ýazylan perdäni 8 komma tizleşdirýän AEÜ ariza belgisi; ulanylyşda seýrek görülýär.

Degişli: Uly müjennebAriza

Köp sanly zamandan ybarat giň usullar (Dewri kebir, Hafif, Zenjir ýaly); içlerinde kiçi usullaryň birleşmesi duýulýar. Peşrew, beste we kar ýaly uly eserlerde ulanylýar.

Degişli: Kiçi usulUsulPeşrewBeste

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan makam. Edwar kitaplaryndaky on iki köne makamyň biridir; saýtda kabul edilen ýazylyşda açar belgilerinde Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Büzürk makamEdwarRastNawaTonika

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Ady parsça «jany artdyrýan» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Canfezâ makamGaryşyk makamHüseýni aşyranDügähTonika

10 zamanly kiçi usul; 10/8 bilen 2+2+3+3 zaman toparlarynda ýazylýar: düm-tek, düm-tek, düm-tek-tek, düm-tek-tek. Ysmaýyl Hakky Özkan we Ekrem Karadeniz şol bir nusgany berýär; Miras-ı Saz arhiwinde bu usul bilen ýazylan eser ýok.^[13]

Degişli: Jeng-i harbi metronomKiçi usul

Tetrahordlaryň we pentahordlaryň umumy ady. AEÜ nazaryýatynda esasy tetrahordlar Çargäh, Buselik, Kürdi, Rast, Uşşak we Hijaz; esasy pentahordlar Çargäh, Buselik, Kürdi, Rast, Hijaz we Hüzzam hasaplanýar.

Degişli: TetrahordPentahordArel-Ezgi-Uzdilek ulgamy

10/8 zamanly hereketli aksak usul; şarky, türkü we oýun howalarynda ulanylýar.

Degişli: Jurjuna metronomAksak semai

Metal gurşawly, deri kapakly, perdesiz saply simli saz; 20 asyryň birinji ýarymynda Zeýnel Abidin Jümbüş tarapyndan ösdürilipdir.

Degişli: Jümbüş sazUd

Rastyň bir tetrahord (22 komma) tizindäki esasy perde; Günbatar notasynda Do bilen ýazylýar. Saba we Kürdilihijazkar makamlarynda dominanta perdesidir.

Degişli: Çargäh tetrahordyKaba çargähÇargäh makamyÇargâh makamSaba makam

Iki tanini we bir bakiýeden (T T B: 9 + 9 + 4 komma) ybarat tetrahord; Çargähiň üstünde Çargäh–Nawa–Hüseýni–Ajem perdelerini berýär. Günbatar sazyndaky mažor tetrahorda meňzeýär.

Degişli: TetrahordÇargähMahur makam

Tonika perdesi Çargäh (Do) bolan gadymy makam; saýtdaky maglumatlarda dominantasy Gerdanýe (Sol) hökmünde görkezilýär. AEÜ nazaryýatyndaky Çargäh gammasy Günbatar sazynyň mažor gammasyna meňzeýär; däp bolan Çargäh makamynyň ulanýan perdeleri çeşmelerde dürli beýan edilýär we bu makamda az sanly eser bestelenendir.

Degişli: Çargâh makamÇargähÇargäh tetrahordy

24 zamanly uly usul (24/4); beste we peşrewlerde ulanylýar, Zenjir usulyny emele getirýän usullaryň biridir.

Degişli: Çenber metronomZenjir

Bir makamyň içinde gysga bir wagtda başga bir makamyň ýa-da jinsiň öwüşginini duýdurmak; tagam, öwüşgin manysynda. Doly bir geçkä görä has gysga we ýumşak degişdir.

Degişli: GeçkiTerkipJins

Uzyn taýagyň depesindäki metal başlykdan kiçi jaňjagazlar sallanýan, silkelenip çalynýan mehter sazy. Çewgençiler ýörişde aýdymçylyk hem edýärler.

Degişli: Çewgen sazMehterDeprek (dawul)Kös

Heňiň tonikadan ýa-da onuň töwereginden başlap tiz bölege tarap ilerleýän, soň tonikada tamamlanýan seýir görnüşi. Uşşak we Rast ýaly makamlar şu görnüşdendir.

Degişli: SeýirIniji seýirIniji-çykyjy seýir

Iki düýekden ybarat on alty zamanly we sekiz urgyly uly usul; köplenç 16/4 mertebesi ulanylýar. Zenjir usulyny emele getirýän bäş usulyň birinjisidir; peşrew, kar, beste, tewşih we ilahilerde ulanylýar.^[14]

Degişli: Çifte düýek metronomDüýekZenjir

Aksak usulynyň örän ýüwrük mertebesiniň dört urgyly aýratyn galyby; 9/16 deregine köplenç 9/8 bilen ýazylýar. Rauf Ýekta ýüwrük aksagy şu at bilen atlandyrýar; şarky, türkü, köçekçe we hereketli oýun howalarynda ulanylýar.^[15]

Degişli: Çifte sofýan metronomAksakAýdyn

Gurşawynyň içine kiçi ziller ýa-da halkalar dakylan giň çarçuwaly el depregi. Osmanly döwründe inçe saz we fasyl toparlarynda usul tutmak üçin çalnypdyr.

Degişli: Daire sazTefBendirUsul

Arap dilinde "urmak" manysynda; usulda her bir urgy. Darp-y Fetih, Darpeýn ýaly usul atlarynda-da geçýär.

Degişli: UrgyDarp-y Fetih

88 zamanly uly usul; Zenjir we Darpeýn ýaly garyşyk usullardan başga iň uly özbaşdak usuldyr. Peşrew we bestelerde ulanylýar.

Degişli: Darp-y Fetih metronomBesteDarp

6 zamanly kiçi usul; Ekrem Karadeniz ony 6/4 ölçeginde iki urgy bilen berýär: iki zamanlyk düm we dört zamanlyk tek. Arhiwde Ahmed Awni Konugyň bäş küpesi şu usul bilen ölçülendir.^[16]

Degişli: Darp metronomDarpKüpe

«Iki urgy» manysynda; gidişleri biri-birine laýyk iki dürli uly usulyň birden, ikiden ýa-da üçden yzly-yzyna getirilmegi bilen gurulýan yzygiderli usullaryň ady (meselem, Fer + Muhammes). Peşrewlerde we köplenç bestelerde ulanylýar.^[17]

Degişli: Darbeýn metronomFerMuhammesUly usul

Gum sagady görnüşli göwreli, ýekeje ýüzi örtükli urmaly saz; ortasyna urulýan düm we gyrasyna urulýan tek sesleri bilen usul tutýar.

Degişli: Darbuka sazDümTek

1917-de Istambulda gurlan, türk musikisi babatda ilkinji resmi konserwatoriýa; soňra Istambul Belediýe Konserwatoriýasy adyny aldy. Klassyky eserleriň nota alnyp çap edilmeginde möhüm rol oýnady.^[18]

Degişli: Darü't-Talim-i MusikiŞark Musikisi Jemgyýeti

II Meşrutiýet ýyllarynda Istambulda gurlan, türk musikisi bilimini berýän we konsertler geçirýän aýratyn saz jemgyýeti; köp sanly möhüm ýerine ýetiriji we kompozitor şu ýerde ýetişdi.

Degişli: DarülelhanŞark Musikisi Jemgyýeti

Uly gurşawynyň iki ýüzüne deri dartylan, bir ýüzüne tokmak, beýlekisine çybyk bilen urlup çalynýan urmaly saz. Surnaýyň jübüti, mehteriň esasy ritm guralydyr.

Degişli: Deprek (dawul) sazSurnaýMehterUsul

Bir eser ýa-da taksim dowamynda yzygiderli tutulýan, köplenç makamyň tonika perdesindäki uzyn ses (ison); şu sesi bermäge "dem tutmak" diýilýär. Söz gündelik dilde "wagt, pursat" we "dem alyş, ünlem" manylarynda hem ulanylýar; sazdaky manysy heňe yzygiderli bir ses zemin bermegidir. Saýtda bu aýratynlyk "burdon sesi" diýlip görkezilýär.

Degişli: TonikaTaksimAhenkGurallar

7/8 zamanly aksak usul; şarky we ilahilerde ulanylýar.

Degişli: Dewri hindi metronomAksak

28 zamanly uly usul (28/4); peşrewlerde örän köp ulanylýar. Mewlewi aýinleriniň açylyş peşrewi hem köplenç şu usuldadyr.

Degişli: Dewri kebir metronomPeşrewMewlewi aýini

14 zamanly usul (14/8, has agyry 14/4); bir semai bilen bir sofýanyň yzly-yzyna iki gezek gelmeginden, ýagny iki Dewri hindiden ybarat. Mewlewi aýinlerinde köp ulanylýandygy sebäpli Mewlewi ýa-da Aýin Dewri rewany hem diýilýär; peşrew, beste we şarkylarda-da görünýär. 13 zamanly Şarky Dewri rewany bilen Bektaşi Dewri rewany aýratyn usullardyr.

Degişli: Dewri rewan metronomMewlewi aýini

On dört zamanly Dewri rewan usulynyň köne atlarynyň biri; Abdülbaki Nasyr Dedäniň «Tedkik ü Tahkik» eserinde Dewri rewan bilen birmeňzeş urgular bilen berilýär. Kantemiroglu bu ady 7 zamanly Dewri hindi üçin ulanypdyr.^[19]

Degişli: Dewri rewany hindi metronomDewri rewanDewri hindiKüpe

Bir sofýan bilen bir semainiň birleşmeginden emele gelýän ýedi zamanly, üç urgyly kiçi usul; Dewri hindiniň tersidir, Mandyra hem diýilýär. 7/8 bilen ýazylýar, emma gidişi 7/16-a ýakyn; türkü, oýun howasy we köçekçelerde ulanylýar.^[20]

Degişli: Dewri turan metronomDewri hindiKöçekçe

Perde atlarynda şol atly perdäniň biraz tiz ýagdaýyny görkezýän söz: dik kürdi, dik hijaz, dik hisar ýaly.

Degişli: NimKürdiAra perde

Yrak (Fa bakiýe diýez) perdesinde tonika berýän, dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar; ady parsça «köňli özüne çekýän» manysyndaky dilkeş sözüni göterýär.

Degişli: Dilkeşhâveran makamGaryşyk makamYrakÇargähTonika

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Pes bölekde, Ýegäh perdesinde tonika berýär; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Dilkeşîde makamGaryşyk makamÝegähDügähÝegäh makamy

Tonika perdesi Nawa (Re), dominantasy Ewiç (Fa bakiýe diýez) bolan goşma makam. Ady parsça «köňül açýan» diýmekdir; açar belgilerinde Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Dilküşâ makamGaryşyk makamNawaEwiçTonika

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «köňle ornaşýan» diýmekdir; açar belgileri Rast makamynyňky ýaly Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Dilnişîn makamGaryşyk makamRastÇargähRast makamy

Halk şygryýetinde aruz ölçeginde ýazylýan goşgy görnüşi we bu goşgy bilen aýdylýan heň. Halk sazynda köplenç erkin ritmli uzyn howa hökmünde aýdylýar; Kemani Newres paşanyň Şehnaz diwany ýaly usul bilen bestelenen nusgalary hem bar.^[21]

Degişli: Uzyn howaTürküNota arhiwindäki Diwan eserleri

Bir makamyň ulanýan perdeleriniň pesden tize tarap yzygiderliligi. AEÜ nazaryýatynda makam gammalary köplenç bir tetrahord bilen bir pentahordyň birleşmeginden emele gelýär; şol bir gammany ulanýan makamlar seýirleri bilen biri-birinden tapawutlanýar.

Degişli: TetrahordPentahordMakamSeýir

12/8 bilen ýazylýan on iki zamanly kiçi usul; Ekrem Karadeniz ony tekkâ, tekkâ, tekkâ, düm, tek urgulary bilen berýär. Arhiwdäki ýeke-täk mysal Ýunus Emräniň «Benim adım dertli dolap» sözleri bilen başlanýan uşşak ilahisidir.^[22]

Degişli: IlahyKiçi usul

Notanyň başynda, açaryň gapdalyna ýazylýan we eser dowamynda güýjüni saklaýan arizalary görkezýän belgiler. Makam sazynda her makamyň öz donanymy bar.

Degişli: ArizaMakamNota arhiwi

Dört perdeden we üç interwaldan ybarat gamma bölegi (tetrahord); jemi giňligi 22 kommadyr. Makam gammalary tetrahordlaryň we pentahordlaryň birleşmegi bilen gurulýar.

Degişli: PentahordJinsGammaRast tetrahordy

Tekge sazynda, agyr usullar bilen bestelenen, uzadylyp we bezelip okalýan dini eser; köplenç ýekeje ses ýerine ýetiriji tarapyndan okalýar.

Degişli: Tekke sazyIlahyZikir

Bir Türk aksagy we dört sofýandan ybarat ýigrimi bir zamanly uly usul (21/4); doly dini saza degişlidir. Usulsyz okalýan durak, nat, mersiýe we tewşihleri Subhi Ezgi şu usul bilen nota geçiripdir.^[23]

Degişli: Durak ewferi metronomDurakTürk aksagy

Rastyň bir tanini tizindäki esasy perde; Günbatar notasynda Lýa bilen ýazylýar. Uşşak, Hijaz, Hüseýni, Saba, Kürdi ýaly köp makamyň tonika perdesidir; bir oktawa tizine Muhaýýer diýilýär.

Degişli: RastMuhaýýerDügäh makamyDügâh makamUşşak makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan gadymy makam; gammasy we öwüşgini Saba makamyna örän ýakyndyr.

Degişli: Dügâh makamDügähSaba makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady Dügäh perdesini Maýe bilen birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol bar.

Degişli: Dügâh-Mâye makamGaryşyk makamDügähNawaDügäh makamy

Usulyň iň güýçli we pes urgusy; kudümde sag el bilen, darbukada derä ortasyna urlup çykarylýar.

Degişli: TekUsulUsul urmakSofýan metronom

8/8 zamanly usul (düm–tek–tek–düm–tek); şarky, ilahi we peşrewlerde köp ulanylýar. Haýal görnüşine Agyr düýek diýilýär.

Degişli: Düýek metronomAgyr düýek metronomUsul

Perdeleri arap elipbiýiniň ebjed tertibindäki harplary bilen görkezýän köne nota ýazuwy. Ony Safiýeddin Urmewi (1216–1294) we Abdulkadyr Meragi (ö. 1435) ulanypdyr, Abdulbaky Nasyr Dede (1765–1821) bolsa «Tahririýe» atly eserinde onuň diýen ýaly şol bir görnüşini täzeden hödürläpdir. Birinji oktawasynda Ýegähden Nawa çenli 18 perde bar.^[24]

Degişli: Kantemir notasyHamparsum notasyEdwarÝegäh

Saz nazaryýatyny (makam, usul, interwal) beýan edýän eserlere berilýän umumy at. Söz "döwürler" diýmekdir we makam gammalarynyň tegelek (döwür) görnüşinde görkezilmeginden gelýär; Safiýüddin Urmewiniň Kitabü'l-Edwary şu görnüşiň öňbaşçylarynyň biridir.^[25]

Degişli: NazaryýatEbjed notasyDöwürler

Osman köşgünde döwlet işgärini we sungatkäri ýetişdirýän köşk mekdebi; okuwçylara saz bilimi hem berlipdir we köp sanly saz ussady şu ýerde ýetişipdir.^[26]

Degişli: MehterMyzyka-ýy Hümaýun

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Sipihr makamynyň köne görnüşidir; açar belgilerinde Si komma bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Eski-Sipihr makamGaryşyk makamSipihr makamyDügähHüseýni

Perdäniň ýerine ýetirilişde ýeke-täk durnukly beýikliginiň bolmazlygy: şol bir atly perde makama, sazyň ýokary ýa-da aşak hereketine we goňşy perdelere görä birnäçe koma süýşüp bilýär. Meselem, Segah perdesi Uşşakda we Baýatyda köplenç Rastdakydan pes çalynýar. Nota ýazgysy perdäni bir alterasiýa belgisi bilen görkezýändigi üçin bu tapawutlar mugallymdan we diňläp öwrenilýär (meşk).

