Onlaýn Neý çal

Gamyşdan ýasalan, öňünde alty, arkasynda bir deşigi bolan, üflenip çalynýan gural; tasawwuf we klassyky türk sazynyň sesi.

Dizi

Klawiaturadaky A S D F G H J K düwmeleri gammanyň sekiz perdesini çalýar.

Teklibiňe açyk.

Telefony keseligine öwürseň ýa-da doly ekrana geçseň, saz has uly görüner.

Tonika perdesi Dominanta perdesi Öz mandal sazlamasy bolan hatar

Klawiatura: ýokary we aşak peýkamlar hatar saýlaýar, Boşluk ýa-da Enter çalýar, goşmak we aýyrmak saýlanan hataryň mandalyny bir komma süýşürýär.

Sag tarapdan basyp ýa-da sürüp geç; çepdäki belgilere basanyňda hatar saýlanýar. iPhone-da ses çykmasa, sessiz tertibi öçür.

Mandallar

Her perdäni komma-komma peselt ýa-da ýokarlat. Sazlama öz sazlamasy bolmadyk ähli hatarlara ulanylýar.

Hatar mandaly

Bir hatary perde sazlamasyndan aýratyn sazla. Sazlanmadyk hatarlar perde sazlamasyna eýerýär.

Neý barada

Gysgaça

Topary: Üflenýän; gyrasyndan gyşyk üflenýän gamyş tüýdük
Gelip çykyşy: Mesopotamiýa we gadymy Müsür; ady parsça 'nây' (gamyş) sözünden
Ilkinji belli yzlary: Takmynan 4500 ýyl öňe gidýän Müsür we Şumer subutnamalary
Göwresi we serişdesi: Dokuz bogunly gamyş; ujunda şahdan başpâre, uçlarynda metal parazvâne
Deşikleri: Öňünde 6, arkasynda 1 (başam barmak deşigi)
Sazlanyşy ýa-da ses gerimi: Ussat neýzen üç oktawadan geçýär; uzynlygyna görä Şah, Mansur, Kız ýaly ahenkler
Ulanylýan sazlary: Mewlewi aýyny, tasawwuf we türk nusgawy sazy; arap we pars sazy
XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebi neýiň on iki görnüşi barada aýdýar, sanan atlarynyň arasynda şa, mansur, bolahenk we süpürde hem bar^{[1, 2, 3]}

Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy

Gurluşy: Dokuz bogunly bitewi gamyşdan ýasalýar; biri arkada bolan ýedi deşigi bar.
Ahenkler: Esasy neýler kız, mansur, şah, dâvud we bolâhenk, olaryň arasynda bir doly ton bar; aralyk neýler bilen 12, ýarym boýly nısfiyeler bilen 24 bolýar.
Goragy: Ilkinji we soňky boguna geýdirilen metal halkalar (parazvâne) gamyşyň ýarylmagynyň öňüni alýar.
Neý saýlamak: Türkiýäniň Milli bilim ministrliginiň (MEB) saz mekdepleriniň neý modulynda okuwçynyň boýuna, goly we barmaklarynyň uzynlygyna laýyk neýi saýlap bilmegi okuw netijesi hökmünde görkezilýär.^{[1, 4]}

Taryhy

Gamyşdan ýasalýan we müňýyllyk taryhy bolan üflenip çalynýan sazdyr. Mewlewi däbinde ylahy söýginiň nyşany hasaplanýar; Mewlananyň “Mesnewi” eseri neýiň dilinden başlanýar.

Gurluşy

Dokuz bogunly gamyşdan ýasalýar; öňünde alty, arkasynda bir deşik açylýar. Ýokarky ujuna gäwmiş şahyndan ýa-da süňkden başpäre dakylýar. Uzynlygyna görä (Kyz, Mansur, Şah we ş.m.) sesiň beýikligi üýtgeýär.

