Кылдуу аспаптар
Копуз
Копуз: Түрк маданиятынын тарыхындагы белгилүү эң байыркы кылдуу аспап; озандардын сазы катары аталат. Түрктөрдүн белгилүү эң байыркы кылдуу аспаптарынын бири; «Коркут ата китебиндеги» уламыштарда озондордун колундагы аспап катары айтылат. Баглама, джура жана казактардын домбурасы сыяктуу көптөгөн аспаптардын түпкү атасы болуп саналат.
Кыскача
- Тобу: Кылдуу; аймагына жараша манжа, медиатор же жаа менен ойнолуучу түрлөрү бар
- Келип чыгышы: Борбордук Азия түрк маданияты; уламыш боюнча Коркут ата жасаган аспап
- Белгилүү алгачкы издери: Болжол менен X кылымга таандык уйгур тексттери
- Тулку жана материал: Бир бөлүк жыгачтан оюлган; капкагынын бир бөлүгү же баары тери же жука тактай
- Кылдары: Байыркы үлгүлөрдө ичеги же жылкы кылы; түрүнө жараша 2ден 5ке чейин
- Перделери: Көбүнчө перделери жок
- Тектеш аспаптар: Кыргыз комузу, Азербайжан копузу, румын кобзасы, венгр кобозу
- XVI–XVII кылымдар: Реванинин «Ишаретнамесинде» аталат; Эвлия Челеби үч кылдуу копуздун Босния, Буда жана Темешварда көп чертилгенин, Анадолудан аны такыр көрбөгөнүн жазат[1, 2, 3]
Үнүн угуу
Тарыхы
Түрктөрдүн белгилүү эң байыркы кылдуу аспаптарынын бири; «Коркут ата китебиндеги» уламыштарда озондордун колундагы аспап катары айтылат. Баглама, джура жана казактардын домбурасы сыяктуу көптөгөн аспаптардын түпкү атасы болуп саналат.
Түзүлүшү
Бир бүтүн жыгачтан оюлган денесинин бети тери же жука такта менен капталат; моюну кыска жана көбүнчө пердесиз. Кылдардын саны салтка жараша экиден бешке чейин өзгөрөт, байыркы үлгүлөрүндө жылкынын кылынан жасалган кылдар колдонулган.
Кантип ойнолот
Манжа, кичинекей медиатор же айрым түрлөрүндө жаа менен ойнолот; озондор дастан айтып жатканда коштоо үчүн колдонушкан. Кыргыздардын комузу бул салттын бүгүнкү күнгө жеткен эң жакын түрү.
Макам музыкасындагы орду
Пердесиз моюнунун аркасында комма аралыктарын эркин ойноого ыңгайлуу; азыркы учурда түрк элдик музыкасында, Орто Азия обондорунда жана байыркы музыканы кайра жандандыруучу топтордо колдонулат.
Баштоо: түрлөрү, өлчөмдөрү, күүсү
Ушул аспап менен башта
Жазуулардагы усталар
Нота архивиндеги чыгармалардын жазууларында бул аспапта черткендер (MusicBrainz).
Копуз жөнүндө көп берилүүчү суроолор
Копуз деген эмне?
Копуз — түрктөрдүн белгилүү эң байыркы кылдуу аспаптарынын жалпы аталышы. Анын бирдиктүү үлгүсү жок: доорго жана аймакка жараша кылдарынын саны, корпусунун формасы жана мойнунун узундугу өзгөрөт. Көбүнчө оюп жасалган жыгач корпусу, тери же жука тактай менен капталган оозу жана кыска мойну болот. Тарыхый булактарда озандардын, камдардын жана бакшылардын колундагы аспап катары эскерилет.
Копуз менен багламанын айырмасы эмнеде?
Копуздун мойну адатта кыска жана перделери жок, корпусунун оозу көбүнчө тери менен капталат. Багламанын болсо узун мойнуна перделер байланат жана үстүңкү капкагы жыгачтан болот. Копуз аз кылдуу, жумшак үндүү жана баянды коштогон аспап болсо, баглама кеңирээк диапазону жана ар түрдүү күүлөө дүзөндөрү менен коштоочу да, соло аспап да. Баглама копуз салтынын Анадолудагы өнүккөн урпагы деп эсептелет.
«Деде Коркут китебинде» копуз кандайча эскерилет?
Китептеги окуялардын көбү Деде Коркуттун келип, копузун чертип, «бой бойлоп, сой сойлоо» менен бүтөт; башкача айтканда, айтылган окуя копуздун коштоосунда дастанга айландырылат. Текстте «колча копуз» деген сөз айкашы кездешет, копуз озандыктын, акылмандыктын жана сөзгө болгон урматтын символу. Ошондуктан копуз түрк маданиятында жөн гана аспап эмес, оозеки салттын да символу катары каралат.
Бүгүн копуз кайда ойнолот?
Классикалык түрк макам музыкасынын ансамблдеринде орун албайт. Бүгүн көбүнчө Орто Азия жана Кавказ обондорунда, дастан айтууда жана байыркы түрк музыкасын жандандырган ансамблдерде ойнолот; Азербайжанда жана Түркияда эски сүрөттөлүштөрдүн негизинде жасалган копуздар колдонулат. Кыргыз комузу сыяктуу туугандары болсо күнүмдүк музыкалык турмушта жашоосун улантууда.