Degişli: PerdeSegähOrta ikili (neýtral sekunda)MeşkUşşak makam

Simli sazlarda simleriň üstünden geçýän, titreýän sim uzynlygyny çäklendirýän dirsek; göwrädäki eşik titremäni ses tagtasyna geçirýär.

Degişli: BurguGögüs

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady onuň Ewiç bilen Hüzi öwüşginlerini birleşdirýändigini görkezýär; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Ewj-Hüzi makamGaryşyk makamEwiçHüzi makamyDügäh

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Rast (Sol) bolan makam. Yrak perdesindäki Segäh çeşnisini Rast perdesindäki Hijaz tetrahordy bilen birleşdirýär; iniji seýir yzarlaýar.

Degişli: Ewjara makamGaryşyk makamYrakHijaz tetrahordySegäh makamyIniji seýir

9 zamanly usul; 9/8 we 9/4 görnüşleri bar. Mewlewi aýinlerinde ulanylýan görnüşi Mewlewi ewferi diýlip atlandyrylýar.

Degişli: Ewfer metronomMewlewi ewferi metronomMewlewi aýini

Hüseýniniň 8 komma tizindäki esasy perde; Fanyň 4 komma tizi (Fa bakiýe diýez). Rast gammasynyň ýedinji perdesidir; bir oktawa pesine Yrak diýilýär.

Degişli: YrakAjemBakiýe diýezEwiç makam

Tonika perdesi Yrak bolan, adyny tiz bölekdäki Ewiç perdesinden alan makam. Seýri tizden başlaýar we gammasy Hüzzama meňzeýär.

Degişli: Ewiç makamEwiçYrakHüzzam makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Ewiç we Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Eviçbûselik makamGaryşyk makamEwiçBuselik makamyDügäh

Ýigrimi alty zamanly we on üç urgyly uly usul; bir Türk aksagy bilen iki sofýandan ybarat toparyň yzly-yzyna iki gezek gelmeginden emele gelýär (26/8, 26/4). Esasan tewşihlerde we jemagat ilahilerinde, umuman dini sazda köp ulanylýar.^[27]

Degişli: Ewsat metronomNim ewsatTewşih

Gyş günleri: eyyâm “günler”, sermâ “gyş, sowuk” diýmekdir. Rahmi beýiň “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” aýdymy gyşyň gutarmagy bilen başlanýar.

Degişli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekaýaAsarPeýda olmak

20 zamanly uly usul (20/4); peşrewlerde we sözli eserlerde ulanylýar.

Degişli: Fahte metronomUly usulPeşrew

XX asyrda giňden ýaýran, şarkydan has erkin gurluşly, köplenç gysga we joşgunly sözli eser. Bölümleriň tertibi we usulyň saýlanyşy belli bir galyba bagly däl; Günbatar we halk sazynyň täsirlerini göterip biler.^[28]

Degişli: ŞarkySözli eserNota arhiwindäki Fantezi eserleri

Şol bir makamdaky eserleriň belli bir tertipde yzly-yzyna okalyp we çalynýan konsert tertibi. Klassyky fasyl köplenç taksim we peşrew bilen başlaýar; besteler, semailer we şarkylardan soň saz semaisi bilen tamamlanýar.^[29]

Degişli: Fasyl toparyPeşrewSaz semaisiBeste

Fasyl ýerine ýetirýän topar: hanendeler (okaýjylar) bilen kanun, ud, tanbur, neý, kemençe, skripka we urmaly sazlardan ybarat sazandalar.

Degişli: FasylHanendeSazandeSerhanende

On alty zamanly uly usul; Feri muhammes ady bilen hem tanalýar. Darbeýn usullarynyň birinde Muhammes bilen yzly-yzyna ulanylýar; arhiwdäki Abdülhalim Aganyň bestesi hem şu Fer + Muhammes yzygiderliligi bilen ölçelipdir.^[30]

Degişli: Fer metronomFeri muhammesDarbeýn

Fer usulynyň Kantemiroglunyň Edwaryndaky ady; on alty zamanly uly usuldyr. Kantemiroglunyň edwarynda we Kewseri mejmuasynyň saz eserlerinde geçýär; arhiwdäki mysal Kantemiroglunyň 16/8 bilen ýazylan muhaýýer peşrewidir.^[31]

Degişli: FerFer‘-i Muhammes (16/8) metronomPeşrew

Tonika perdesi Ýegäh, dominantasy Ajem bolan, pes bölekde aýlanýan makam. Dede Efendiniň Ferahfeza Mewlewi aýini şu makamyň tanymal eserlerindendir.

Degişli: Ferahfezâ makamÝegähMewlewi aýiniFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) mysal eser

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Ady Ferahnak bilen Aşyrany birleşdirýär; açar belgilerinde Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Ferahnak-Aşyran makamGaryşyk makamFerahnak makamyYrakDügäh

Tonika perdesi Yrak, dominantasy Dügäh bolan makam; Segäh öwüşgininiň Yrak perdesine göçürilmegi bilen emele gelýär.

Degişli: Ferahnak makamYrakSegäh makam

Ýegäh (Re) perdesinde tonika berýän, dominantasy Rast (Sol) bolan goşma makam. Açar belgilerinde Si we Mi bakiýe bemol bar; ady parsça «giňişlik, şatlyk görkezýän» diýmekdir.

Degişli: Ferahnümâ makamGaryşyk makamÝegähRastKürdi

«Ýewropa äheňindäki fer» manysynda ýigrimi sekiz zamanly uly usul; iki ýürük semai we dört sofýandan ybarat, 28/4 bilen ýazylýar. Frenkçin usulyndan ylham alnyp düzülendigi aýdylýar; örän az ulanylypdyr, bize gelip ýeten mysallary bestelerdir.^[32]

Degişli: Firengi fer metronomFrenkçinBeste

Bir eseriň görnüşi we böleklerinin tertibi: peşrew, saz semaisi, beste, şarky, türkü ýaly. Saýtdaky nota arhiwinde her eseriň formy makamy we usuly bilen bile görkezilýär.

Degişli: Saz eseriSözli eserNota arhiwi

12 zamanly kiçi usul (12/8 we 12/4); iki semai bilen üç nim sofýanyň birleşmesinden ybarat. Peşrew, beste we käbir dini eserlerde ulanylýar.

Degişli: Frenkçîn (12/4) metronomKiçi usul

Diwan şygryýetinde bir aýtym görnüşi; sazda bir hanendäniň şeýle bir şygry usulsyz we dogaçlama görnüşde, makamyň seýrini görkezip okamagy. Bir görnüşi sözli taksim hasaplanýar.

Degişli: TaksimGazelhanKaside

Gazel okamakda ussat bolan hanende; usulsyz, dogaçlama sözli taksim edýän okaýjy.

Degişli: GazelHanende

Bir eser ýa-da taksim içinde bir makamdan başga bir makama geçiş; heň soňunda köplenç esasy makama gaýdyp gelýär. Ussatlyk bilen edilen geçkiler eseriň baýlygyny artdyrýar.

Degişli: ÇeşniSeýirTaksim

Makam gammasynyň tonika perdesiniň aşagyna ýa-da tiz bölegindäki soňky perdesiniň ýokarysyna tarap uzaldylmagy. Giňelen bölekde gammanyň öz perdeleri ýa-da başga perdeler ulanylyp bilner.

Degişli: GammaMakam

Rastyň bir oktawa tizindäki perde; Günbatar notasynda tiz Sol bilen ýazylýar. Mahur makamynyň dominanta perdesidir.

Degişli: RastTizOktawaMahur makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan goşma makam. Ady Gerdanýe bilen Buseligi birleşdirýär; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Gerdâniyebûselik makamGaryşyk makamGerdanýeBuselik makamyDügäh

Mahur perdesiniň bir oktawa pesi; Fanyň 5 komma tizi (Fa kiçi müjenneb diýez), Rastyň 4 komma pesi.

Degişli: MahurYrakRast

Giriş; bir eseriň başynda sazlaryň çalýan açylyş bölegi ýa-da bir bölege geçişi taýýarlaýan bölek.

Degişli: AranagmeTaksim

Entek açylmadyk gül, esasan gyzylgül gunçasy. Nusgawy şygyrda täzeligiň we gözeliň agzynyň keşbidir; açylman galan gunça gysga ömürli gözelligi hem ýatladýar.

Degişli: Bir Gonca Femin Yâresi hekaýaGunça-fem

Gunça agyzly: agzy açylmadyk gyzylgül gunçasy ýaly kiçi we owadan (fem: agyz). Nusgawy şygyrda gözel üçin ulanylýan durnukly meňzetmedir; Dede efendiniň “Bir gonca-femin yâresi” eserinde gabat gelýär.

Degişli: Bir Gonca Femin Yâresi hekaýaGunçaÝare

Tonika perdesi Nawa (Re), dominantasy Ajem (Fa) bolan goşma makam. Açar belgisi ýok; ady «owadan gunça» diýmekdir.

Degişli: Gonca-i-Rânâ makamGaryşyk makamNawaAjemTonika

Ud, tanbur ýaly simli sazlarda göwreniň ýokarky ýüzi, ýagny ses tagtasy; köplenç inçe agaçdan ýasalýar we sesiň ýaýramagyny üpjün edýär.

Degişli: TekneEşik

Gammada tonikadan soň iň möhüm perde; heňiň köp sapar sowlup, ýarym karar berýän merkezi (türkçe güçlü). AEÜ nazaryýatynda köplenç gammadaky tetrahord bilen pentahordyň birleşen ýerindäki perdedir.

Degişli: TonikaAsma kararMakamMakamlar

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Açar belgilerinde Re bakiýe diýez we Fa kiçi müjenneb diýez (Mahur perdesi) bar; ady «gül desseri» diýmekdir.

Degişli: Güldeste makamGaryşyk makamRastBuselikMahur

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady "gül ýaňakly" diýmekdir; Dügähde tonika berýän Uşşak, Beýati we Hüseýni makamlary bilen garyndaşdyr.

Degişli: Gülizâr makamGaryşyk makamDügähNawaHüseýni makamyTonika

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Ady «wepa gülzary» diýmekdir; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Gülşen-i-Vefâ makamGaryşyk makamÝegähDügähTonika

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Ady parsça «gül bagy» diýmekdir; açar belgilerinde diňe Si komma bemol bar.

Degişli: Gülzâr makamGaryşyk makamÝegähDügähTonika

Altyn ýüp, altyn sapak: habl “ýüp”, zer “altyn” diýmekdir. Şygyrda ýalpyldawuk we inçe sapaga meňzetme hökmünde ulanylýar; möý beýtinde möýüň tor sapagyny suratlandyrýar.

Degişli: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hekaýaAnkebut

32 zamanly uly usul; sekiz sofýanyň dürli görnüşlerde yzly-yzyna gelmeginden ybarat (32/8, 32/4, 32/2). Gidişi hereketli; has köp ikinji bestelerde, şeýle hem peşrew, kar we ilahylarda ulanylýar.

Degişli: Hafif metronomBesteKar

Misden ýasalan uly jübüt zil; tekge sazynda we Mewlewi aýinlerinde ulanylýar.

Degişli: Halile sazKudüm

Hamparsum Limonjiýanyň (1768–1839) 19 asyryň başynda ösdüren, ermeni harplaryndan alnan belgiler bilen ýazylýan nota ulgamy. Ol ýedi esasy belgä daýanýar we Rastdan Gerdanýe çenli, oktawany hasaba almazdan, 14 perde görkezýär; käbir perdeleriň ýeri ýerine ýetirilişe görä çeýedir. Mewlewi aýinleri we köp klassyky eser şu ýazuw bilen ýazgy edilipdir.^[33]

Degişli: Ebjed notasyKantemir notasyMeşk

Peşrew we saz semaisi ýaly saz eserlerinde, her birinden soň teslimiň çalynýan esasy bölegi; şeýle-de sözli eserleriň bölümleri üçin hem ulanylýar.

Degişli: TeslimPeşrewSaz semaisi

Okaýjy, ses sungatkäri; sözli eserleri okaýan ýerine ýetiriji.

Degişli: SazandeSerhanendeGazelhan

Altmyş dört zamanly uly usul; ady «öz içine alýan» diýmegi aňladýar, sebäbi onuň içinde sofýan, ýürük semai we nim hafif ýaly usullar bar. 64/4 we köplenç 64/2 mertebesi bilen peşrewlerde we birinji bestelerde ulanylýar.^[34]

Degişli: Hawi metronomNim hafifPeşrew

Gamgyn, hasratly, adamyň ýüregine täsir edýän. Rahmi beýiň ilkinji eseriniň sözleri “Gül hazin…” diýip başlanýar.

Degişli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekaýaPerişan

22 zamanly uly usul; Ysmaýyl Hakky Özkan ony 22/4 bilen 6+4+4+4+4 zaman toparlarynda berýär. TDV Yslam ensiklopediýasy ony 22 zamanly usullaryň hataryna goşýar; Ekrem Karadeniz şol at bilen 44 zamanly bir nusga berýär. Miras-ı Saz arhiwinde bu usul bilen ýazylan eser ýok.^[35]

Degişli: Hezej metronomUly usul

Çargähiň 5 komma tizindäki ara perde (Do kiçi müjenneb diýez). Bir komma pesine Nim hijaz (Do bakiýe diýez) diýilýär; Hijaz tetrahordynda köplenç Nim hijaz ulanylýar.

Degişli: NimHijaz tetrahordyHijaz makamKiçi müjenneb diýez

Kiçi müjenneb, artdyrylan sekunda we kiçi müjennebden (S A S: 5 + 12 + 5 komma) ybarat tetrahord; Dügähiň üstünde Dügäh–Dik kürdi–Nim hijaz–Nawa perdelerini berýär.

Degişli: TetrahordArtdyrylan sekundaHijaz makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan; Hijaz tetrahordyndaky artdyrylan sekunda bilen tanalýan makam. Hümaýun, Uzzal we Zirgüleli Hijaz bilen bilelikde Hijaz maşgalasyny emele getirýär.

Degişli: Hijaz makamHijaz tetrahordyArtdyrylan sekundaHicaz-Hümâyûn makamHicaz-Uzzâl makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady onuň Hijaz bilen Zemzeme öwüşginlerini birleşdirýändigini görkezýär; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol we Do bakiýe diýez bar.