Nähili çalynýar

Başpäre dodaklara ýeňil direlýär we howa gamyşyň gyrasyna gyşyk üflenýär. Kelläni öwürmek, deşigi ýarym ýapmak we demiň güýji arkaly komma aralyklary alynýar.

Türgenleşende peýdaly

Neý: taryhy, gurluşy we ses nusgalary Notalar arhiwi: eserleri diňle, bilelikde çal Komma sazlaýjysy Türk Sazynyň Usullary Öwreniş ýoly

Makam sapaklary Hijaz Rast Uşşak Nihawend Hüseýni Segäh

Taslama bellikleri

Ses ulgamy: Arel–Ezgi–Uzdilek perdeleri oktawany 53 deň bölege (Holder kommasy, ≈22,6 sent) bölýän şkalada görkezilýär; bu nazaryýetiň Pifagor perdelerine ýakyn gabat gelýär. Her perde harp ýerine mandal süýşmesini goşmak arkaly hasaplanýar; esasy ses Lýa4 = 440 Hz.
Interwal gysgaltmalary: B = bakiýe (4), S = kiçi müjenneb (5), K = uly müjenneb (8), T = tanini (9), A = artdyrylan sekunda (12–13 komma).
Ses: hakyky kanun ýazgylary perdä görä komma takyklygynda sazlanýar. Sintez tertibinde her hatar biraz tapawutly sazlanan üç sim hökmünde döredilýär.
Mandallar: adatça perde boýunça sazlama ulanylýar; islendik hatary aýratyn sazlap bolýar. Makamlaryň taýýar sazlamalary perde boýunça.
Belli çäklendirmeler: perde atlary Rast (Sol) esasynda; makamlaryň taýýar sazlamalary hünärmen barlagyna garaşýar.

Neý barada köp soralýan soraglar

Wirtual neýi nähili çalmaly?

Hakyky görnüşde neý keseligine çekilýär: aşakdaky gövre birinji oktawany, ýokardaky solgun jübüti ikinji oktawany çalýar. Deşiklere degip ýa-da barmagyňy süýşürip çalýarsyň; üflemek gerek däl. Klawiaturada A–K birinji oktawany, Q–U ikinji oktawany çalýar. Telefonda ekrany gapdala öwürseň ýa-da doly ekrana geçseň, neý ulalýar we deşiklere degmek aňsatlaşýar.

Wirtual neý makamyň komalaryny nähili berýär?

Hakyky neýde komalar demiň güýji, kelläniň burçy we deşikleri ýarym ýapmak bilen alynýar. Wirtual neý saýlan makamyňyň her perdesini göni koma bahasynda çalýar; makam zolagyndan 150-den gowrak makamyň arasyndan saýlap bilersiň. Tonika we dominanta perdeleri reňk bilen bellenýär, bu bolsa taksimiň daýanýan perdelerini görmegi aňsatlaşdyrýar.

Wirtual neýdäki ses hakyky neými?

Hawa. Sesler CompMusic taslamasy üçin Ajay Srinivasamurthy-nyň Freesound-da paýlaşan «Scale of Huzzam Makam» ýazgysyndan bir-birden kesilip işlenildi (CC BY 4.0). Her perde iň ýakyn ýazgydan koma takyklygynda sazlanýar. Ýazgylar ýüklenýänçä sintez ses eşidilýär; «Sintez» saýlawy bilen islän wagtyň döredilen sese geçip bilersiň.

Ylahy we aýin heňlerini wirtual neýde öwrenip bilerinmi?

Hawa. Nota arhiwindäki bir eseriň «Eseri öwren» bölüminde «Özüň çal» ädiminden neýi saýlasaň, wirtual neý eseriň makamy bilen açylýar. Hakyky neýde ses çykarmagy öwrenýän wagtyň wirtual neýde perdeleriň ýerini we makam gammalaryny öňünden tanamak türgenleşigi çaltlandyrýar.

Çeşmeler

TDV İslâm Ansiklopedisi
Wikipedia
ozanyarman.com
tymm.meb.gov.tr