Üflenýän gurallar
Neý
Gamyşdan ýasalan, öňünde alty, arkasynda bir deşigi bolan, üflenip çalynýan gural; tasawwuf we klassyky türk sazynyň sesi.
Gysgaça
- Topary: Üflenýän; gyrasyndan gyşyk üflenýän gamyş tüýdük
- Gelip çykyşy: Mesopotamiýa we gadymy Müsür; ady parsça 'nây' (gamyş) sözünden
- Ilkinji belli yzlary: Takmynan 4500 ýyl öňe gidýän Müsür we Şumer subutnamalary
- Göwresi we serişdesi: Dokuz bogunly gamyş; ujunda şahdan başpâre, uçlarynda metal parazvâne
- Deşikleri: Öňünde 6, arkasynda 1 (başam barmak deşigi)
- Sazlanyşy ýa-da ses gerimi: Ussat neýzen üç oktawadan geçýär; uzynlygyna görä Şah, Mansur, Kız ýaly ahenkler
- Ulanylýan sazlary: Mewlewi aýyny, tasawwuf we türk nusgawy sazy; arap we pars sazy
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebi neýiň on iki görnüşi barada aýdýar, sanan atlarynyň arasynda şa, mansur, bolahenk we süpürde hem bar[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Gamyşdan ýasalýan we müňýyllyk taryhy bolan üflenip çalynýan sazdyr. Mewlewi däbinde ylahy söýginiň nyşany hasaplanýar; Mewlananyň “Mesnewi” eseri neýiň dilinden başlanýar.
Gurluşy
Dokuz bogunly gamyşdan ýasalýar; öňünde alty, arkasynda bir deşik açylýar. Ýokarky ujuna gäwmiş şahyndan ýa-da süňkden başpäre dakylýar. Uzynlygyna görä (Kyz, Mansur, Şah we ş.m.) sesiň beýikligi üýtgeýär.
Nähili çalynýar
Başpäre dodaklara ýeňil direlýär we howa gamyşyň gyrasyna gyşyk üflenýär. Kelläni öwürmek, deşigi ýarym ýapmak we demiň güýji arkaly komma aralyklary alynýar.
Mukam sazyndaky orny
Makam sazynyň iň esasy sazlarynyň biridir; taksimde, aýinde we ylahylarda ruhy sesi bilen öňe çykýar. Her makamyň kommalaryny dem we barmak bilen berip bilýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Gurluşy: Dokuz bogunly bitewi gamyşdan ýasalýar; biri arkada bolan ýedi deşigi bar.
- Ahenkler: Esasy neýler kız, mansur, şah, dâvud we bolâhenk, olaryň arasynda bir doly ton bar; aralyk neýler bilen 12, ýarym boýly nısfiyeler bilen 24 bolýar.
- Goragy: Ilkinji we soňky boguna geýdirilen metal halkalar (parazvâne) gamyşyň ýarylmagynyň öňüni alýar.
- Neý saýlamak: Türkiýäniň Milli bilim ministrliginiň (MEB) saz mekdepleriniň neý modulynda okuwçynyň boýuna, goly we barmaklarynyň uzynlygyna laýyk neýi saýlap bilmegi okuw netijesi hökmünde görkezilýär.[1, 4]
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Neý barada köp soralýan soraglar
Neý bilen kawalyň tapawudy näme?
Neý gamyşdan ýasalýar, ýokarky ujuna şahdan ýa-da süňkden başpare dakylýar we dodaklar bu başpärä ýeňil direlip üflenýär; öňünde alty, arkasynda bir deşigi bar. Kawal bolsa köplenç agaçdan ýasalýar, başparesi ýok we aşaky ujunda goşmaça ses deşikleri bolýar. Neý tasawwuf we klassyky türk sazynyň, kawal bolsa çopan we halk sazynyň guralydyr; tembrleri hem başgadyr.
Neýiň ölçegleri näme üçin dürli?
Neýler «ahenk» diýilýän ses belentliklerine görä dürli ölçeglerde ýasalýar: Şah, Mansur, Kyz, Müstahsen, Süpürde we Bolahenk olaryň käbirleridir. Ölçegi uzaldygyça ses pesleýär. Neýçi eseriň ahenkine ýa-da aýdymçynyň sesine görä laýyk neýi saýlaýar; şonuň üçin ussat neýçiler birnäçe ölçegdäki neýi ýanlarynda göterýärler.
Neýden ses çykarmak näme üçin kyn?
Neýde ses dodaklardan çykýan howanyň başparäniň ýiti içki gyrasyna urulmagy bilen döreýär; howa bu gyra belli bir burç bilen we dar akym bolup gönükdirilmelidir. Dodaklaryň ýagdaýy we dem birnäçe millimetr süýşse, ses ýitýär. Şonuň üçin ilkinji arassa sesi çykarmak günlerçe, hatda hepdelerçe dowam edip biler. Mugallymyň ýanynda gysga we yzygiderli türgenleşmek iň çalt ösüş ýoludyr.
Mewlewilikde neýiň manysy näme?
Mewlananyň «Mesnewisi» «Diňle, bu neý nähili şikaýat edýär, aýralyklary gürrüň berýär» manysyny berýän beýtler bilen başlanýar. Gamyşlykdan üzülen neý aslyndan aýrylyp, oňa dolanmagy arzuw edýän adam ruhuny aňladýar. Şonuň üçin neý mewlewi aýininiň baş guralydyr; aýin neýçiniň taksimi bilen açylýar.
Neýi bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Brauzerde çal» düwmesi wirtual neýi açýar; sesler neýde çalnan Hüzzam gammasynyň ýazgysyndan bir-birden kesilip alyndy (CC BY 4.0). Hakyky neýde dem we kelläniň burçy bilen berilýän komalary wirtual neý saýlan makamyňyň koma bahalaryna görä öz-özünden çalýar.