Degişli: Hicaz-Zemzeme makamGaryşyk makamHijaz makamySabâ-Zemzeme makamyDügäh

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Hijaz öwüşginini pes bölege, Aşyran perdesine geçirýär; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Hicazaşîrân makamGaryşyk makamHüseýni aşyranHijaz makamyDügäh

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Hijaz bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol we Do bakiýe diýez bar.

Degişli: Hicazbûselik makamGaryşyk makamHijaz makamyBuselik makamyDügäh

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Hijaz bilen Uşşak öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol we Do bakiýe diýez bar.

Degişli: Hijazy-Uşşak makamGaryşyk makamHijaz makamyUşşak makamyDügäh

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady Hijazkär bilen Kürdi öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Lýa, Si we Mi bakiýe bemol bar.

Degişli: Hicazkâr-Kürdî makamGaryşyk makamHijazkar makamyKürdilihijazkar makamyRast

Tonika perdesi Rast, dominantasy Gerdanýe bolan şed makam; Zirgüleli Hijaz gammasynyň Rast perdesine göçürilen hali hasaplanýar. Gammada iki Hijaz tetrahordy bar.

Degişli: Hicazkâr makamŞed makamHicaz-Zirgüle makam

Nawanyň 5 komma tizindäki, Hüseýniniň 4 komma pesindäki ara perde (Re kiçi müjenneb diýez). Hüzzam we Suzinak ýaly makamlarda Nawanyň üstündäki Hijaz tetrahordynda ulanylýar.

Degişli: NawaHüseýniHisar makamHüzzam makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Adyny birleşdirýän Hisar we Buselik öwüşginlerinden alýar; klassyky döwürden häzirki güne çenli peşrewlerde, semailerde we şarkylarda ulanylyp gelinýär.

Degişli: Hisarbûselik makamGaryşyk makamBuselik makamyHisarTonikaDominanta

Oktawanyň 53 deň böleginiň biri, takmynan 22,6 sent; adyny XVII asyryň iňlis nazaryýetçisi William Holderden alýar. 53 deň bölünişikde 4, 5, 8 we 9 Holder koması AEÜ-niň Pifagor gatnaşykly bakiýe, kiçi mujennep, uly mujennep we tanini aralyklaryna 1 sentden az tapawut bilen gabat gelýär; şonuň üçin okuwda «koma» diýlende köplenç şu birlik göz öňünde tutulýar. Bu saýtdaky sesler hem 53 deň bölünişik bilen hasaplanýar.

Degişli: KommaPifagor komasıSes ulgamy (ses düzeni)Gurallar

Hijaz maşgalasyndan, tonika perdesi Dügäh bolan makam. Gammasy Dügähdäki Hijaz tetrahordy bilen Nawadaky Buselik pentahordyndan ybarat.

Degişli: Hicaz-Hümâyûn makamHijaz makam

Nawanyň bir tanini tizindäki esasy perde; Günbatar notasynda Mi bilen ýazylýar. Hüseýni we Buselik makamlarynyň dominanta perdesidir; bir oktawa pesine Hüseýni-aşyran diýilýär.

Degişli: Hüseýni aşyranHüseýni makamBuselik makam

Hüseýni perdesiniň bir oktawa pesi; Günbatar notasynda Mi bilen ýazylýar. Gysgaça "Aşyran" hem diýilýär.

Degişli: HüseýniÝegähAjem aşyran

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Hüseýni (Mi) bolan makam. Uşşak öwüşginini göterýär; seýri dominanta töwereginden başlaýar, tiz bölekde Ewiç, aşak düşülende köplenç Ajem ulanylýar.

Degişli: Hüseýni makamHüseýniIniji-çykyjy seýir

Karary Hüseýni-aşiran (Mi), güýçlüsi Hüseýni (Mi) bolan makam. Adyny karar perdesinden alýar; açar belgileri Si koma bemol we Fa bakiýe diýez.

Degişli: Hüseynîaşîrân makamHüseýni aşyranDügähTonika

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady Hüseýni bilen Gülizar makamlaryny birleşdirýär; açar belgileri Hüseýni ýaly Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Hüseynîgülizâr makamGaryşyk makamHüseýni makamyGülizâr makamyHüseýni

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan makam. Açar belgilerinde diňe Si komma bemol bar; Uşşak we Beýati bilen şol bir tonikany we dominantany paýlaşýar.

Degişli: Hüzi makamDügähNawaUşşak makamyBeýati makamy

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «täze Hüzzam» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol, Mi kiçi müjenneb bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Hüzzam-ı-Cedîd makamGaryşyk makamHüzzam makamyYrakSegäh

Tonika perdesi Segäh, dominantasy Nawa bolan makam. Nawanyň üstündäki Hijaz tetrahordy (Nawa–Hisar–Ewiç–Gerdanýe) oňa çuňňur we agras öwüşginini berýär.

Degişli: Hüzzam makamSegähHijaz tetrahordy

Ewiç perdesiniň bir oktawa pesi; Fanyň 4 komma tizi (Fa bakiýe diýez). Ewiç, Ferahnak we Bestenigär ýaly makamlar Yrak perdesinde tonikada durýar.

Degişli: EwiçGeweştBakiýe diýezFerahnak makamEwiç makam

SymbTr ýygyndysynda 9/8 bilen ýazylan dokuz zamanly bir usulyň ady. Arhiwdäki ýeke-täk mysal Kemani Tatýos Efendiniň «Gözüm hasretle giryândır» sözleri bilen başlanýan hüzzam şarkysydyr.^[36]

Degişli: Yraksak metronomAksak

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Nawa bolan; Beýati we Rast öwüşginlerini bile ulanýan gadymy makamlaryň biri.

Degişli: Isfahan makamBeýati makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady Isfahanyň kiçeldiji görnüşidir; açar belgilerinde Si komma bemol bar.

Degişli: Isfahânek makamGaryşyk makamIsfahan makamyDügähNawa

Bir eseriň çalynmagy ýa-da okalmagy; bu işi ediji ýerine ýetiriji diýilýär. Makam sazynda ýerine ýetiriş notada ýazylmadyk bezegler we tarzlar bilen baýlaşýar.

Degişli: TawyrHanendeSazande

On iki zamanly kiçi usul; TDV we Ismail Hakky Özkanyň usul sanawlarynda 12 zamanly usullaryň arasynda sanalýar. Arhiwdäki mysal Üzeýir Hajybeýowyň 12/8 bilen ýazylan «Çırpınırdı Karadeniz» türküsidir.^[37]

Degişli: Ekiz aksak metronomAksakKiçi usul

Tekgelerde, metjitlerde we dini ýygnaklarda okalýan, köplenç kiçi usullar bilen bestelenen dini sözli eser.^[38]

Degişli: Tekke sazyDurakŞugulNota arhiwindäki Ilahy eserleri

Heňiň dominanta perdesinden ýa-da gammanyň orta böleginden başlaýan, tizlere we peslere aýlanyp tonikada tamamlanýan seýir görnüşi. Beýati we Hüseýni ýaly makamlar şu görnüşdendir.

Degişli: SeýirDominantaBeýati makamHüseýni makam

Heňiň gammanyň tiz böleginden başlap ädimme-ädim tonikada tamamlanýan seýir görnüşi. Mahur we Muhaýýer ýaly makamlar şu görnüşdendir.

Degişli: SeýirÇykyjy seýirMahur makamMuhayyer makam

Pes, ýogyn ses. Perde atlarynyň öňünde şol perdäniň bir oktawa pesini görkezýär (kaba çargäh ýaly); sazlaryň iň pes bölegini aňlatmak üçin hem ulanylýar.

Degişli: TizKaba çargähOktawa

Çargäh perdesiniň bir oktawa pesi; Ýegähiň bir tanini (9 komma) aşagyndaky perde. Günbatar notasynda Do bilen ýazylýar we pes sazlaryň iň aşaky böleginde ulanylýar.

Degişli: KabaÇargähÝegäh

Göwresi kädiden oýlup deri bilen örtülen, dyzda dik tutulyp ýaý bilen çalynýan halk sazy. Teke sebitiniň heňleri bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr.

Degişli: Kabak kemane sazKemençeRebapTürkü

Aşyk we diwan şygryýetindäki kalenderi görnüşinde ýazylan goşgulara bestelenen sözli eser. Mehter repertuarynda hem duş gelýär; arhiwdäki nusgalar II Mahmyda we Numan aga degişli.^[39]

Degişli: Sözli eserMehterNota arhiwindäki Kalenderi eserleri

Dimitrie Kantemiriň (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» («Harplar arkaly saz ylmynyň kitaby») atly eserinde ulanan harp notasy. Perdeler harplar, dowamlylyklar sanlar bilen ýazylýar; Rastdan Gerdanýe çenli bir oktawada 17 perde bar. Kantemir şu ýazuw bilen öz döwrüniň ýüzlerçe peşrewini we saz semaisini ýazga geçiripdir; döwürdeşi Naýy Osman Dedäniň (ö. 1729) notasy muňa meňzeýär.^[24]

Degişli: Ebjed notasyHamparsum notasyPeşrewAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) mysal eser

XIX asyryň ahyrynda Stambulda tuluat teatrynda adatça bir aýal ýerine ýetirijiniň aýdyp, tans bilen hödürleýän joşgunly aýdymy. Ady italýan dilindäki canto (aýdym) sözünden gelýär; sözleri köplenç heja ölçeginde.^[40]

Degişli: ŞarkySözli eserNota arhiwindäki Kanto eserleri

Ýamuk göwreli, köplenç 24–27 hatarly we her hatarynda üçden simi bolan, barmaklara geýdirilen mizraplar bilen çalynýan simli saz. Perdeleri mandallar bilen kiçi ädimler bilen sazlanýar; bu saýtda brauzerde çalyp bolýar.^[41]

Degişli: Kanun sazMandalHatarÝüsgük

Jurjuna usulynyň ýapyk urluşy; Ismail Hakky Özkan usul sanawynda ony Açyk jurjunadan aýratyn görkezýär. On zamanly, arhiwde 10/8 (iki eserde 10/16) bilen ýazylýar we bu ýerdäki eserleriň hemmesi şarkydyr.^[42]

Degişli: JurjunaKapalı Curcuna metronomŞarky

Sözli eserleriň iň uly we şowhunly görnüşi; köplenç giň terennüm bölekleri we uly usullar bilen bestelenýär, kompozitoryň ussatlygyny görkezýär.^[43]

Degişli: KarçeTerennümUly usulNota arhiwindäki Kar eserleriGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) mysal eser

Sözlerinde makam we usul atlary geçýän, her at agzalan ýerinde şol makama we usula geçilip bestelenen uly sözli eser. Köplenç Rast bilen başlaýar; Dede Efendiniňkide 26, Ahmet Awni Konugyňkyda 119 makam bar.^[44]

Degişli: KarGeçkiNota arhiwindäki Kar-y natyk eserleriRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) mysal eser

«Täze kar» manysyndaky at. Dede Efendiniň Rast makamyndaky, Agyr düýek usulyndaky «Gözümde dâim hayâl-i cânâ» eseri şu at bilen tanalýar we bestekäriň täze gözleglerini şöhlelendirýän eserleriniň hataryna goşulýar.^[45]

Degişli: KarTerennümNota arhiwindäki Kar-y new eserleriGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) mysal eser

Dar we uzyn göwreli, üç simli, dik tutulyp ýaý bilen çalynýan Gündogar Gara deňiz sazy. Horon we kemençe heňleriniň guralydyr; klassyky kemençeden aýratyn bir sazdyr.

Degişli: Gara deňiz kemençesi sazKemençeTürküOýun howasy

Makamyň heňi tamamlaýan, üstünde durlanda bitewilik duýgusyny berýän perdesi; makamyň "öýi" (türkçe karar). Durak perdesi diýlip hem atlandyrylýar.

Degişli: DominantaAsma kararMakamMakamlar

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Nawa bolan garyşyk makam. Gammasy Uşşak tetrahordy bilen Nawadaky Hijaz pentahordyndan ybarat; halk sazynda hem gowy görülýär.

Degişli: Karjygar makamUşşak tetrahordyHijaz tetrahordy

Karyň kiçisi hasaplanýan, has gysga we kiçi usullar bilen bestelenen sözli eser.

Degişli: KarSözli eserNota arhiwindäki Karçe eserleri

Dini sazda bir şygryň usulsyz we dogaçlama görnüşde okalýan görnüşi; sözli taksim häsiýetlidir.

Degişli: GazelTekke sazy

Iki agaç çemçäniň barmaklaryň arasynda biri-birine urulmagy bilen ritm tutulýan halk sazy. Konýa, Silifke we Egeý sebitleriniň oýun heňlerinde ulanylýar.

Degişli: Gaşyk sazOýun howasyUsul

Müsemmen usulynyň köne ady; 8/8 bilen ýazylýan, bir semai bilen bir Türk aksagyndan ybarat sekiz zamanly kiçi usuldyr. Grek dilinden gelen bu sözüň näme üçin saz adalgasy hökmünde ulanylandygy belli däl.^[46]

Degişli: MüsemmenKatikofti metronom

Gamyşsyz, uzyn, iki ujy açyk, agyzdan ýan tutulyp üflenýän halk sazy; çopanlaryň sazy hökmünde tanalýar.

Degişli: Kawal (tüýdük) sazNeý

Tekden hem ýeňilräk urgy; kä diýlip hem aýdylýar. Sofýan usulyndaky "düm – tek – ke" sanawynda bolşy ýaly.

Degişli: TekDümSofýan metronom

Günbatar gökenli ýaýly saz; 19 asyrdan bäri türk sazynda giň ýaýrandyr we öz aýratyn tarzy bilen çalynýar.

Degişli: Skripka sazKemençe

Klassyky türk sazynda armyt görnüşli kiçi göwreli, üç simli, dyzda dik tutulyp ýaý bilen çalynýan saz; simler dyrnak bilen ýandan degilip basylýar. Gara deňiz kemençesi aýratyn bir halk sazydyr.

Degişli: Klassyky kemençe sazGara deňiz kemençesi sazRebap

Belli bir usula baglanan, tertipli ritmli halk sazy heňi; türküleriň we oýun howalarynyň köpüsi şu görnüşdendir.

Degişli: Uzyn howaTürküUsul

Notada Sol ýazylýan Rast perdesiniň La sesini berýän ahengi; mansur ahenginden bir ton ýokary, bolahenkden pesdir. Adyny gyz neýi diýilýän neýden alýar.

Degişli: AhenkMansur

Ýeke gamyşly agyzlyk bilen üflenýän, klapanly üflenip çalynýan saz. Osmanly döwletine 19 asyrda üfleme orkestrleri bilen girip, türk sazynda esasan pes sazlanan sol klarnet bilen fasyl we taksim däbi emele gelipdir.

Degişli: Klarnet sazTaksimFasyl toparyMyzyka-ýy Hümaýun

Osman köşgünde, tekgelerde we şäher gurşawynda ösen, makam we usul ulgamyna esaslanan sungat sazy däbi; türk sungat sazy, türk musikisi, Osman sazy ýaly atlar bilen hem atlandyrylýar.

