Кылдуу аспаптар
Баглама (саз)
Баглама (саз): Түрк эл музыкасынын эң белгилүү кылдуу аспабы; узун моюнундагы перде байламдары менен ойнолот. Орто Азиядагы копуз салтынан келип чыккан узун моюндуу кылдуу аспаптардын Анадолудагы эң кеңири тараган түрү. Ашыктар (эл ырчылары) салтынын жана элдик музыканын негизги аспабы катары кылымдар бою айылдан шаарга чейин бардык жерде чертилет.
Кыскача
- Тобу: Кылдуу, медиатор менен чертилүүчү (узун моюндуу, перделүү лютня тобу)
- Тулку жана материал: Тыт, жаңгак, каштан же граб жыгачынан оюлган же тилкелерден куралган чанач; карагай капкак
- Кылдары: Үч топто, аймагына жараша 2ден 12ге чейин; эң кеңири тарагандары 2+2+3, жети кыл
- Перделери: Моюнга байланган леска перделер; аймагына жана устасына жараша 8ден 30га чейин
- Күүгө келтирүү: Кырктай жергиликтүү бурама; негизгилери баглама, бозук (кара) жана мискет бураласы
- Түрлөрү: Кичинесинен чоңуна карай жура, баглама, тамбура (чөгүр) жана диван сазы
- Башка аттары: Саз; аймагына жараша бозук, чөгүр, ырызва, мейдан сазы[1, 2]
Үнүн угуу
Тарыхы
Орто Азиядагы копуз салтынан келип чыккан узун моюндуу кылдуу аспаптардын Анадолудагы эң кеңири тараган түрү. Ашыктар (эл ырчылары) салтынын жана элдик музыканын негизги аспабы катары кылымдар бою айылдан шаарга чейин бардык жерде чертилет.
Түзүлүшү
Тыт же жаңгак жыгачынан оюлуп жасалган алмурут сымал чанак, кара карагай капкак жана узун моюндан турат. Моюнга байланган леска перделер октаваны Батыш музыкасынан башкача аралыктарга бөлөт; адатта үч топко бөлүнүп жети кыл тагылат. Көлөмүнө жараша диван сазы, баглама жана джура болуп бөлүнөт.
Кантип ойнолот
Тезене (чие кабыгынан же пластиктен жасалган медиатор) менен же тезенесиз, манжалар менен уруп ойнолуучу шелпе ыкмасы менен чертилет. Негизги күүгө келтирүү тутумдары — баглама дүзени, бозук дүзен жана мискет дүзен.
Макам музыкасындагы орду
Элдик музыкада аяк деп аталган үн катарлары менен аткарылат; Хусейни, Ушшак, Керем жана Гарип аяктары макам музыкасындагы Хусейни, Ушшак жана Хиджаз катарларына жакын. Перделери кыймылсыз болгондуктан, айрым коммалар эң жакын перде менен берилет.
Баштоо: түрлөрү, өлчөмдөрү, күүсү
- Өлчөмдөрү: Эң белгилүү өлчөмдөрү — джура, баглама, тамбура жана диван сазы; өлчөмдөрдүн стандарты жок, ирети да булакка жараша өзгөрөт.
- Кыска моюн, узун моюн: Түркия стандарттары (TS 13263) багламаны эки түргө бөлөт; узун моюнда бозук дүзен, кыска моюнда баглама дүзени (күүлөөлөр) негиз катары алынат.
- Өлчөм жана күүлөө: Чанактын өлчөмү күүлөөнү аныктайт; 40 cm-ден кичине чанактарда кылдар до үчүн бош калат, ошондуктан алар до диез же ре үнүнө күүлөнөт.
- Кылдары: 2 же 3 топто бардыгы 2–12 кыл болот; эң ичкесин джин тели, оролгон жоонун бам тели деп аташат.
- Байлама перделер: XX кылымдын экинчи жарымынан бери бир октавада 17 перде кеңири тараган; перделер бүгүн балык кармоочу жиптен (леска) жасалат.
