Simli gurallar
Baglama (saz)
Baglama (saz): Türk halk sazynyň iň meşhur simli guraly; uzyn sapyndaky perde baglary bilen çalynýar. Orta Aziýadaky gopuz däbinden gelýän uzyn saply kirişli sazlaryň Anadoluda iň giň ýaýran görnüşidir. Aşyk däbiniň we halk aýdym-sazynyň esasy sazy hökmünde asyrlar boýy obadan şähere çenli hemme ýerde çalynýar.
Gysgaça
- Topary: Simli, mizraply (uzyn gulakly, perdeli lýutnýa topary)
- Göwresi we serişdesi: Tut, hoz, şabaly ýa-da wäleş agajyndan oýma ýa-da dilimlerden ýasalan çanak; arça gapak
- Simleri: Üç toparda, sebite görä 2-den 12-ä çenli; iň giň ýaýrany 2+2+3, ýedi sim
- Perdeleri: Gulaga daňylan leska perdeler; sebite we ussa görä 8-den 30-a çenli
- Sazlanyşy: Kyrka golaý ýerli sazlaýyş; esasylary baglama, bozuk (gara) we misket sazlaýşy
- Görnüşleri: Kiçiden ula çenli jura, baglama, tambura (çögür) we diwan sazy
- Başga atlary: Saz; sebitine görä bozuk, çögür, yryzwa, meýdan sazy[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Orta Aziýadaky gopuz däbinden gelýän uzyn saply kirişli sazlaryň Anadoluda iň giň ýaýran görnüşidir. Aşyk däbiniň we halk aýdym-sazynyň esasy sazy hökmünde asyrlar boýy obadan şähere çenli hemme ýerde çalynýar.
Gurluşy
Tut ýa-da hoz agajyndan oýulyp ýasalan armyt şekilli çanakdan, ladin agajyndan gapakdan we uzyn sapdan ybaratdyr. Sapa daňylýan misina perdeler oktawany Günbatar sazyndan tapawutly aralyklara bölýär; köplenç üç topara bölünip ýedi kiriş dakylýar. Ululygyna görä diwan sazy, baglama we jura diýlip bölünýär.
Nähili çalynýar
Tezene (alça gabygyndan ýa-da plastikden mizrap) bilen ýa-da tezenesiz, barmaklar bilen urlup çalynýan şelpe tärinde çalynýar. Esasy sazlaýyş düzümleri baglama düzeni, bozuk düzen we misket düzenidir.
Mukam sazyndaky orny
Halk aýdym-sazynda aýak diýlip atlandyrylýan ses hatarlary bilen çalynýar; Hüseýni, Uşşak, Kerem we Garyp aýaklary makam sazyndaky Hüseýni, Uşşak we Hijaz hatarlaryna ýakyndyr. Perdeleri durnukly bolany üçin käbir kommalar iň ýakyn perde bilen çalynýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Ölçegleri: Cura, bağlama, tambura we divan sazı iň belli ölçeglerdir; ölçegleriň standarty ýok, tertibi hem çeşmä görä üýtgeýär.
- Gysga gulak, uzyn gulak: Türkiýe Standartlary (TS 13263) baglamany iki görnüşe bölýär; uzyn gulakda bozuk düzen, gysga gulakda bağlama düzeni (sazlaýyşlar) esas edilip alynýar.
- Ölçeg we sazlaýyş: Çanagyň ölçegi sazlaýşy kesgitleýär; 40 cm-den kiçi çanaklarda simler do üçin gowşak galýar, şonuň üçin olar do diýez ýa-da re sesine sazlanýar.
- Simler: 2 ýa-da 3 toparda jemi 2–12 sim bolýar; iň inçe sime cin teli, oralan ýogyn sime bam teli diýilýär.
- Perde baglary: XX asyryň ikinji ýarymyndan bäri bir oktawada 17 perde bagy giňden ýaýrandyr; baglar häzir balyk tutulýan sapakdan (leska) edilýär.
- Ilkinji ädim: Başlangyç kitaplaryň köpüsi bozuk düzen bilen başlaýar; başda sazlaýşy (düzeni) köplenç mugallym berýär.
- Başlamak ýaşy: 6–15 ýaşly çagalara sapak berýän 291 bağlama mugallymynyň pikirine görä, başlamak üçin 7–10 ýaş amatly; mugallymlar gysga we uzyn saply bağlamany bilelikde ulanýarlar.
- Ukyp: Mugallymlar çaganyň saz ýadyna (heňi we ritmi gaýtalamak) we fiziki aýratynlyklaryna bilelikde seredýärler.[1, 3, 4]
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Baglama (saz) barada köp soralýan soraglar
Baglama bilen saz bir saz guralymy?
Gündelik dilde köplenç şol bir manyda ulanylýar. «Saz» Anadoluda uzyn saply, mizrap bilen çalynýan simli gurallaryň umumy adydyr; «baglama» bolsa bu maşgalanyň orta ölçegli we iň giň ýaýran agzasydyr. Adyny sapyna daňylýan perdelerden alandygy çaklanýar. Maşgala ölçegine görä kiçiden ula jura, baglama we diwan sazy ýaly atlary alýar; ýerden-ýere tambura, çögür ýa-da bozuk ýaly atlar hem eşidilýär.
Gysga saply we uzyn saply baglamanyň tapawudy näme?
Uzyn saply baglamanyň siminiň uzynlygy uludyr, sapynda perdeler köpdür we sesi has dolgun çykýar; däp boýunça köplenç bozuk düzeninde çalynýar. Gysga saply baglamany tutmak aňsatdyr, perdeleri biri-birine ýakyndyr we adatça baglama düzeninde sazlanýar. Täze başlaýanlar we halk aýdymlaryna goşulyk üçin gysga sap, uzyn hawa we däp bolan ýerine ýetiriş üçin uzyn sap has köp saýlanýar.
Baglamanyň simleri nähili sazlanýar?
Simler aşaky, orta we ýokarky diýip üç topara bölünýär; her toparyň sesi we toparlaryň arasyndaky aralyk «düzen» diýlip atlandyrylýan sazlaýyş görnüşi bilen kesgitlenýär. Barmagyň şol bir ýeri başga düzende başga ses berýändigi sebäpli her halk aýdymy öz düzeni bilen öwrenilýär. Baglama düzeni we bozuk düzeni iň giň ýaýranlarydyr; misket, müstezat we abdal düzeni ýaly ýerli düzenler hem ulanylýar.
Baglama öwrenmek kynmy, nireden başlamaly?
Ýönekeý halk aýdymlaryny çalar derejä adatça birnäçe aýda ýetilýär. Esasy zähmet tezeneniň urgusyny deňölçegli etmek we perdeleri sapa seretmän tapmakdyr. Täze başlaýanlara köplenç gysga saply baglama bilen, baglama düzeninde, haýal we dar aralykly heňlerden başlamak maslahat berilýär. Tezeneni tutuşy ilkinji hepdelerde mugallyma düzetdirmek soňundan aňsat taşlanmaýan endikleriň öňüni alýar.
Baglamany bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Brauzerde çal» düwmesi wirtual baglamany açýar; sesler hakyky baglamadan ýazgy edilen notalardyr. Makam saýlanyňda her perde şol makamyň koma bahasynda ses berýär, şeýlelikde hakyky sazda iň ýakyn perde daňysy bilen berilýän aralyklary hem doly bahasynda eşidersiň. Nota arhiwindäki bir eseriň makamyny hem şol wirtual sazda synap bilersiň.