Degişli: MakamUsulFasylDöwürler

Makam sazynda interwallary ölçmekde ulanylýan kiçi birlik; bir tutuş ses (tanini) 9 komma hasaplanýar. Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýeti perdeleri Pifagor gatnaşyklary bilen gurýar (Pifagor kommasy takmynan 23,5 sent); oktawanyň 53 deň bölege bölünmegi (Holder kommasy, takmynan 22,6 sent) bu ulgama 1 sentden az tapawut bilen gabat gelýär we amalda, şu saýtda hem, ulanylýar.

Degişli: InterwalHolder komasıPifagor komasıTaniniArel-Ezgi-Uzdilek ulgamyOktawaGurallar

Ýazylan perdäni 1 komma pesleşdirýän AEÜ ariza belgisi. Segäh perdesi (Si komma bemol) şuny bilen ýazylýar.

Degişli: Komma diýezArizaSegäh

Ýazylan perdäni 1 komma tizleşdirýän AEÜ ariza belgisi.

Degişli: Komma bemolAriza

Ýaýly sazlaryň iň ulusy we iň pes seslisi; aýak üstünde dik tutulyp çalynýar. Türk sazynyň fasyl we radio toparlarynda toparyň iň pes sesini öz üstüne alypdyr.

Degişli: Kontrabas sazFasyl toparySkripka

Türkileriň bilinýän iň gadymy simli sazlarynyň biri; ozanlaryň sazy hökmünde Dede Gorkut hekaýatlarynda agzalýar. Baglama we dombra ýaly köp saply simli sazlaryň atasy hasaplanýar.

Degişli: Gopuz sazBaglamaSapTekne

Halk şygryýetiniň iň giň ýaýran goşgy görnüşi; adatça 11 hejeli dörtlüklerden ybarat bolup, saz bilen aýdylmak üçin ýazylýar. Goşma sözli türkülerden başga-da, klassyky bestekärleriň usul bilen besteleýän goşmalary hem bar.^[47]

Degişli: TürküBaglamaNota arhiwindäki Goşma eserleri

Köçekleriň tansyna eşlik etmek üçin, köplenç şol bir makamda we dürli usullarda türküleriň we şarkylaryň yzly-yzyna sıralanmagyndan ybarat eser dizmesi.

Degişli: FasylTürküNota arhiwindäki Köçekçe eserleri

Kanunda köpriniň arkasynda, köpri bilen guýrugyň arasynda galan kirişleriň gysga böleklerine mizrap bilen urlup çykarylýan gysga, gury we inçe ses; köpri arkasy urgusy hem diýilýär. Esasan hem şadyýan, ritmli eserlerde nygtaw hökmünde aralara goşulýar; şelpe we çekmeden tapawutly usuldyr. Wirtual kanunda köpriniň sagyndaky gysga kirişlere degip synap görüp bolýar.

Degişli: Kanun sazKanunMizrapMandal

Mehter toparynyň iň uly depregi; mis gazan görnüşli göwreli, tokmak bilen çalynýar.

Degişli: Kös sazMehterNakkare

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Tonikasy, dominantasy we açar belgileri (Si komma bemol, Re kiçi müjenneb bemol) taýdan Saba makamy bilen şol bir çarçuwany paýlaşýar.

Degişli: Kûçek makamGaryşyk makamSaba makamyDügähÇargäh

Misden ýasalan, deri örtükli iki kiçi ýarym şar depreginden ybarat urmaly saz; iki tokmak bilen çalynýar. Mewlewi aýinlerinde usuly tutýar.^[48]

Degişli: Kudüm sazKudümzenbaşyZahmeUsul

Mewlewi mutribinde kudüm çalýan we aýiniň usulyny hem depmini ýolbaşçylyk edýän adam.

Degişli: KudümMutrip

Bäş kommalyk interwal; gysgaltmasy S. Uşşak tetrahordynda Segäh bilen Çargähiň arasy, Hijaz tetrahordynda birinji we soňky interwal kiçi müjennebdir.

Degişli: InterwalBakiýeUly müjennebHijaz tetrahordyGulak türgenleşigi

AEÜ ýazuwynda perdäni 4 komma pesleşdirýän ariza belgisi. Hijaz tetrahordyndaky Dik kürdi perdesi (Si kiçi müjenneb bemol) şuny bilen ýazylýar.

Degişli: Kiçi müjennebBakiýe bemolHijaz tetrahordyAriza

AEÜ ýazuwynda perdäni 5 komma tizleşdirýän ariza belgisi. Mahur (Fa kiçi müjenneb diýez) we Hijaz (Do kiçi müjenneb diýez) perdeleri şuny bilen ýazylýar.

Degişli: Kiçi müjennebMahurBakiýe diýezAriza

Köplenç 2 bilen 15 zaman aralygynda galýan usullar (Sofýan, Aksak, Düýek, Jurjuna ýaly). Şarky, türkü, saz semaisi ýaly eserlerde ulanylýar.

Degişli: Uly usulUsul

Ahmed Awni Konugyň 119 makamly Rast kar-y natygynda (Fihrist-i makamat) her biri bir makamy tanyşdyrýan bölümlere berlen at; sözleri hem Konugyňkydyr we köpüsinde makamyň ady geçýär. Arhiwde her küpe aýratyn eser hökmünde ýer alýar.^[49]

Degişli: Kar-y natykMakam

Dügähiň 4 komma (bakiýe) tizindäki ara perde; Günbatar notasynda Si bakiýe bemol (Siniň 5 komma pesi) bilen ýazylýar. Kürdi tetrahordyny we Nihawend, Kürdi ýaly makamlary kesgitleýär.

Degişli: Bakiýe bemolKürdi tetrahordyKürdi makamNihawend makam

Bakiýe we iki taniniden (B T T: 4 + 9 + 9 komma) ybarat tetrahord; Dügähiň üstünde Dügäh–Kürdi–Çargäh–Nawa perdelerini berýär.

Degişli: TetrahordKürdi makamKürdi

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady Kürdi bilen Gerdanýäni birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Kürdî-Gerdâniye makamGaryşyk makamKürdiGerdanýeDügäh

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Nawa bolan makam. Gammasy Kürdi tetrahordy bilen Nawadaky Buselik pentahordyndan ybarat; birinji interwalyň bakiýe bolmagy oňa öz öwüşginini berýär.

Degişli: Kürdi makamKürdi tetrahordyBakiýe

Tonika perdesi Rast, dominantasy Çargäh bolan şed makam; Kürdi öwüşgininiň Rast perdesine göçürilen hali. Aýratyn-da 20 asyr aýdymlarynda köp ulanylypdyr.

Degişli: Kürdilihijazkar makamŞed makamKürdi makam

On zamanly kiçi usul; içindäki gizlin aksaklygy sebäpli aksak fahte, Fahtäniň ýarysy bolany üçin nim fahte hem diýilýär. Köplenç 10/4 bilen ýazylýar; peşrew, beste we aýinlerde ulanylýar, nakyş besteleriň däp bolan usulydyr.^[50]

Degişli: Leňk fahte metronomFahteNakyş

Balkan we Rumeli gökenli, çalt we oýnawaç, 2/4 ölçegli saz eseri; hane we teslim tertibi bilen ýazylýar. 20 asyrda fasyl soňlarynda köp çalnypdyr.

Degişli: Saz eseriSirtoHaneNota arhiwindäki Longa eserleriNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) mysal eser

Hüseýniniň bir tanini tizindäki ara perde; Fanyň 5 komma tizi (Fa kiçi müjenneb diýez), Gerdanýäniň 4 komma pesi. Mahur makamynyň häsiýetli perdesidir; bir oktawa pesine Geweşt diýilýär.

Degişli: GeweştEwiçMahur makam

Tonika perdesi Rast, dominantasy tiz Gerdanýe bolan makam. Gammasy Rastdaky Çargäh pentahordy bilen Nawadaky Çargäh tetrahordyndan ybarat; iniji seýirlidir we mažor gammasyna meňzeýär.

Degişli: Mahur makamMahurÇargäh tetrahordyIniji seýir

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Mahur bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Fa kiçi müjenneb diýez (Mahur perdesi) bar.

Degişli: Mâhurbûselik makamGaryşyk makamMahur makamyBuselik makamyMahur

Belli bir gamma, tonika we dominanta perdeleri bilen heňiň şu gammada nähili gezýändigini aňladýan seýir kadalaryndan ybarat heň ulgamy. Türk sazynda ýüzlerçe makam ady bilinýär; olaryň bir bölegi giň ulanylýar.^[51]

Degişli: GammaTonikaDominantaSeýirMakamlar

Kanunda her hataryň ujunda bolýan, galdyrylyp-düşürilip simiň titreýän uzynlygyny üýtgedýän kiçi metal gollar. Kanunlaryň köpüsinde ýarym ton alty mandala bölünýär: bir mandal takmynan 17 sent, ýagny nazaryýetdäki kommadan (takmynan 22,6 sent) birneme kiçi. Mandallary çalyp durka hem galdyryp-düşürip bolýar.

Degişli: KanunHatarKommaKanun saz

Mandyra hem diýilýär; köplenç ýedi wagtly Dewri Turan usuly bilen çalynýan oýun howasy. Dewri Turan usulynyň özüne hem şu at berilýär; arhiwdäki nusga Lawtajy Andonyň Hijaz mandrasydyr.^[52]

Degişli: Gyryk howaDewri hindiNota arhiwindäki Mandra eserleri

Pes we doly sesli bir neý boýy we şu neýiň ahengi; notada Sol ýazylýan Rast perdesi Sol sesini berýär, ýagny ýazylan beýikliginde eşidilýär. Bolahenkden has pesdir we Mewlewi aýinlerinde köp saýlanýar.

Degişli: AhenkŞah ahengiNeý

Düzgünli we güýçli ritmli, ýörişe laýyk eser. Türk sazynda mehter heňlerinden XIX asyryň üflemeli orkestr marşlaryna, «Ceddin Deden» we Istiklal marşyna çenli uzaýan giň repertuary bar.^[53]

Degişli: MehterMyzyka-ýy HümaýunNota arhiwindäki Marş eserleri

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan makam. Adyny Orta Aziýadaky Mawerannahr sebitinden alýar; açar belgisi ýok.

Degişli: Mâverâünnehr makamRastNawaTonikaDominanta

Bestelenen şygyrlaryň (güfteleriň) makam, usul we kompozitor maglumaty bilen ýygnalan golýazma ýa-da çap kitaplar. Nota giň ýaýramadyk döwürlerde eserleriň yzyny yzarlamagyň esasy çeşmeleridir.

Degişli: EdwarMeşk

Osman harby orkestri; deprek, kös, nakkare, surnaý, boru we zillerden ybarat. 1826-da ýatyrylyp, 20 asyrda gaýtadan janlandyrylypdyr.^[54]

Degişli: KösNakkareSurnaýMyzyka-ýy Hümaýun

Aradan çykan birini ýas we öwgi bilen ýatlap ýazylýan goşgy we bu goşgy bilen bestelenen eser. Dini sazda esasan Hüseýin we Kerbela şehitleri üçin muharram aýynda tekgelerde okalýan mersiýeler möhüm orun eýeleýär.^[55]

Degişli: Tekke sazyIlahyNota arhiwindäki Mersiýe eserleri

Usulyň zaman birligini görkezýän san, ýagny ölçeg drobynyň paýdal bölegi: 28/4-lik Dewri kebirde mertebe 4, 28/8-lik görnüşinde 8; 9/8-lik Aksakda 8, 9/4-lik Agyr aksakda 4. Şol bir usul dürli mertebeler bilen ýazylyp agyrlaşdyrylyp ýa-da çaltlaşdyrylyp bilner.

Degişli: ÖlçegUsulAksakDewri kebir

Hojanyň eseri okap, okuwçynyň gaýtalap ýat tutýan, notaýa esaslanmaýan däp bolan öwreniş usuly; usul urlup ýerine ýetirilýär. Eserler nesilden-nesle uly derejede meşk bilen geçirilipdir.^[56]

Degişli: Usul urmakMeşkhanaHanende

Meşk edilýän, hojanyň okuwçylaryna eser öwreden ýeri; şeýle-de şu maksat bilen gurlan saz jemgyýetleri üçin hem ulanylýar.

Degişli: Meşkhâne (3D)MeşkDarülelhan

Mewlewi semasy wagtynda ýerine ýetirilýän uly dini eser. Nat, neý taksimi we peşrew bilen açylýar; dört selamdan soň soňky peşrew we soňky ýürük semai bilen tamamlanýar.

Degişli: SelamNatSemaMutripMewlewihanaNota arhiwindäki Mewlewi aýini eserleriAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) mysal eser

Ewfer usulynyň 9/4 bilen ýazylýan agyr mertebesi (Agyr ewfer); Mewlewi aýinleriniň ikinji selamlarynyň diýen ýaly üýtgemeýän usulydyr. Ikinji selamlar adatça usulyň ikinji bölegi bolan Türk aksagy bilen başlaýar.^[5]

Degişli: Mewlewi ewferi metronomEwferAgyr ewferSelam

Mewlewi dervişleriniň tekgesi; aýinleriň ýerine ýetirilýän we saz biliminiň dowam etdirilýän möhüm merkezleri. Galata, Ýenikapy we Konýa mewlewihanalary bularyň tanymallarydyr.^[57]

Degişli: Mewlewi aýiniSemaMutrip

Giň jübüt gamyşly, ýumşak we buglanan sesli, gysga göwreli üflenip çalynýan halk sazy.

Degişli: Meý sazSurnaý

Şarky we bestelerde, köplenç üçünji setire degişli, heňiň tiz bölege çykýan ýa-da başga bir makama geçýän bölegi; miýan hem diýilýär.

Degişli: ŞarkyGeçkiNakarat

1826-da mehteriň ýatyrylmagyndan soň gurlan Osman köşk orkestri we saz mekdebi; Juzeppe Donizetti ýolbaşçylygynda Günbatar sazy bilimi beripdir.

Degişli: MehterEnderun

Simli sazlarda simi urup titretmäge hyzmat edýän gural. Kanunda ýüsgüge gysdyrylýar; udda däp bolşuna görä bürgüt guşunyň perinden, häzir köplenç plastikden ýasalýar.

Degişli: TezeneÝüsgükUd

Pygamberiň mirajyny beýan edýän goşgy we bu goşgy bilen bestelenen dini eser. Iň meşhury Naýi Osman Dedäniň miraj gijelerinde mewlit ýaly okalýan, ýedi makamly bölümlerden we olaryň arasyndaky tewşihlerden ybarat miraçiýesidir.^[58]

Degişli: TewşihNatNota arhiwindäki Miraçiýe eserleriPes Heman (Nâyî Osman Dede) mysal eser

Rast (Sol) perdesinde tonika berýän, dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «garşylykly, ters» diýmekdir; açar belgilerinde diňe Si komma bemol bar.

Degişli: Muhâlif makamGaryşyk makamRastÇargähSegäh

32 zamanly uly usul (32/4); beste we peşrewlerde ulanylýar.

Degişli: Muhammes metronomUly usul

Dügähiň bir oktawa tizindäki perde; Günbatar notasynda tiz Lýa bilen ýazylýar. Muhaýýer we Muhaýýerkürdi makamlarynyň seýri şu perdeden başlaýar.

Degişli: DügähTizMuhayyer makamMuhaýýerkürdi makam

Hüseýni makamynyň gammasyny ulanýan, tonika perdesi Dügäh bolan makam. Seýriniň tiz Muhaýýer perdesinden başlap aşak düşmegi bilen tanalýar.

