Урма аспаптар
Даире
Алкагынын ичине кичинекей шыңгырактар же шакекчелер орнотулган, кол менен ойнолуучу кең алкактуу барабан; макам музыкасында усул кармайт.
Кыскача
- Тобу: Урма, бир бети тери менен капталган, шакектүү же шыңгырактуу алкак добул
- Белгилүү алгачкы издери: Алкак добул аттары шумер сына жазуулуу такталарында кездешет; исламга чейинки Иранда да белгилүү
- Тулку жана материал: Жука жыгач алкак; тери катары балык же эчки териси
- Шыңгырак / шакек: Алкактын ички бетиндеги илгичтерге металл шакектер же жылчыктарына жуп шыңгырактар тагылат
- Ойнолушу: Бир кол менен кармалат; ортосуна сокку жапыз дүм, четине сокку ичке тек; шакектер ар соккуда шыңгырайт
- Аймактары: Иран, Азербайжан, Өзбекстан, Тажикстан, Афганистан, Түркия жана күрд аймактары
- Башка аттары: Дайере (Иран), дойра (Өзбекстан, Тажикстан); түркчөдө деф менен синоним катары да колдонулат
- XVI–XVII кылымдар: Эвлия Челеби санаган аспаптардын бири; көп майда металл шакекчелер тагылган, чоң тегерек деф катары сүрөттөлөт[1, 2, 3]
Үнүн угуу
Тарыхы
Жакынкы Чыгыштан Борбордук Азияга чейин тараган абдан байыркы алкактуу барабан; Иранда дайере, Өзбекстанда дойра деп аталат. Осмон доорунда индже саз жана фасыл ансамблдеринде усул аспабы катары колдонулган.
Түзүлүшү
Кең жана жука жыгач алкактын бир бетине тери тартылат; алкактын ички бетине же андагы жаракаларга кичинекей жуп шыңгырактар же металл шакекчелер орнотулат.
Кантип ойнолот
Колго кармалып, манжалар менен урулат; ортосуна тийген сокку жоон дүм, четине тийген сокку ичке тек үнүн берет. Шыңгырактар жана шакекчелер ар бир соккуда шыңгырап, ыргакты байытат.
Макам музыкасындагы орду
Усул калыптарын дүм жана тек соккулары менен алып жүрөт; фасылдарда, ырларда жана бий обондорунда ыргакты кармап, кооздойт.
Баштоо: түрлөрү, өлчөмдөрү, күүсү
Ушул аспап менен башта
Жазуулардагы усталар
Нота архивиндеги чыгармалардын жазууларында бул аспапта черткендер (MusicBrainz).
Даире жөнүндө көп берилүүчү суроолор
Даиренин теф жана бендирден айырмасы эмнеде?
Үчөө тең алкак барабандар. Даире кең, ичке алкактан турат жана алкагынын ичинде кичинекей жуп зилдер же металл шакекчелер болот. Теф адатта кичирээк жана зилдери алкактагы оюктарга тагылат. Бендир болсо зилсиз жана көбүнчө теринин астынан өткөн кириштер менен шуудураган үн берет. Аттары аймактан аймакка бири-биринин ордуна да колдонулушу мүмкүн.
Даире кайсы жерлерде ойнолот?
Осмон доорунда инже саз жана фасыл ансамблдеринде усул аспабы катары колдонулган. Иранда дайере, Өзбекстан менен Тажикстанда дойра деген ат менен бүгүн да профессионалдык жана элдик музыканын негизги усул аспабы. Азербайжанда ага окшош алкак барабан гавал деген ат менен мугам үчтүгүндө орун алат.
Даирени үйрөнүү кыйынбы?
Негизги дүм жана тек соккулары кыска убакытта үйрөнүлөт. Бирок Орто Азиянын дойра салтындагыдай манжа менен чыкылдатуулар, зилдерди чайкап шыңгыратуу жана ылдам кооздоолор узак машыгууну талап кылат. Усулдарды адегенде дүм-тек деп айтып үйрөнүү даире менен катар башка урма аспаптарга да оңой өтүүгө мүмкүндүк берет.
Даиренин макам музыкасындагы ролу кандай?
Обон ойнобойт, усулду алып жүрөт. Фасылдарда, шаркыларда жана бий обондорунда дүм жана тек соккулары менен усулдун скелетин түзүп, зилдер менен шакекчелердин шыңгырашы аркылуу ритмге жаркырак кошот. Кудюмдүн салмактуу соккуларына караганда кыймылдуураак коштоо берет.