Onlaýn Baglama (saz) çal

Türk halk sazynyň iň meşhur simli guraly; uzyn sapyndaky perde baglary bilen çalynýar.

Dizi

Klawiaturadaky A S D F G H J K düwmeleri gammanyň sekiz perdesini çalýar.

Teklibiňe açyk.

Telefony keseligine öwürseň ýa-da doly ekrana geçseň, saz has uly görüner.

Tonika perdesi Dominanta perdesi Öz mandal sazlamasy bolan hatar

Klawiatura: ýokary we aşak peýkamlar hatar saýlaýar, Boşluk ýa-da Enter çalýar, goşmak we aýyrmak saýlanan hataryň mandalyny bir komma süýşürýär.

Sag tarapdan basyp ýa-da sürüp geç; çepdäki belgilere basanyňda hatar saýlanýar. iPhone-da ses çykmasa, sessiz tertibi öçür.

Mandallar

Her perdäni komma-komma peselt ýa-da ýokarlat. Sazlama öz sazlamasy bolmadyk ähli hatarlara ulanylýar.

Hatar mandaly

Bir hatary perde sazlamasyndan aýratyn sazla. Sazlanmadyk hatarlar perde sazlamasyna eýerýär.

Baglama (saz) barada

Gysgaça

Topary: Simli, mizraply (uzyn gulakly, perdeli lýutnýa topary)
Göwresi we serişdesi: Tut, hoz, şabaly ýa-da wäleş agajyndan oýma ýa-da dilimlerden ýasalan çanak; arça gapak
Simleri: Üç toparda, sebite görä 2-den 12-ä çenli; iň giň ýaýrany 2+2+3, ýedi sim
Perdeleri: Gulaga daňylan leska perdeler; sebite we ussa görä 8-den 30-a çenli
Sazlanyşy: Kyrka golaý ýerli sazlaýyş; esasylary baglama, bozuk (gara) we misket sazlaýşy
Görnüşleri: Kiçiden ula çenli jura, baglama, tambura (çögür) we diwan sazy
Başga atlary: Saz; sebitine görä bozuk, çögür, yryzwa, meýdan sazy^{[1, 2]}

Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy

Ölçegleri: Cura, bağlama, tambura we divan sazı iň belli ölçeglerdir; ölçegleriň standarty ýok, tertibi hem çeşmä görä üýtgeýär.
Gysga gulak, uzyn gulak: Türkiýe Standartlary (TS 13263) baglamany iki görnüşe bölýär; uzyn gulakda bozuk düzen, gysga gulakda bağlama düzeni (sazlaýyşlar) esas edilip alynýar.
Ölçeg we sazlaýyş: Çanagyň ölçegi sazlaýşy kesgitleýär; 40 cm-den kiçi çanaklarda simler do üçin gowşak galýar, şonuň üçin olar do diýez ýa-da re sesine sazlanýar.
Simler: 2 ýa-da 3 toparda jemi 2–12 sim bolýar; iň inçe sime cin teli, oralan ýogyn sime bam teli diýilýär.
Perde baglary: XX asyryň ikinji ýarymyndan bäri bir oktawada 17 perde bagy giňden ýaýrandyr; baglar häzir balyk tutulýan sapakdan (leska) edilýär.
Ilkinji ädim: Başlangyç kitaplaryň köpüsi bozuk düzen bilen başlaýar; başda sazlaýşy (düzeni) köplenç mugallym berýär.
Başlamak ýaşy: 6–15 ýaşly çagalara sapak berýän 291 bağlama mugallymynyň pikirine görä, başlamak üçin 7–10 ýaş amatly; mugallymlar gysga we uzyn saply bağlamany bilelikde ulanýarlar.
Ukyp: Mugallymlar çaganyň saz ýadyna (heňi we ritmi gaýtalamak) we fiziki aýratynlyklaryna bilelikde seredýärler.^{[1, 3, 4]}

Taryhy

Orta Aziýadaky gopuz däbinden gelýän uzyn saply kirişli sazlaryň Anadoluda iň giň ýaýran görnüşidir. Aşyk däbiniň we halk aýdym-sazynyň esasy sazy hökmünde asyrlar boýy obadan şähere çenli hemme ýerde çalynýar.