Degişli: Muhayyer makamMuhaýýerIniji seýir

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan goşma makam. Ady Muhaýýer bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Muhayyerbûselik makamGaryşyk makamMuhaýýer makamyBuselik makamyDügäh

Kürdi gammasyny ulanýan, tonika perdesi Dügäh bolan makam. Seýriniň tiz Muhaýýer perdesinden başlap aşak düşmegi bilen Kürdiden tapawutlanýar.

Degişli: Muhaýýerkürdi makamKürdi makamIniji seýir

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan goşma makam. Adyny Muhaýýer we Sümbüle perdelerinden alýar; açar belgilerinde Si komma bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Muhayyersünbüle makamGaryşyk makamMuhaýýerSümbüleDügäh

Dört setirlik bentlerden ybarat şygyr görnüşi we şu görnüşde bestelenen eser. Klassyky faslddaky besteleriň köpüsi murabba güftelidir.

Degişli: BesteSözli eserNota arhiwindäki Murabba eserleri

Osman türkçesinde we arap dilinde saz manysynda ulanylýan söz. "Türk musikisi", "musiki-i Osmani" ýaly atlandyrmalarda we gadymy eserleriň başlyklarynda geçýär.

Degişli: Klassyky türk sazy

Saz çalýan ýa-da aýdym aýdýan adam, sazanda; nusgawy şygyrda we aýdym sözlerinde bu manyda köp gabat gelýär (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Mewlewihanelerde bolsa aýini ýerine ýetirýän sazandalar we okaýjylar toparyny hem-de olaryň otyrýan, semahana bakýan beýikräk bölegini aňladýar.

Degişli: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hekaýaZowk-aşynaMewlewi aýiniKudümzenbaşyNeýzenbaşyAýinhan

Ýegäh (Re) perdesinde tonika berýän, dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Açar belgilerinde diňe Si bakiýe bemol (Kürdi perdesi) bar.

Degişli: Müberka makamGaryşyk makamÝegähDügähKürdi

Tanini (9 komma) bilen bakiýe (4 komma) aralarynda galýan interwallaryň umumy ady. Iki görnüşi bar: kiçi müjenneb (5 komma, S) we uly müjenneb (8 komma, K).

Degişli: Kiçi müjennebUly müjennebInterwalKommaGulak türgenleşigi

Aýratyn-da peşrewlerde her hanadan soň gaýtalanýan bölegiň köne ady; häzir has köp teslim diýilýär.

Degişli: TeslimHane

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Adyndaky «mürekkep» (goşma) sözi onuň Isfahanyň goşma görnüşidigini görkezýär; tonikasyny pes bölekde berýär.

Degişli: Mürekkep-Isfahan makamGaryşyk makamIsfahan makamyÝegähDügäh

6 zamanly kiçi usul; TDV Yslam ensiklopediýasynyň we Ysmaýyl Hakky Özkanyň usul sanawlarynda Ýürük semai bilen bilelikde 6 zamanly usullaryň hataryna goşulýar. Ady «goşma nim sofýan» diýmekdir; Miras-ı Saz arhiwinde bu usul bilen ýazylan eser ýok.^[59]

Degişli: Mürekkep nim sofýan metronomNim sofýanÝürük semai usulyKiçi usul

9 zamanly kiçi usul; ady «goşma semai» diýmekdir. Ysmaýyl Hakky Özkan ony 9/8 bilen üç urgy bilen berýär: üç zamanlyk bir düm we üç zamanlyk iki tek. TDV Yslam ensiklopediýasy ony 9 zamanly usullaryň hataryna goşýar; Miras-ı Saz arhiwinde bu usul bilen ýazylan eser ýok.^[60]

Degişli: Mürekkep semai metronomSemai usulyKiçi usul

On iki zamanly kiçi usul; TDV we Ismail Hakky Özkanyň sanawlarynda «birleşik sofýan» ady bilen 12 zamanly usullaryň arasynda ýer alýar. Arhiwdäki mysal Hajy Arif Beýiň 12/8 bilen ýazylan «Canda hâsiyyet mi var» isfahan şarkysydyr.^[37]

Degişli: Mürekkep sofýan metronomSofýan

8/8 bilen ýazylýan sekiz zamanly kiçi usul; bir semai bilen bir Türk aksagynyň birleşmeginden emele gelýär. Ony Hajy Arif Beýiň tapyp ilkinji gezek ulanandygy kabul edilýär, Katikofti ady bilen hem tanalýar; köplenç şarky, türkü we ilahilerde ulanylýar.^[46]

Degişli: Müsemmen metronomKatikoftiTürk aksagy

Tonika perdesi Segäh (Si komma bemol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Segäh maşgalasyndandyr; Segäh we Hüzzam ýaly şu perdede tonika berýär.

Degişli: Müstear makamGaryşyk makamSegäh makamyHüzzam makamySegähTonika

Heň, melodiýa; şeýle-de ýekeje ses ýa-da sesler yzygiderliligi. "Aranagme" ýaly düzme terminlerde-de geçýär.

Degişli: AranagmeSeýir

Sazyň nagmasy: nağme “nagma, owaz”, sâz “saz” diýmekdir.

Degişli: Bir Sihr-i Tarâb hekaýaSihr-i tarab

Şarky we türkülerde her benttden soň birmeňzeş gaýtalanýan setir ýa-da bölek.

Degişli: ŞarkyMeýanTeslim

Käbir sözli eser görnüşleriniň (nakyş beste, nakyş ýürük semai ýaly) öňüne gelýän at; şu eserlerde güfte, terennüm we usul tertibi adaty görnüşden has bezegli we dürli-dürlidir.

Degişli: BesteÝürük semaiTerennümNota arhiwindäki Nakyş eserleri

Mehterde we köne köşk sazynda ulanylýan, kiçi gazan görnüşli jübüt deprek.

Degişli: Nakkare sazMehterKös

Pygamberi öwýän şygyr we şu şygyr bilen bestelenen eser. Mewlewi aýinleri Itriniň Rast makamyndaky Nat-y Mewlanasynyň okalmagy bilen başlaýar.

Degişli: Mewlewi aýiniNathan

Mewlewi aýininiň başynda Nat-y Mewlanany ýekelikde okaýan hanende.

Degişli: NatAýinhan

Sazyň nazaryýaty: interwallaryň, perdeleriň, makamlaryň we usullaryň nähili kesgitlenip toparlanýandygyny öwrenýän bilim ugry. Türk makam sazynda häzir iň giň öwredilýän nazaryýat Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamydyr.

Degişli: Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamyMakamUsulEdwar

Alewileriň we bektaşileriň jem we beýleki dessurlarynda okalýan, köplenç heja ölçegli tasawwufy eser; sünni tekgelerindäki ilahynyň barabarydyr. Kiçi usullar bilen bestelenýär, heňleri halk sazyna ýakyndyr.^[61]

Degişli: IlahyTekke sazyBaglamaNota arhiwindäki Nefes eserleri

Täze ýaş, ýigit: nev “täze”, civân “ýaş” diýmekdir. Rahmi beýiň soňky aýdymy “Bir nev-civânsın” sözleri bilen başlanýar.

Degişli: Bir Nevcivansın hekaýaŞuhRuh-y rewan

Rastyň bir pentahord (31 komma) tizindäki esasy perde; Günbatar notasynda Re bilen ýazylýar. Rast, Uşşak, Hijaz, Nihawend ýaly köp makamyň dominanta perdesidir.

Degişli: DominantaÝegähNawa makamRast makam

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Nawa bolan; seýrini Nawa perdesiniň töweregine jemleýän gadymy makamlaryň biri. Uşşak we Hüseýni bilen ýakyn garyndaşdyr.

Degişli: Nawa makamNawa

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Nawa bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Nevâbûselik makamGaryşyk makamNawa makamyBuselik makamyDügäh

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady onuň Nawa bilen Kürdi öwüşginlerini birleşdirýändigini görkezýär; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Nevâkürdî makamGaryşyk makamNawa makamyKürdiDügäh

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «täze eser» diýmekdir; açar belgilerinde Si we Mi kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Nev'eser makamGaryşyk makamRastNawaTonika

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan makam. Gadymy edwar kitaplaryndaky alty awazäniň biridir; ady parsça «täze gün» diýmekdir.

Degişli: Nevrûz makamEdwarDügähÇargähTonika

Gamyşdan ýasalan, dokuz bogunly, öňünde alty arkasynda bir deşigi bolan üflenip çalynýan saz. Mewlewi sazynyň esasy guralydyr; agyzlygyna başpare diýilýär.^[62]

Degişli: Neý sazBaşpareNeýzenbaşyMewlewi aýini

Mewlewi mutribinde neýzenleriň başy; aýiniň başyndaky neý taksimini köplenç ol edýär.

Degişli: NeýMutrip

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Çargäh (Do) bolan makam. Açar belgisi ýok; ady parsça «söýgüli, gözel» diýmekdir.

Degişli: Nigâr makamRastÇargähTonikaDominanta

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «uly Nihawend» diýmekdir; açar belgileri Nihawend ýaly Si we Mi bakiýe bemoldyr.

Degişli: Nihâvend-i-Kebîr makamGaryşyk makamNihawend makamyRastNawa

Rast (Sol) perdesinde tonika berýän, dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «Rum (Anatoliýa) Nihawendi» diýmekdir; açar belgilerinde Si we Mi bakiýe bemol bar.

Degişli: Nihâvend-i-Rûmî makamGaryşyk makamNihawend makamyRastNawa

Tonika perdesi Rast, dominantasy Nawa bolan makam. Gammasy Rastdaky Buselik pentahordy bilen Nawadaky Kürdi (ýa-da Hijaz) tetrahordyndan ybarat; Günbatar sazyndaky minor gammasyna meňzeýär.

Degişli: Nihawend makamBuselik tetrahordyKürdi tetrahordy

Tonika perdesi Rast, dominantasy Nawa bolan makam. Rastyň üstündäki Nikriz pentahordy (tanini, kiçi müjenneb, artdyrylan sekunda, kiçi müjenneb) oňa Hijaza ýakyn öwüşgin berýär.

Degişli: Nikrîz makamArtdyrylan sekunda

Pars dilinde "ýarym" manysyndaky söz. Perde atlarynda şol atly perdäniň biraz pes ýagdaýyny görkezýär: nim hijaz, nim hisar, nim zirgüle ýaly.

Degişli: DikHijazAra perde

Berefşan usulynyň ýarysy bolan on alty zamanly uly usul; bir semai, bir Türk aksagy we iki sofýandan ybarat. Peşrew, beste we ilahilerde ulanylypdyr, mysallaryndan häzirki güne diňe Şerifiň beýati peşrewi gelip ýetipdir.^[63]

Degişli: Nîm Berefşan (16/8) metronomBerefşanPeşrew

12 zamanly kiçi usul; ady «ýarym çenber» diýmekdir. Ysmaýyl Hakky Özkan ony 12/4 bilen 4+6+2 zaman toparlarynda berýär. TDV Yslam ensiklopediýasy ony 12 zamanly usullaryň hataryna goşýar; Miras-ı Saz arhiwinde bu usul bilen ýazylan eser ýok.^[64]

Degişli: Nim çenber metronomÇenberKiçi usul

Dewri kebirden on zaman aýyrmak bilen alnan on sekiz zamanly uly usul; bir ýürük semai bilen üç sofýandan ybarat. Köplenç 18/4 mertebesi bilen peşrew, beste we ilahilerde ulanylýar.^[65]

Degişli: Nim dewir metronomDewri kebir

Ewsat usulynyň ýarysy bolan on üç zamanly usul; bir Türk aksagy bilen iki sofýandan ybarat we Ewsat ýaly düm bilen gutarýar. 13/8 we 13/4 mertebeleri bilen esasan ilahi we tewşihlerde, şeýle hem käbir şarky we türkülerde ulanylýar.^[66]

Degişli: Nim ewsat metronomEwsatIlahy

Hafif usulynyň ýarysy bolan on alty zamanly usul; dört sofýandan ybarat we Darp-y Fetih bilen Hawi usullarynyň soňky on alty zamanyny emele getirýär. 16/4 mertebesi bilen kar, peşrew, beste we käbir ilahilerde ulanylýar.^[67]

Degişli: Nim hafif metronomHafifHawi

Sakyl usulynyň ýarysy bolan ýigrimi dört zamanly uly usul; bir sofýan, iki ýürük semai we iki sofýandan ybarat. Köplenç 24/4 mertebesi bilen kar, beste, peşrew we ilahilerde ulanylýar; häzir onuň welweleli görnüşi çalynýar.^[68]

Degişli: Nim sakyl metronomSakylKar

2/4 zamanly, düm we tekden ybarat iň kiçi usul.

Degişli: Nim sofýan metronomSofýan

Çagany ýatyrmak ýa-da köşeşdirmek üçin belli bir heň bilen aýdylýan, köplenç dörtlüklerden ybarat halk goşgusy. Adatça awtory belli däl; Tanburi Jemil begiň «Dağda tavşanlar uyur» aýdymy ýaly bestelenen nusgalary hem bar.^[69]

Degişli: TürküSözli eserNota arhiwindäki Hüwdi eserleri

Tonika perdesi Buselik (Si), dominantasy Nawa (Re) bolan makam. Adyny Erandaky Nişapur şäherinden alýar; açar belgilerinde Do bakiýe diýez bar.

Degişli: Nişâbur makamBuselikNawaNişâburek makamyTonika

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady Eýrandaky Nişapur şäherinden gelýän Nişabur makamy bilen garyndaşdyr.

Degişli: Nişâburek makamGaryşyk makamDügähHüseýniTonikaDominanta

Tonika perdesi Buselik (Si), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «iki Nişabur» diýmekdir; Nişabur ýaly Buselik perdesinde tonika berýär.

Degişli: Nişabureýn makamGaryşyk makamNişâbur makamyNişâburek makamyBuselik

Hüseýni aşyran (Mi) perdesinde tonika berýän, dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady parsça «gizlin, ýaşyryn» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Nühüft makamGaryşyk makamHüseýni aşyranDügähTonika

Bir perde bilen ýygylygy ondan iki esse ýokary perdäniň arasyndaky interwal; AEÜ ulgamynda 53 kommadyr. Türk sazynda oktawanyň iki ujundaky perdeler köplenç dürli at alýar: Rastyň bir oktawa tizi Gerdanýe, Dügähiňki Muhaýýerdir.

Degişli: KommaTizKabaGerdanýeMuhaýýer

Ýarym ton bilen doly tonuň arasyndaky, takmynan 130–170 sentlik sekunda. Arap saz nazaryýeti ony üç çärýek ton (150 sent) diýip ýazýar. Türk makam sazynda Segah we Ewiç ýaly perdeleriň töwereginde ýerine ýetirilişde eşidilýän käbir aralyklar şu çäkde bolýar; AEÜ ýazgysy olary 5 komalyk kiçi mujennep ýa-da 8 komalyk uly mujennep hökmünde görkezýär. Meselem, Uşşak tetrahordundaky Dügah–Segah aralygy ýazgyda 8 koma (takmynan 181 sent), emma ölçelen ýerine ýetirişlerde köplenç has darrakdyr. Ses mysaly Dügahdan 7 koma (takmynan 158 sent) ýokarsyny çalýar.