- Биринчи кадам: Баштоочулар үчүн китептердин көбү бозук дүзен менен башталат; башында күүлөөнү (дүзенди) көбүнчө мугалим келтирет.
- Баштоо жашы: 6–15 жаштагы балдарга сабак берген 291 баглама мугалиминин пикиринде, баштоого 7–10 жаш ылайыктуу; мугалимдер кыска жана узун моюндуу багламаны чогуу колдонушат.
- Жөндөмдүүлүк: Мугалимдер баланын музыкалык эс тутумун (обон менен ритмди кайталоо) жана дене өзгөчөлүктөрүн бирге эске алышат.[1, 3, 4]
Ушул аспап менен башта
Жазуулардагы усталар
Нота архивиндеги чыгармалардын жазууларында бул аспапта черткендер (MusicBrainz).
Баглама (саз) жөнүндө көп берилүүчү суроолор
Баглама менен саз бир эле аспаппы?
Күнүмдүк тилде көбүнчө бир эле мааниде колдонулат. «Саз» — Анадолудагы узун мойнуу, мизраб менен чертилүүчү кылдуу аспаптардын жалпы аталышы; «баглама» болсо бул үй-бүлөнүн орто өлчөмдөгү жана эң кеңири тараган мүчөсү. Аты мойнуна байланган перделерден келип чыккан деп эсептелет. Үй-бүлө өлчөмүнө жараша кичинесинен чоңуна карай джура, баглама жана диван сазы деп аталат; аймактан аймакка тамбура, чөгүр же бозук деген аттар да угулат.
Кыска мойнуу жана узун мойнуу багламанын айырмасы эмнеде?
Узун мойнуу багламанын кылы узунураак, мойнунда перделер көбүрөөк жана үнү коюураак чыгат; салттуу түрдө көбүнчө бозук дүзөнүндө ойнолот. Кыска мойнуу баглама кармоого жеңилирээк, перделери бири-бирине жакын жана адатта баглама дүзөнүндө күүлөнөт. Жаңы баштагандар жана түркүлөрдү коштоо үчүн кыска мойнусу, узун хава жана салттуу аткаруу үчүн узун мойнусу көбүрөөк тандалат.
Багламанын кылдары кантип күүлөнөт?
Кылдар астыңкы, ортоңку жана үстүңкү болуп үч топко бөлүнөт; ар бир топтун үнү жана топтордун ортосундагы интервал «дүзөн» деп аталган күүлөө ыкмасы менен аныкталат. Бир эле манжа орду башка дүзөндө башка үн бергендиктен, ар бир түркү өз дүзөнү менен үйрөнүлөт. Баглама дүзөнү жана бозук дүзөнү эң кеңири тараган; мискет, мүстезат жана абдал дүзөнү сыяктуу аймактык дүзөндөр да колдонулат.
Багламаны үйрөнүү кыйынбы, эмнеден баштоо керек?
Жөнөкөй түркүлөрдү ойной турган деңгээлге адатта бир нече айда жетишет. Негизги эмгек — тезене менен кагууну бир калыпка келтирүү жана перделерди мойнуна карабай табуу. Жаңы баштагандарга көбүнчө кыска мойнуу баглама менен, баглама дүзөнүндө, жай жана тар диапазондогу обондордон баштоо сунушталат. Тезенени кармоону алгачкы жумаларда устатка оңдотуп алуу кийин таштоо кыйын болгон адаттардын алдын алат.
Багламаны ушул сайтта ойной аламбы?
Ооба. Бул барактагы «Браузерде ойноо» баскычы виртуалдык багламаны ачат; үндөр чыныгы багламадан жазылып алынган ноталар. Макам тандаганда ар бир перде ошол макамдын комма маанисинде угулат, ошентип чыныгы сазда эң жакын перде байламы менен берилген интервалдарды да так мааниси менен угасың. Ноталар архивиндеги чыгарманын макамын да ошол эле виртуалдык аспапта сынап көрө аласың.