Gurluşy

Tut ýa-da hoz agajyndan oýulyp ýasalan armyt şekilli çanakdan, ladin agajyndan gapakdan we uzyn sapdan ybaratdyr. Sapa daňylýan misina perdeler oktawany Günbatar sazyndan tapawutly aralyklara bölýär; köplenç üç topara bölünip ýedi kiriş dakylýar. Ululygyna görä diwan sazy, baglama we jura diýlip bölünýär.

Nähili çalynýar

Tezene (alça gabygyndan ýa-da plastikden mizrap) bilen ýa-da tezenesiz, barmaklar bilen urlup çalynýan şelpe tärinde çalynýar. Esasy sazlaýyş düzümleri baglama düzeni, bozuk düzen we misket düzenidir.

Türgenleşende peýdaly

Baglama (saz): taryhy, gurluşy we ses nusgalary Notalar arhiwi: eserleri diňle, bilelikde çal Komma sazlaýjysy Türk Sazynyň Usullary Öwreniş ýoly

Makam sapaklary Hijaz Rast Uşşak Nihawend Hüseýni Segäh

Taslama bellikleri

Ses ulgamy: Arel–Ezgi–Uzdilek perdeleri oktawany 53 deň bölege (Holder kommasy, ≈22,6 sent) bölýän şkalada görkezilýär; bu nazaryýetiň Pifagor perdelerine ýakyn gabat gelýär. Her perde harp ýerine mandal süýşmesini goşmak arkaly hasaplanýar; esasy ses Lýa4 = 440 Hz.
Interwal gysgaltmalary: B = bakiýe (4), S = kiçi müjenneb (5), K = uly müjenneb (8), T = tanini (9), A = artdyrylan sekunda (12–13 komma).
Ses: hakyky kanun ýazgylary perdä görä komma takyklygynda sazlanýar. Sintez tertibinde her hatar biraz tapawutly sazlanan üç sim hökmünde döredilýär.
Mandallar: adatça perde boýunça sazlama ulanylýar; islendik hatary aýratyn sazlap bolýar. Makamlaryň taýýar sazlamalary perde boýunça.
Belli çäklendirmeler: perde atlary Rast (Sol) esasynda; makamlaryň taýýar sazlamalary hünärmen barlagyna garaşýar.

Baglama (saz) barada köp soralýan soraglar

Wirtual baglamany brauzerde nähili çalmaly?

Hiç zat ýüklemän bu sahypada çalyp bilersiň. Hakyky görnüşde perdeler sapyň üstünde barmak ýerleri hökmünde görünýär; degeniňde ýa-da basanyňda ses berýär, barmagyňy süýşürip yzly-yzyna çalyp bilersiň. Kompýuter klawiaturasynda A–K düwmeleri birinji oktawany, Q–U düwmeleri ikinji oktawany berýär. Telefonda ekrany gapdala öwürseň ýa-da «Doly ekran» tertibine geçseň, saz ulalýar.

Makam saýlananda wirtual baglamanyň perdeleri nähili üýtgeýär?

Makam zolagyndan saýlan makamyňyň gammasy tonikasyndan başlap iki oktawa boýunça sapa düzülýär. Hakyky baglamada perde daňylary durnukly bolany üçin käbir komalar iň ýakyn daňy bilen berilýär; wirtual baglamada bolsa her perde makamyň doly koma bahasynda ses berýär. Tonika we dominanta perdeleri reňk bilen bellenýär, şeýlelikde makamyň karkasyny görüp çalýarsyň.

Wirtual baglamadaky ses hakyky ýazgymy?

Hawa. Sesler Freesound-da fcerim paýlaşan «Baglama Notes» toplumyndaky hakyky baglama notalarydyr (CC0, erkin ulanylyş). Her perde iň ýakyn ýazgydan koma takyklygynda sazlanyp çalynýar. Ýazgylar ilkinji açylanda ýüklenýär, şol wagt sintez ses eşidilýär; «Sintez» saýlawy arkaly islän wagtyň döredilen sese geçip bilersiň.

Nota arhiwindäki eserleri wirtual baglamada öwrenip bilerinmi?

Hawa. Eser sahypasyndaky «Eseri öwren» bölüminde «Özüň çal» ädiminden baglamany saýlap, «Başla» düwmesine degseň, wirtual baglama eseriň makamy saýlanan görnüşde açylýar. Eseri diňläniňden soň heňi perde-perde özüň tapmaga synanyşmak gulagy we makam bilimini bilelikde ösdürýär.

Çeşmeler

TDV İslâm Ansiklopedisi
Wikipedia
DergiPark
acikerisim.erbakan.edu.tr