Degişli: InterwalKiçi müjennebUly müjennebSegähÇeýe perde (esnek perde)Uşşak makam

9/8 bilen ýazylýan dokuz zamanly kiçi usul; semai usullarynyň birleşmeginden emele gelýär we alty urgyly. Türkü we şarkylarda ulanylýar; Subhi Ezginiň bir hatyna görä, Ýalwaç ýaşaýjylaryndan ýygnalypdyr, adyny H. S. Arel beripdir.^[70]

Degişli: Oýnak metronomAksakSemai usuly

Oýna we tansa ýoldaş bolmak üçin çalynýan, köplenç sözsüz we joşgunly heň. Zeýbek, horon, halaý, çiftetelli, köçekçe, longa we sirto bu görnüşiň dürli şahalarydyr.^[71]

Degişli: Gyryk howaKöçekçeSaz eseriNota arhiwindäki Oýun howasy eserleri

Notada dik çyzyklar bilen bölünen, usulyň bir aýlawyny ýa-da bir bölegini öz içine alýan bölek. Uly usullar birnäçe ölçege bölünip ýazylýar.

Degişli: MertebeUsul

SymbTr ýygyndysynda makamyň gammasyny gysga bir äheň bilen aýlanyp, tonikada gutarýan, birnäçe taktly sözsüz mysallara berlen görnüş ady. Arhiwdäkiler Hüseýin Sadettin Areliň sofýan usulyndaky alty mysalydyr.^[72]

Degişli: MakamSeýirTonika

Pençgähiň asyl görnüşi hasaplanýan makam. Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re), açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Pençgâh-ı-Asl makamPençgâh makamyRastNawaRast makamy

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adyndaky «zaid» (artan, artykmaç) sözi onuň Pençgähiň giňeldilen görnüşidigini görkezýär.

Degişli: Pençgâh-ı-Zâid makamGaryşyk makamPençgâh makamyRastNawa

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan makam. Ady parsça «bäşinji ýer» diýmekdir; açar belgileri Rast ýaly Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Pençgâh makamRastNawaRast makamyTonika

Belli bir beýiklikdäki ses we bu sesiň ady; makam sazynda her perdäniň Rast, Dügäh, Segäh ýaly öz aýratyn ady bardyr. Şol bir söz, saply sazlarda barmagyň basylýan ýerlerini görkezýän baglar üçin hem ulanylýar.

Degişli: Esasy perdeAra perdePerde bagy

Saply sazlarda sapyň üstünde baglanan, barmagyň basylýan ýerlerini kesgitleýän bag. Tanburda we baglamada bolýar; udda we jümbüşde perde ýokdur.

Degişli: TanburBaglamaPerde

Dagynyk, pytraňňy; göçme manyda gamgyn, ýagdaýy erbet. Şygyrda dagan saç ýa-da sümbül üçin hem, agyry çekýän gönül üçin hem ulanylýar.

Degişli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekaýaSümbülHazyn

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady "halanan" diýmekdir; Rast perdesinde tonika berýän makamlardandyr.

Degişli: Pesendîde makamGaryşyk makamRast makamyRastNawaTonika

Köplenç dört hane we her hanadan soň gaýtalanýan teslimden ybarat, uly usullar bilen bestelenen saz eseri. Klassyky fasyl we Mewlewi aýini peşrew bilen açylýar.^[73]

Degişli: HaneTeslimUly usulFasylNota arhiwindäki Peşrew eserleriFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) mysal eser

Peýda bolmak, görünmek, ýüze çykmak; peydâ “aýdyň, görünýän” diýmekdir. “Oldu bahârın âsârı peydâ”: baharyň alamatlary görnüp başlady.

Degişli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekaýaAsar

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «şatlyk habarçysy» diýmekdir; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Peýk-i Neşat makamGaryşyk makamRastÇargähTonika

Biri-biriniň üstüne goýlan on iki arassa kwintanyň (3/2) ýedi oktawadan artyk gelýän ululygy; gatnaşygy 531441/524288, takmynan 23,5 sent. Arel-Ezgi-Uzdilek nazaryýetinde koma şu aralykdyr: bakiýe, kiçi mujennep, uly mujennep we tanini aralyklary Pifagor gatnaşyklary bilen gurulýar we 4, 5, 8, 9 koma hasaplanýar. Bu sanlar takmynydyr; meselem, bakiýe (256/243, takmynan 90 sent) takyk 4 Pifagor koması däldir.

Degişli: KommaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek ulgamyBakiýe

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady parsça «rahatlygy artdyrýan» diýmekdir; pes bölekde, Yrak perdesinde tonika berýär.

Degişli: Râhatfezâ makamGaryşyk makamYrakÇargähTonika

Yrak (Fa bakiýe diýez) perdesinde tonika berýän, dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «ruhlaryň rahatlygy» diýmekdir; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Rahatülervah makamGaryşyk makamYrakDügähTonika

Bir Türk aksagy bilen bir sofýandan ybarat dokuz zamanly usul (5+4); bu gurluşy bilen Aksagyň (4+5) tersidir. Köplenç 9/8 bilen şarky, ilahi, Bektaşi nefesi, saz semaileriniň dördünji hanesi we oýun howalarynda ulanylýar.^[74]

Degişli: Raks aksagy metronomAksakTürk aksagy

Türk sazy perde ulgamynyň başlangyç hasaplanýan esasy perdesi; Günbatar notasynda Sol bilen ýazylýar. Rast, Mahur, Nihawend ýaly makamlar şu perdede tonikada durýar; bir oktawa tizine Gerdanýe diýilýär.

Degişli: Rast makamGerdanýeRast tetrahordyEsasy perde

Tanini, uly müjenneb we kiçi müjennebden (T K S: 9 + 8 + 5 komma) ybarat tetrahord; Rast perdesiniň üstünde Rast–Dügäh–Segäh–Çargäh perdelerini berýär.

Degişli: TetrahordRast makamRast

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «täze Rast» diýmekdir; açar belgileri Rast makamynyňky bilen birmeňzeşdir (Si komma bemol, Fa bakiýe diýez).

Degişli: Rast-ı-Cedîd makamGaryşyk makamRast makamyRastNawa

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan esasy makam. Gammasy Rast pentahordy bilen Nawadaky Rast tetrahordyndan ybarat; aşak düşülende Ewiç perdesiniň ýerine köplenç Ajem ulanylýar.

Degişli: Rast makamRastRast tetrahordyÇykyjy seýir

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Rast bilen Maýe öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Rast-Mâye makamGaryşyk makamRast makamyRastNawa

Tegelek göwreli, deri kapakly, uzyn aýakly ýaýly saz; Mewlewi sazynda-da ulanylypdyr.

Degişli: Rebap sazKemençe

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan gadymy goşma makam. Asyrlar boýy edwar kitaplarynda agzalýar; Rast makamy bilen şol bir perdede tonika berýär, emma seýri bilen ondan tapawutlanýar.

Degişli: Rehâvî makamGaryşyk makamRast makamyEdwarTonikaDominanta

28 zamanly uly usul; beste we peşrewlerde ulanylýar.

Degişli: Remel (28/4) metronomUly usul

Tonika perdesi Ajem aşyran (Fa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «köňül reňki» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol, şeýle hem Lýa we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Reng-i Dil makamGaryşyk makamAjem aşyranÇargähTonika

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «ýalkymy görkezýän» diýmekdir; bäş açar belgisi bar: Si we Mi komma bemol, Do, Fa we Lýa bakiýe diýez.

Degişli: Revnâknümâ makamGaryşyk makamYrakSegähDonanym

Do perdesinde tonika berýän, dominantasy Rast (Sol) bolan goşma makam. Bäş açar belgisi bar: Si komma bemol, Mi we Lýa kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez.

Degişli: Reýýa makamGaryşyk makamRastDonanymTonika

Akyp barýan, janly ruh; revân “akýan, ýöreýän” diýmekdir. Şygyrda söýgülä “janymyň jany” manysynda ýüzlenme hökmünde ulanylýar.

Degişli: Bir Nevcivansın hekaýaNew-juwanSine

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Rast (Sol) bolan goşma makam. Ady «ruhy oýnaýan» diýmekdir; açar belgilerinde Fa kiçi müjenneb diýez (Mahur perdesi) bar.

Degişli: Ruhnüwaz makamGaryşyk makamHüseýni aşyranRastMahur

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady parsça «köňli bezeýän ýüz» diýmekdir; açar belgilerinde diňe Si komma bemol bar.

Degişli: Ruý-i Dilara makamGaryşyk makamRastNawaSegäh

Tonika perdesi Yrak (Fa bakiýe diýez), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «Yragyň ýüzi» diýmekdir; açar belgilerinde Si we Mi komma bemol, Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Rûy-i-Irâk makamGaryşyk makamYrakSegähTonika

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Adyndan düşnükli bolşy ýaly Saba öwüşginini pes bölekde, Aşyran perdesinde ulanýar; açar belgileri Sabanyňky bilen birmeňzeşdir.

Degişli: Saba-Aşyran makamGaryşyk makamSaba makamyHüseýni aşyranDügäh

Tonika perdesi Dügäh, dominantasy Çargäh bolan makam. Dügäh–Segäh–Çargäh–Hijaz perdeleriniň emele getirýän, tetrahordan dar başlangyç kalyby oňa hasratly we täsirli öwüşginini berýär.

Degişli: Saba makamÇargähBestenigär makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Saba maşgalasyndandyr; Saba makamynyň hasratly öwüşginini Zemzeme çeşnisi bilen birleşdirýär.

Degişli: Sabâ-Zemzeme makamGaryşyk makamSaba makamyÇeşniDügähÇargäh

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Adynyň görkezişi ýaly Saba bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; açar belgileri Sabanyňky bilen birmeňzeşdir.

Degişli: Sabâbûselik makamGaryşyk makamSaba makamyBuselik makamyDügäh

Ýüz bölek, bölek-bölek: sad “ýüz”, pâre “bölek” diýmekdir. “Sîne-i sad-pâre” bölek-bölek bolan döş, ýaraly gönül manysyny berýär.

Degişli: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hekaýaSine

Kyrk sekiz zamanly uly usul; ady arap dilinde «agyr» diýmekdir. 48/8, 48/4 we 48/2 (Agyr sakyl) mertebeleri bilen peşrew, kar we beste ýaly uly görnüşlerde ulanylýar; agyr peşrewlerde her hane adatça bir usula deňdir.^[75]

Degişli: Sakyl metronomNim sakylPeşrew

Pygambere salawat we salam aýdýan gysga arapça doganyň bilelikde okalýan bestesi; sala görnüşiniň bir şahasydyr. Mewlitde dogluş bölüminden soň aýak üstünde okalýar; giň ýaýran bestesi Itriniň Segäh bestesidir.^[76]

Degişli: Tekke sazyEwferNota arhiwindäki Salaty ümmiýe eserleriAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) mysal eser

Pygambere salawat we salam aýdýan arapça doga sözleri bilen bestelenen ýa-da improwizasiýa bilen okalýan dini eser; sala görnüşiniň bir şahasydyr. Metjitlerde, mewlitlerde we tekge dessurlarynda okalýar.^[77]

Degişli: IlahyTekke sazyNota arhiwindäki Salatüsselam eserleri

Ýamuk göwreli, köp simli, iki inçe çekiçjik bilen simlere urlup çalynýan saz. Eýran sazynda giň ýaýrandyr; Osman döwründe hem çalnypdyr.

Degişli: Santur sazKanun

Saply simli sazlarda göwreden uzaýan we üstünde barmak bilen simlere basylýan uzyn bölek; tanburda we baglamada perde baglary sapyň üstündedir.

Degişli: Perde bagyTekne

Sözsüz, diňe sazlar bilen ýerine ýetirmek üçin bestelenen eser: peşrew, saz semaisi, longa, sirto ýaly.

Degişli: Sözli eserPeşrewSaz semaisi

Dört hane we teslimden ybarat saz eseri. Birinji üç hane we teslim köplenç Aksak semai (10/8), dördünji hane Ýürük semai ýaly başga bir usulda bolýar; fasyl köplenç saz semaisi bilen tamamlanýar.

Degişli: Aksak semaiHaneTeslimFasylNota arhiwindäki Saz semaisi eserleriFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) mysal eser

Sazandar, saz çalýan ýerine ýetiriji.

Degişli: HanendeFasyl topary

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Rast perdesinde tonika berýär, dominantasyny bäşinji basgançakda, Nawa perdesinde saklaýar; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Sazkâr makamGaryşyk makamRastSegähRast makamy

Dügähiň 8 komma (uly müjenneb) tizindäki esasy perde; Günbatar notasynda Si komma bemol (Siniň 1 komma pesi) bilen ýazylýar. Rast we Uşşak tetrahordlarynyň häsiýetli perdesidir; Segäh we Hüzzam makamlary şu perdede tonikada durýar.

Degişli: Komma bemolUşşak tetrahordySegäh makamHüzzam makam

Tonika perdesi Segäh (Si komma bemol) bolan, tonikasyny kommaly bir perdede bermegi bilen türk sazyna mahsus makam. Dominanta hökmünde köplenç Nawa görkezilýär.

Degişli: Segäh makamSegähHüzzam makam

Tonika perdesi Segäh (Si komma bemol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady onuň Segäh bilen Maýe öwüşginlerini birleşdirýändigini görkezýär; açar belgilerinde Si we Mi komma bemol, Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Segâh-Mâye makamGaryşyk makamSegäh makamySegähNawa

Mewlewi aýininiň dört esasy böleginiň her biri; her selam öz usuly we heňi bilen semanyň bir tapgyryna eşlik edýär.

Degişli: Mewlewi aýiniSemaNota arhiwindäki Selam eserleri

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Segäh (Si komma bemol) bolan makam. Gadymy edwar kitaplaryndaky alty awazäniň biridir; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Selmek makamEdwarRastSegähTonika

Mewlewileriň aýin wagtynda saz eşliginde edýän aýlanyşy; aýlanýan dervişe semazen diýilýär.

Degişli: Mewlewi aýiniSelamMewlewihana

Semai usuly bilen bestelenen eserleriň umumy ady; agyr semai, ýürük semai we saz semaisi şu maşgala girýär. Halk sazynda-da "semai" atly sözli heňler bar.

Degişli: Semai usulyAgyr semaiÝürük semaiSaz semaisi

3/4 zamanly, düm–tek–tek urgyly kiçi usul; şarky we türkülerde, ýürük semaileriň käbir böleklerinde ulanylýar.

Degişli: Semai metronomSemaiÝürük semai usuly

6/4 zamanly, agraslyk bilen ýöreýän usul; şarkylarda we käbir dini eserlerde ulanylýar.

Degişli: Sengin semai metronomSemai usuly

Belli bir usula bagly bolmazdan, ölçegsiz ýerine ýetirilýän eserler ýa-da bölümler üçin ulanylýan häsiýetlendirme; taksim we gazel şu görnüşe degişlidir. Arhiwde Naýi Osman Dedäniň Saba miraçiýesiniň bir bölegi usulsyz ýagdaýda ýer alýar.^[78]

Degişli: TaksimGazelMiraçiýe

Hanendeleriň başy; faslda eserleri saýlaýan, topara ýolbaşçylyk edýän we köplenç usuly tutýan okaýjy.

