Кылдуу аспаптар
Танбур
Танбур: Классикалык түрк музыкасында колдонулуучу, узун жана перделүү моюндуу, тоголок чанактуу кылдуу аспап. Классикалык түрк музыкасынын символу саналган узун моюндуу, перделүү аспап. XVII кылымдан баштап сарай жана текке (суфийлик ордендин үйү) музыкасынын негизги аспабына айланган; Танбури Джемил бей аны XX кылымдын башында эң гүлдөгөн доорго жеткирген.
Кыскача
- Тобу: Кылдуу, медиатор менен чертилүүчү (узун моюндуу, перделүү лютня тобу)
- Келип чыгышы: Байыркы тамбур салты; түрк танбуру XVIII кылымда бүгүнкү түрүнө келген
- Тулку жана материал: Жука тилкелерден (көбүнчө 17–23) жарым шар чанач; 2–3 мм карагай капкак
- Моюну: Узундугу болжол менен 1 м (100–110 см), абдан ичке
- Кылдары: Бүгүн көбүнчө жети кыл (үч жуп жана жалгыз бас кыл); мурда сегиз кылдуулары да болгон
- Перделери: Моюнга байланган ичеги же леска перделер, макам аралыктарына жараша жайгаштырылат
- Ойнолушу: Ташбака кабыгынан жасалган V учтуу узун медиатор менен; жаа менен ойнолуучу түрү жаалуу танбур деп аталат
- XVI–XVII кылымдар: Реванинин «Ишаретнамесинде» аталат; Эвлия Челебинин жазгандарынан ал кезде эл танбурду удга караганда көбүрөөк жактырганы көрүнөт[1, 2, 3]
Үнүн угуу
Тарыхы
Классикалык түрк музыкасынын символу саналган узун моюндуу, перделүү аспап. XVII кылымдан баштап сарай жана текке (суфийлик ордендин үйү) музыкасынын негизги аспабына айланган; Танбури Джемил бей аны XX кылымдын башында эң гүлдөгөн доорго жеткирген.
Түзүлүшү
Тилкелерден куралган жарым шар сымал чанак, жука жыгач капкак жана абдан узун, ичке моюндан турат. Моюнга байланган перделер макам музыкасынын комма аралыктарына ылайык жайгаштырылат; адатта үч кош жана бир жалгыз болуп, жети кыл тагылат.
Кантип ойнолот
Таш бака кабыгынан же пластиктен жасалган узун медиатор менен чертилет. Жаалуу танбур деп аталган түрү скрипканын жаасы менен ойнолот.
Макам музыкасындагы орду
Перделери түздөн-түз макам аралыктарына ылайык байлангандыктан, макам музыкасынын теориясын жана аткаруучулугун үйрөтүүдө негизги таяныч аспап. Таксим, пешрев жана саз семаилеринде көп угулат.
Баштоо: түрлөрү, өлчөмдөрү, күүсү
- Өлчөмдөрү: Корпусунун диаметри болжол менен 35 cm, моюну болжол менен 1 m, кыл узундугу адатта 104 cm.
- Перделери: Моюнда болжол менен 60 перде бар; аткаруучу керек болсо перде кошуп же алып сала алат.
- Кылдары: Сегиз кыл жуп-жуп; эң төмөнкү болот жуп йегях үнүнө күүлөнөт.
- Багламадан айырмасы: Бир өлчөмдө жана бир күүлөөдө кабыл алынган; багламадагыдай дүзендери жок.
- Сезгичтиги: Моюн убакыт өткөн сайын кылдардын тартылышынан ийилиши мүмкүн; ал эми капкактын бир аз чөгүшү бышып жетилгендиктин белгиси саналат.[1, 4]
Ушул аспап менен башта
Жазуулардагы усталар
Нота архивиндеги чыгармалардын жазууларында бул аспапта черткендер (MusicBrainz).
Танбур жөнүндө көп берилүүчү суроолор
Танбур менен удун айырмасы эмнеде?
Танбурдун мойну абдан узун жана перделүү, корпусу кичине жана жарым шар формасында; үнү ичке, тунук жана узак жаңырат. Удун мойну кыска жана перделери жок, корпусу чоң жана алмурут формасында; үнү коюураак жана тоголок. Танбурда перделер коммаларды даяр бергендиктен интервалдар туруктуу жана так; удда туура комманы ар жолу манжа табат. Танбур көбүнчө соло жана таксим аспабы, уд болсо соло да, коштоочу да аспап.
Эмне үчүн танбурдун мойнунда перделер ушунчалык көп?
Макам музыкасында бир толук тон Батыш музыкасындагыдай жарым тондорго гана эмес, комма, бакийе, кичи жана чоң мүджэннеб сыяктуу ар түрдүү ортоңку интервалдарга бөлүнөт. Танбур бул ортоңку перделердин ар бирине мойнунда өзүнчө байлам бөлөт; ошондуктан бир октавада Батыш аспаптарындагы он экинин ордуна алда канча көп перде болот. Перделер байлангандыктан, керек болгондо жылдырып, так күүлөөгө болот.
Танбури Джемил бей ким?
Танбури Джемил бей (1873–1916) — танбурду, классикалык кеменчени жана жаалуу танбурду жаңы чеберчилик менен ойногон аткаруучу жана композитор. Кылымдын башында жаздырган граммофон пластинкалары танбурда таксимди кантип аткаруу керектиги боюнча бүгүн да үлгү катары алынган стиль калтырды. Андан кийин уулу Месуд Джемил, Рефик Ферсан жана Недждет Йашар сыяктуу танбурчулар бул салтты улантышты.
Танбурду үйрөнүү кыйынбы?
Узун мойну, көп сандагы перделери жана узун мизрабы себептүү башында чыдамкайлыкты талап кылат: мизрабды кылга туура бурч менен уруу жана сол колдо перделердин ордун жаттоо убакыт алат. Анын ордуна перделер макам интервалдарын даяр бергендиктен, кулак туура коммаларды ойноо учурунда үйрөнөт. Адатта жөнөкөй этюддар жана аспаптык чыгармалар менен башталат, таксимге макамдар бекемделгенден кийин өтүшөт.
Танбурду ушул сайтта ойной аламбы?
Ооба. Бул барактагы «Браузерде ойноо» баскычы виртуалдык танбурду ачат; үндөр Хамза Зейтиноглу ойногон чыныгы танбурдун жазуусунан алынган. Макам тандаганда перделер ошол макамдын комма маанилерине ылайык жөндөлөт. Ноталар архивиндеги чыгармалардын макамдарын да ошол эле виртуалдык танбурда сынап көрө аласың.