Degişli: HanendeFasyl topary

Bir saz däbinde oktawanyň içindäki perdeleriň sanyny we ýerini kesgitleýän ulgam; sazlaýyş ulgamy hem diýilýär. Makam sazynyň taryhynda Sefiýeddin Urmewiniň 17 perdeli ulgamy, Pifagor gatnaşyklaryna esaslanýan 24 perdeli Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamy, oktawany 53 deň koma bölmek we häzirki kanun mandallarynyň esaslanýan 72 deň bölünişigi (ýarym tona alty mandal) ulanylypdyr ýa-da teklip edilipdir; Günbatar pianinosy oktawany 12 deň ýarym tona bölýär. Bu saýtda notalar AEÜ bilen ýazylýar we 53 deň koma bilen ýaňlanýar; kanun deslapky ýagdaýda 72 deň bölünişik bilen sazlanýar.

Degişli: KommaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek ulgamyPerdeKanun saz

Heňiň makam gammasy boýunça geçýän ýoly: nireden başlajakdygy, haýsy perdelerde durjakdygy we nähili karar berjekdigi. Şol bir gammany ulanýan makamlar (Uşşak bilen Beýati ýaly) seýirleri bilen tapawutlanýar.

Degişli: Çykyjy seýirIniji seýirIniji-çykyjy seýirMakamUşşak makamBeýati makam

Kanunda şol bir perdä sazlanan sim topary; her hatarda köplenç üç sim bolýar.

Degişli: KanunMandal

Şatlyk jadysy, göwne rahatlyk berýän jady: sihr “jady”, tarab “şatlyk, joşgun” diýmekdir. Rahmi beýiň Tamburi Jemil beýiň çalşyny ýatlaýan aýdymynda gabat gelýär.

Degişli: Bir Sihr-i Tarâb hekaýaNagma-i sazTäsir

Döş, gursak; şygyrda duýgularyň, agyrynyň we söýginiň ýeri hökmünde agzalýar. Rahmi beýiň “sînemde cânsın” sözünde hem gabat gelýär.

Degişli: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hekaýaSad-pare

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady parsça «asman, älem» diýmekdir; açar belgilerinde diňe Si komma bemol bar.

Degişli: Sipihr makamGaryşyk makamDügähHüseýniEski-Sipihr makamy

Gamyşdan ýasalan, kiçi we tiz sesli, ýeke dilli üflenip çalynýan halk sazy. Egeý we Teke sebitlerinde zeýbek we teke heňlerinde çalynýar.

Degişli: Sipsi sazZeýbekKawalTürkü

Balkan gökenli, 2/4 ölçegli, hereketli saz eseri we tans; longa ýaly ýakyn görnüşdir.

Degişli: LongaSaz eseriNota arhiwindäki Sirto eserleri

4/4 zamanly, düm–tek–ke urgyly usul; şarky we ilahilerde köp ulanylýar.

Degişli: Sofýan metronomNim sofýanKe

Bir güfte esasynda bestelenen, okalmak üçin ýazylan eser: beste, kar, şarky, ilahi, türkü ýaly.

Degişli: Saz eseriBesteŞarky

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «Yragyň soltany» diýmekdir; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Sultan-ı-Irak makamGaryşyk makamYrakDügähNawa

Sultanyýegäh ýaly pes bölekde, Ýegäh (Re) perdesinde tonika berýän goşma makam; dominantasy Nawa (Re) perdesidir. Açar belgilerinde Si we Mi komma bemol bar.

Degişli: Sultanysegäh makamGaryşyk makamSultanyýegäh makamySegähÝegäh

Karary Ýegah (pes re), güýçlüsi Dügah bolan makam. Ses hatary Ýegahdaky Buselik bäşliginden we Dügahdaky Hijaz dörtlüginden ybarat; Nihawendiň Ýegaha geçirilen görnüşine meňzeýär.

Degişli: Sultanyýegäh makamNihawend makam

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Buselik (Si) bolan goşma makam. Pes bölekde tonika bermegi bilen tanalýar; ady parsça "köňül ýakýan" diýmekdir.

Degişli: Sûzidil makamGaryşyk makamHüseýni aşyranBuselikTonikaDominanta

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Gammasynda Mahur perdesi ulanylýar; III Selimiň düzen makamlarynyň arasynda agzalýar.

Degişli: Sûzidilârâ makamGaryşyk makamMahurRastÇargähTonika

Tonika perdesi Rast, dominantasy Nawa bolan garyşyk makam. Gammasy Rast pentahordy bilen Nawadaky Hijaz tetrahordyndan ybarat.

Degişli: Suzinak makamRast tetrahordyHijaz tetrahordy

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Adyndan görnüşi ýaly, Suzinak makamynyň öwüşginini Zirgüle perdesi bilen birleşdirýär.

Degişli: Sûzinâk-Zirgüle makamGaryşyk makamSuzinak makamyZirgüleRastNawa

Sümbül güli. Nusgawy şygyrda ysy we buýra görnüşi bilen söýgüliniň saçyna meňzedilýär.

Degişli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekaýaPerişan

Kürdi perdesiniň bir oktawa tizi; Muhaýýeriň 4 komma (bakiýe) tizindäki perde. Tiz bölekde Kürdi öwüşginini berýän perdedir.

Degişli: KürdiMuhaýýerTiz

Notada Sol ýazylýan Rast perdesiniň Do sesini berýän ahengi; bolahenkden bir ton pes, gyz ahenginden ýokarydyr. Şol atly neýiň uzynlygyna gabat gelýär.

Degişli: AhenkBolahenk

Barselonadaky Pompeu Fabra Uniwersitetiniň Saz Tehnologiýasy Toparynyň (MTG) taýýarlan, iki müňden gowrak türk makam sazy eseriniň kompýuterde okalýan nota ýygyndysy. Bu saýtdaky nota arhiwiniň çeşmesidir.

Degişli: Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamyNota arhiwi

Notada Sol ýazylýan Rast perdesiniň Fa sesini berýän ahengi; mansur ahenginden bir ton pesdir. Adyny şa neýinden alýar.

Degişli: AhenkMansur

20 asyryň başlarynda Istambulda gurlan, klassyky türk musikisiniň öwredilmegi we ýerine ýetirilmegi üçin işlän saz jemgyýeti.

Degişli: DarülelhanDarü't-Talim-i Musiki

Klassyky türk sazynyň iň giň ýaýran gysga sözli formy; köplenç kiçi usullar bilen bestelenýär we zemin, nakarat, meýan böleklerinden ybarat bolýar. 19 asyrda Hajy Arif Beý bilen has giň ýaýrady.^[79]

Degişli: MeýanNakaratKiçi usulNota arhiwindäki Şarky eserleriSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) mysal eser

Şarky görnüşi üçin düzülen on üç zamanly usul; bir semai, iki sofýan we bir nim sofýandan ybarat, ilkinji ýedi zamany Dewri hindi gurluşyndadyr. Köplenç 13/4 bilen ýazylýar; wagtyň geçmegi bilen ulanylyşdan galypdyr.^[80]

Degişli: Şarky Dewri rewany metronomDewri rewanŞarky

Bir makam gammasynyň başga bir perdä göçürilmegi (transpozisiýa). Mysal üçin, Kürdilihijazkar, Kürdi gammasynyň Rast perdesine göçürilen hali hasaplanýar.

Degişli: Şed makamMakamKürdilihijazkar makam

Bir makam gammasynyň başga bir perdä göçürilmegi bilen emele gelen we täze bir at bilen atlandyrylan makam. Hijazkar we Kürdilihijazkar şu görnüşe mysal görkezilýär.

Degişli: ŞedÝönekeý makamHicazkâr makamKürdilihijazkar makam

Zirgüleli Hijaz gammasynyň Ýegäh perdesine göçürilmegi bilen emele gelen şed makam: Ýegäh (Re) perdesinde tonika berýär, dominantasy Nawa (Re) perdesidir. Hijaz maşgalasynyň pes bölekdäki agzasydyr.

Degişli: Şedarabân makamŞed makamZirgüleli Hijaz makamyHijaz makamyÝegähŞed

Gerdanýäniň 5 komma tizindäki perde; tiz zirgüle diýlip hem atlandyrylýar. Adyny göterýän Şehnaz makamynyň tiz bölegindäki Hijaz öwüşgininde ulanylýar.

Degişli: ZirgüleGerdanýeŞehnaz makam

Hijaz maşgalasyndan, tonika perdesi Dügäh bolan; seýri tiz bölekden başlap aşak düşýän makam. Tiz bölekde Şehnaz perdesini ulanýar.

Degişli: Şehnaz makamŞehnazHijaz makam

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan goşma makam. Adyndan görnüşi ýaly, Şehnaz bilen Buselik öwüşginlerini birleşdirýär; Buselik maşgalasynyň makamlaryndandyr.

Degişli: Şehnâzbûselik makamGaryşyk makamŞehnaz makamyBuselik makamyTonikaDominanta

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «şerefi görkezýän» diýmekdir; açar belgilerinde Si kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Şerefnüma makamGaryşyk makamÝegähDügähTonika

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «täze şowk» diýmekdir; açar belgilerinde Si bakiýe bemol, Mi kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Şevk-ı-Cedîd makamGaryşyk makamDügähNawaTonika

Rast (Sol) perdesinde tonika berýän, dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Açar belgileri Rast makamynyňky ýaly Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir; ady «köňül şowky» diýmekdir.

Degişli: Şevk-ı-Dil makamGaryşyk makamRastNawaRast makamy

Tonika perdesi Ajem aşyran (Fa), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «şowk getirýän» diýmekdir; açar belgilerinde Si we Mi komma bemol bar.

Degişli: Şevkâver makamGaryşyk makamAjem aşyranÇargähAjemaşyran makamy

Tonika perdesi Ajem aşyran (Fa), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan goşma makam. Ady "şowky artdyrýan" diýmekdir; pes Fa perdesinde tonika berýän makamlaryň hataryndadyr.

Degişli: Şevk'efzâ makamGaryşyk makamAjem aşyranÇargähTonikaDominanta

Ajem aşyran (Fa) perdesinde tonika berýän, dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady «şatlyk şowky» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Şevkutarab makamGaryşyk makamAjem aşyranÇargähAjemaşyran makamy

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady parsça «nalyşy görkezýän» diýmekdir; açar belgilerinde Si komma bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Şîvenümâ makamGaryşyk makamÝegähDügähTonika

Tewşihe meňzeýän, tekgelerde we dini ýygnaklarda okalýan dini eser görnüşi.

Degişli: TewşihIlahyTekke sazyNota arhiwindäki Şugul eserleri

Şadyýan, şoh, näzli. Nusgawy şygyrda şadyýan we özüne çekiji gözeli suratlandyrýar; “şûh-i cihân” dünýäniň iň näzlisi diýmekdir.

Degişli: Bir Nevcivansın hekaýaNew-juwan

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan gadymy goşma makam. Baba Tahir ady bilen hem tanalýar; Uşşak we Beýati bilen şol bir perdede tonika berýär, tiz bölekde aýlanmagy bilen tapawutlanýar.

Degişli: Tâhir makamGaryşyk makamDügähNawaUşşak makamyBeýati makamy

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Muhaýýer (Lýa) bolan goşma makam. Adyndan görnüşi ýaly, Tahir makamynyň öwüşginini Buselik bilen birleşdirýär.

Degişli: Tâhirbûselik makamGaryşyk makamTâhir makamyBuselik makamyDügähNawa

Belli bir usula baglanmadyk, makamyň seýrini saz bilen dogaçlama görnüşde görkezýän ýerine ýetiriş. Eserlerden öň ýa-da aralarynda edilýär, geçkiler bilen başga makamlara sowlup gaýdyp biler.^[81]

Degişli: SeýirGeçkiGazel

Däp bolan nazaryýatda esasy gammany emele getirýän perdeler: Ýegäh, Hüseýni-aşyran, Yrak, Rast, Dügäh, Segäh, Çargäh, Nawa, Hüseýni, Ewiç, Gerdanýe, Muhaýýer ýaly. Olaryň aralarynda galýan perdelere ara perde diýilýär.

Degişli: Ara perdePerdeRastDügäh

Uzyn saply, kiçi tegelek göwreli, perde bagly simli saz; klassyky türk sazynyň nyşany hasaplanýar. Sapyndaky baglar makam sazynyň perdelerini berjek görnüşde ýerleşdirilendir.^[82]

Degişli: Tanbur sazPerde bagyTezeneÝaýly tanbur

Dokuz kommalyk interwal, ýagny tutuş ses; gysgaltmasy T. Rast bilen Dügähiň, Çargäh bilen Nawanyň arasy taninidir.

Degişli: InterwalKommaUly müjennebGulak türgenleşigi

Sekiz görnüşli, jübüt çanakly göwresi ýuka membrana bilen örtülen, perdeli we mizrap bilen çalynýan simli saz. Azerbaýjan we Eýran sazynyň esasy guralydyr; Gündogar Anadoluda hem çalynýar.

Degişli: Tar sazMizrapPerde bagyBaglama

Tonika perdesi Ajem aşyran (Fa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «täze äheň» diýmekdir; açar belgilerinde diňe Si bakiýe bemol bar.

Degişli: Tarz-ı-Cedîd makamGaryşyk makamAjem aşyranKürdiTonika

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Çargäh (Do) bolan goşma makam. Ady parsça «täze äheň» diýmekdir; açar belgilerinde Si bakiýe bemol we Re kiçi müjenneb bemol bar.

Degişli: Tarz-ı-Nevîn makamGaryşyk makamRastÇargähTarz-ı-Cedîd makamy

Bir sazyň, bir mekdebiň ýa-da ýerine ýetirijiniň özüne mahsus çalyş we okaýyş tarzy; bezegleri, urgyny we heňi işläp bejeriş görnüşini öz içine alýar.

Degişli: Ýerine ýetirişAgyz

Osmanly döwründe köçekçe ýaly kaba saz toparlarynyň ýerine ýetiren, tansa ýoldaş bolýan meşhur sözli eser görnüşi; sözleri köplenç heja ölçeginde. Arhiwde III Selimiň, II Mahmydyň we Tanburi Mustafa Çawuşyň tawşanjalary bar.^[83]

Degişli: KöçekçeKemençeNota arhiwindäki Tawşanja eserleri

Gurşawyna kiçi jaňjagazlar dakylan, ýekeje ýüzi deri örtükli çarçuwaly deprek; def hem diýilýär.

Degişli: Dep (tef) sazBendir

Usulyň tiz we ýeňil urgusy; kudümde çep el bilen, darbukada gyra urlup çykarylýar.

Degişli: DümKeTeka

11 zamanly kiçi usul; Ysmaýyl Hakky Özkan ony 11/8 bilen 5+6 zaman toparlarynda berýär: iki zamanlyk düm we tek, bir zamanlyk tek; soňra iki zamanlyk düm we iki tek. Ekrem Karadeniz şol at bilen 19 zamanly başga bir nusga berýär.^[64]

Degişli: Tek wuruş metronomKiçi usul

Iki tekiň yzly-yzyna, ýekeje urgy ýaly çalt urulmagyndan emele gelen urgy. Käbir çeşmelerde iki el bilen bir wagtda urlan güýçli tek hökmünde-de suratlandyrylýar.

Degişli: TekDüm

«Allahu ekber» sözleri bilen başlaýan tekbir tekstiniň bestelenen görnüşi; türk dini sazynyň formalarynyň biri. Iň giň ýaýran bestesi Iträ degişli hasaplanýan Segäh tekbiridir; baýramlarda we dini dessurlarda bilelikde okalýar.^[84]

Degişli: Segäh makamyTekke sazyNota arhiwindäki Tekbir eserleriAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) mysal eser

Tarykat tekgelerinde ýerine ýetirilýän dini saz: ilahi, durak, şugul, tewşih we Mewlewi aýinleri ýaly görnüşleri öz içine alýar. Klassyky türk sazynyň ösüşinde möhüm orny bar.

Degişli: IlahyDurakMewlewi aýiniZikir

Ud, tanbur we baglama ýaly sazlarda, oýulyp ýa-da inçe bölekler birikdirilip ýasalan ýarym armyt ýa-da ýarym şar görnüşli yzky göwre.

Degişli: GögüsUdTanbur

Sözli eserlerde manysy bolmadyk bogunlar we gysga sözler (ten-ni, ya lel, dost, aman ýaly) bilen okalýan bölek; aýratyn-da kar we bestelerde giň orun tutýar.

Degişli: KarBeste

Taşlap gitmek, terk etmek. Hajy Arif beýiň aýdymy “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim”, ýagny “näme üçin taşlap gitdiň, eý rehimsiz” sözleri bilen başlanýar.

Degişli: Niçin Terkeyleyip Gittin hekaýaZalym

Birden köp jinsiň ýa-da makam öwüşgininiň birleşmeginden emele gelen, köplenç aýratyn makam hasaplanmaýan heň kalyby. Çeşmelerde terkip bilen makamyň arasyndaky çyz hemişe birmeňzeş çekilmeýär.

Degişli: Garyşyk makamÇeşniJins

Allany tesbih edýän sözleriň okalýan metjit sazynyň formasy. Namazdan soň müezzinler tarapyndan köplenç usulsyz we improwizasiýa bilen okalýar; bestelenen usully nusgalary we remezan gijelerinde minarada okalýan tesbih ilahylary hem bar.^[85]

Degişli: IlahyTaksimNota arhiwindäki Tesbih eserleri

Täsir; bir zadyň adamda galdyrýan yzy. Aýdym sözünde sazyň nagmasyndaky jadyly täsiri beýan edýär.

Degişli: Bir Sihr-i Tarâb hekaýaSihr-i tarab

Peşrew we saz semaisinde her hanadan soň gaýtalanýan bölek; eseriň nakaraty ýalydyr.

Degişli: HaneMülazimePeşrew

Mewlid okalanda bölümleriň arasynda bir topar tarapyndan okalýan, köplenç orta ululykdaky usullar bilen bestelenen dini eser.

Degişli: IlahyŞugulTekke sazy

Baglama we tanbur ýaly saply sazlarda ulanylýan mizrap. Tanbur tezenesi däp bolşuna görä bagadan (taşbaka gabygy) ýa-da şoňa meňzeş materialdan ýasalýar.

Degişli: MizrapBaglamaTanbur

Inçe, ýokary ses. Perde atlarynyň öňünde şol perdäniň bir oktawa tizini görkezýär (tiz segäh, tiz çargäh ýaly); käbir perdeleriň tiz oktawasynyň aýratyn ady bar: Rastyň tizi Gerdanýe, Dügähiň tizi Muhaýýer.

Degişli: KabaOktawaGerdanýe

Geçi derisinden ýasalan howa torbasyna birikdirilen jübüt turbaly üflenip çalynýan saz. Gündogar Gara deňiz ýaýlalarynda horonda we toýlarda çalynýar.

Degişli: Tulum sazSurnaýOýun howasyTürkü

5/8 zamanly aksak usul; şarkylarda we halk sazynda ulanylýar.

Degişli: Türk aksagy metronomAksak

Birnäçe görnüşi bolan usul; Ekrem Karadeniz onuň ilkinji görnüşini 14/4 bilen düm, teke, düm, tek, düm, düm urgulary bilen berýär, 18 zamanly görnüşi Darb-y Türkidir. Arhiwdäki mysal Ali Ufki Beýiň 14/4 bilen ýazan bir ilahisidir.^[86]

Degişli: Türk darby metronomUly usul

SymbTr ýygyndysynda 18/8 bilen ýazylan on sekiz zamanly bir usulyň ady. Arhiwdäki ýeke-täk mysal «Hâk hâk diyen âşıklar» sözleri bilen başlanýan awtory näbelli hijaz-hümaýun ilahisidir.^[36]

Degişli: Ilahy

Halk sazynyň sözli görnüşi; köplenç anonimdir ýa-da halk şahyrlary tarapyndan düzülendir. Usully görnüşlerine gyryk howa, erkin ritmlilerine uzyn howa diýilýär.

Degişli: Gyryk howaUzyn howaBaglamaNota arhiwindäki Türkü eserleri

Perdesiz, gysga saply, armyt görnüşli göwreli simli saz; mizrap bilen çalynýar. Perdesiz bolany üçin makam perdeleriniň inçe öwüşginlerini erkin berýär.^[87]

Degişli: Ud sazTekneMizrap

Dürli güýçdäki urgularyň (düm, tek, ke…) belli bir tertipde yzygiderleşmeginden ybarat ritm kalyby. Türk sazynda 2 zamanly Nim sofýandan 120 zamanly Zenjire çenli köp sanly usul bar.^[88]

Degişli: DümTekKiçi usulUly usulGurallar

Usuly, dyzlara el urup (düm sag el bilen, tek çep el bilen) tutmak. Meşk usuly bilen öwredilende eser ýat tutulýarka usul bilelikde urulýar.

Degişli: MeşkDümTekGurallar

Uly müjenneb, kiçi müjenneb we taniniden (K S T: 8 + 5 + 9 komma) ybarat tetrahord; Dügähiň üstünde Dügäh–Segäh–Çargäh–Nawa perdelerini berýär.

Degişli: TetrahordUşşak makamDügäh

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan giň ýaýran makam. Gammasy Uşşak tetrahordy bilen Nawadaky Buselik pentahordyndan ybarat; seýri tonika töwereginden başlaýar.

Degişli: Uşşak makamUşşak tetrahordyBeýati makam

Belli bir usula baglanmadyk, erkin ritmde okalýan halk sazy heňi; bozlak, diwan, hoýrat ýaly görnüşleri bar.

Degişli: Gyryk howaTürküGazel

Hijaz maşgalasyndan, tonika perdesi Dügäh, dominantasy Hüseýni bolan makam. Gammasy Dügähdäki Hijaz pentahordy bilen Hüseýnidäki Uşşak tetrahordyndan ybarat.

Degişli: Hicaz-Uzzâl makamHijaz makam

Tonika perdesi Ýegäh (Re), dominantasy Dügäh (Lýa) bolan goşma makam. Ady «köňül wejdi» diýmekdir; açar belgileri Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Wejd-i Dil makamGaryşyk makamÝegähDügähTonika

Tonika perdesi Segäh (Si komma bemol), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan goşma makam. Ady «Arazbaryň ýüzi» diýmekdir; Arazbar ýaly Segäh perdesinde tonika berýär.

Degişli: Vech-i-Arazbâr makamGaryşyk makamArazbar makamySegähNawa

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Hüseýni (Mi) bolan goşma makam. Ady «Şehnazyň ýüzi» diýmekdir; saýtda kabul edilen ýazylyşda açar belgisi ýok.

Degişli: Vech-i-Şehnâz makamGaryşyk makamŞehnaz makamyDügähHüseýni

Usulyň esasy urgularynyň arasyna goşulýan bezegli ara urgular. Usuly has hereketli we doly eşitdirýär; aýratyn-da kudüm we bendir ýerine ýetirilişinde ulanylýar.

Degişli: UsulUrgyKudüm

Skripkadan birneme uly we has pes sesli, dört simli ýaýly saz. Türk sazynda 20 asyrda käbir fasyl we radio toparlarynda skripka bilen wiolonçeliň arasyndaky sesleri doldurypdyr.

Degişli: Alt (wiola) sazSkripkaFasyl toparyÝerine ýetiriş

Dyzlaryň arasynda tutulýan, dört simli, pes sesli uly ýaýly saz; gysgaça çello. 20 asyryň başynda türk sazy toparlaryna girip, Mesud Jemil ýaly ýerine ýetirijiler ony makam sazynda ussatlyk bilen çalypdyrlar.

Degişli: Wiolonçel sazSkripkaFasyl toparyTaksim

Usuly emele getirýän aýry-aýry darplar (düm, tek, teka, ke) we olaryň dowamlylygy. Usulyň häsiýeti urgularyň güýçli-ýeňil yzygiderliliginden gelip çykýar.

Degişli: DarpUsulDüm

Ýara; sözüň köne metinlerde we aýdym sözlerinde gabat gelýän görnüşi. “Yâre-i dil” gönül ýarasy diýmekdir.

Degişli: Bir Gonca Femin Yâresi hekaýaGunça-fem

Tanburyň ýaý bilen çalynýan görnüşi; 20 asyryň başynda Tanburi Jemil Beýiň ýazgylary bilen tanalypdyr.

Degişli: Ýaýly tanbur sazTanbur

Tonika perdesiniň hut aşagyndaky, heňi tonika tarap çekýän perde. Köp makamda tonikanyň bir perde pesidir; käbir makamlarda ýarym ses golaýlykdaky perde ýeden hökmünde ulanylýar.

Degişli: TonikaMakam

Rastyň bir tetrahord (22 komma) pesindäki perde; Günbatar notasynda Re bilen ýazylýar. Nawanyň bir oktawa pesidir we Ýegäh, Ferahfeza ýaly makamlaryň tonikasydyr.

Degişli: NawaRastÝegäh makamFerahfezâ makam

Tonika perdesi Ýegäh (pes Re), dominantasy Rast bolan makam; Rast gammasynyň pes böleginde tonikada durýar.

Degişli: Ýegäh makamÝegähRast makam

Tonika perdesi Çargäh (Do), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan makam. Ady onuň Çargäh makamynyň täze bir görnüşidigini görkezýär; açar belgisi ýok.

Degişli: Ýeni Çargäh makamÇargäh makamyÇargähGerdanýeTonika

Kanun çalynanda iki eliň süýem barmaklaryna geýdirilen, mizrabyň arasyna gysdyrylýan metal ýüzük.

Degişli: KanunMizrap

Ýürük semai usulynda (6/8) bestelenen, hereketli sözli eser; klassyky faslda şarkylardan soň okalýar.

Degişli: Ýürük semai usulyAgyr semaiFasylNota arhiwindäki Ýürük semai eserleri

6/8 zamanly usul (6/4 görnüşi-de bar). Ýürük semai formundaky eserler we saz semaileriniň dördünji hanesi köplenç şu usuldadyr.

Degişli: Ýürük semai metronomÝürük semaiSaz semaisi

Kudüm çalmakda ulanylýan, ujy tegelek inçe tokmak; käbir çeşmelerde ýaýly sazlaryň ýaýy üçin hem ulanylýar.

Degişli: KudümKemençe

Rehimsiz, insapsyz, zulum edýän. Nusgawy şygyrda aşyga ezýet berýän söýgülä köp ýüzlenilýän sözdür.

Degişli: Niçin Terkeyleyip Gittin hekaýaTerk eýlemek

Tonika perdesi Rast (Sol), dominantasy Gerdanýe (Sol) bolan goşma makam. Gammasynda Mahur perdesi ulanylýar; Rast bilen Mahuryň arasynda duran öwüşgini bilen tanalýar.

Degişli: Zâvil makamGaryşyk makamRast makamyMahur makamyMahurTonika

120 zamanly, iň uly usullaryň biri. Çifte düýek, Fahte, Çenber, Dewri kebir we Berefşan usullarynyň yzly-yzyna goşulmagyndan emele gelýär; bestelerde ulanylýar.

Degişli: Zenjir metronomÇenberFahteBerefşan

Zowkly, näziklige düşünýän: âşinâ “tanaýan, bilýän” diýmekdir. Gözelligi duýýan, sungata düşünýän adamy aňladýar; Rahmi beýiň aýdymynda bir mutribe (sazanda) sypat hökmünde gelýär.

Degişli: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hekaýaMutrip

Rast (Sol) perdesinde tonika berýän, dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «köňül lezzeti» diýmekdir; açar belgileri Rastyňky ýaly Si komma bemol we Fa bakiýe diýezdir.

Degişli: Zevk-i-Dil makamGaryşyk makamRastNawaRast makamy

Tonika perdesi Dügäh (Lýa), dominantasy Nawa (Re) bolan goşma makam. Ady «şatlyk lezzeti» diýmekdir; açar belgilerinde Si bakiýe bemol, Mi kiçi müjenneb bemol, Do we Fa bakiýe diýez bar.

Degişli: Zevk-i-Tarab makamGaryşyk makamDügähNawaTonika

Günbatar Anadolynyň köplenç dokuz wagtly agyr aksak usullary (9/4, 9/8) bilen oýnalýan halk tansy we bu tansyň heňi. Tanburi Jemil begiň Nikriz zeýbekleri ýaly saz eseri hökmünde bestelenen nusgalary hem bar.^[89]

Degişli: Gyryk howaAksakNota arhiwindäki Zeýbek eserleri

Söz manysy bilen "goşundy". Käbir eserlerde bir hanadan ýa-da bölümden soň gelýän goşmaça bölek üçin ulanylýar.

Degişli: HaneTeslim

Tarykat tekgelerinde Allanyň atlarynyň we dogalarynyň belli bir tertip we ritm bilen gaýtalanýan köpçülik ybadaty; ilahi, durak we şugullar eşlik edýär.

Degişli: Tekke sazyDurakIlahy

Tutawaçlaryndan tutulyp biri-birine kakylyp çalynýan, köplenç latundan ýasalan tegelek metal saz. Mehterde dürli ululykdakylary, tekgelerde kiçi el zilleri ulanylýar.

Degişli: Zil sazMehterTekke sazyUsul

Tonika perdesi Hüseýni aşyran (Mi), dominantasy Rast (Sol) bolan makam. Edwar kitaplaryndaky on iki köne makamyň biridir; saýtda kabul edilen ýazylyşda açar belgisi ýok.

Degişli: Zîrefkend makamEdwarHüseýni aşyranRastTonika

Rastyň 5 komma tizindäki ara perde (Sol kiçi müjenneb diýez). Hijaz gammasynyň pes bölekde ulanylýan görnüşlerinde we Zirgüleli Hijaz ýaly makam atlarynda geçýär; bir oktawa tizine Şehnaz diýilýär.

Degişli: RastŞehnazHicaz-Zirgüle makam

Hijaz maşgalasyndan, tonika perdesi Dügäh bolan makam. Gammasy Dügähdäki Hijaz pentahordyna Hüseýniniň üstünde ikinji bir Hijaz tetrahordy goşulmagy bilen emele gelýär.

Degişli: Hicaz-Zirgüle makamHijaz makamZirgüle

Jübüt gamyşly, konus göwreli, gür sesli halk sazy; köplenç deprek bilen bile açyk howada çalynýar.

Degişli: Surnaý (zurna) sazMehterMeý