Mazmuna geç
Miras-ı Saz

Onlaýn Ud çal

Çuň, armyt görnüşli gövreli we perdesiz saply, mizrap bilen çalynýan simli gural.

Dizi

Klawiaturadaky A S D F G H J K düwmeleri gammanyň sekiz perdesini çalýar.

Teklibiňe açyk.

Telefony keseligine öwürseň ýa-da doly ekrana geçseň, saz has uly görüner.

Tonika perdesi Dominanta perdesi Öz mandal sazlamasy bolan hatar

Klawiatura: ýokary we aşak peýkamlar hatar saýlaýar, Boşluk ýa-da Enter çalýar, goşmak we aýyrmak saýlanan hataryň mandalyny bir komma süýşürýär.

Sag tarapdan basyp ýa-da sürüp geç; çepdäki belgilere basanyňda hatar saýlanýar. iPhone-da ses çykmasa, sessiz tertibi öçür.

Mandallar

Her perdäni komma-komma peselt ýa-da ýokarlat. Sazlama öz sazlamasy bolmadyk ähli hatarlara ulanylýar.

Hatar mandaly

Bir hatary perde sazlamasyndan aýratyn sazla. Sazlanmadyk hatarlar perde sazlamasyna eýerýär.

Ud barada

Gysgaça

  • Topary: Simli, mizraply (gysga gulakly, perdesiz lýutnýa topary)
  • Gelip çykyşy: Ýakyn Gündogar; pars barbaty bilen garyndaş, Ýewropa lýutnýasynyň atasy hasaplanýar
  • Göwresi we serişdesi: Takmynan 20 inçe dilimden armyt şekilli çuň çanak; köplenç üç ses deşigi
  • Simleri: Alty topar (bäş jübüt we bir ýeke), jemi 11 sim
  • Perdeleri: Perdesiz; her koma aralygy barmagyň ýeri bilen çalynýar
  • Çalnyşy: Gujakda keseligine tutulýar, uzyn we çeýe mizrap bilen
  • Ulanylýan sazlary: Türk, arap we eýran nusgawy sazy; fasyl we taksim
  • XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebiniň döwründe halk tanbury has köp söýendigi üçin ut kän bir meşhur däldi[1, 2]

Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy

  • Türk we arap udy: Gurluşy boýunça diýen ýaly birmeňzeş; arap udunyň sim uzynlygy takmynan 1 cm uzyn (59,5 cm) we bir ton pes sazlanýar.
  • Simler: Bam telinden başga bäş sim jübütdir.
  • Sazlaýyş: Inçeden pese: gerdâniye (sol), nevâ (re), dügâh (lýa), hüseynîaşiran (mi), kaba bûselik (si) we kaba ırak (fa diýez) ýa-da kaba hüseynîaşiran (mi).
  • Gövresi: Takmynan 20 dilimden ýasalýar; galyňlygy takmynan 1 mm bolan gapagy ladin ýa-da pihta agajyndan.[1]

Taryhy

Arap, pars we türk sazynyň umumy sazydyr; Ýewropadaky lýutnýanyň atasy hasaplanýar. Farabi we Safiýeddin ýaly nazaryýetçiler aralyk hasaplaryny udyň sapynda düşündiripdirler.

Gurluşy

Böleklerden ýygnalan iri armyt şekilli çanakdan, köplenç üç ses deşigi bolan inçe gapakdan we perdesiz gysga sapdan ybaratdyr. Köplenç alty topara bölünip on bir kiriş dakylýar, gulaklary ýerleşýän kellesi yza epilendir.

Nähili çalynýar

Uzyn we çeýe mizrap bilen çalynýar. Sapy perdesiz bolany üçin barmagyň ýerini saýlap islendik komma aralygyny çalyp bolýar.

Türgenleşende peýdaly

Taslama bellikleri
  • Ses ulgamy: Arel–Ezgi–Uzdilek perdeleri oktawany 53 deň bölege (Holder kommasy, ≈22,6 sent) bölýän şkalada görkezilýär; bu nazaryýetiň Pifagor perdelerine ýakyn gabat gelýär. Her perde harp ýerine mandal süýşmesini goşmak arkaly hasaplanýar; esasy ses Lýa4 = 440 Hz.
  • Interwal gysgaltmalary: B = bakiýe (4), S = kiçi müjenneb (5), K = uly müjenneb (8), T = tanini (9), A = artdyrylan sekunda (12–13 komma).
  • Ses: hakyky kanun ýazgylary perdä görä komma takyklygynda sazlanýar. Sintez tertibinde her hatar biraz tapawutly sazlanan üç sim hökmünde döredilýär.
  • Mandallar: adatça perde boýunça sazlama ulanylýar; islendik hatary aýratyn sazlap bolýar. Makamlaryň taýýar sazlamalary perde boýunça.
  • Belli çäklendirmeler: perde atlary Rast (Sol) esasynda; makamlaryň taýýar sazlamalary hünärmen barlagyna garaşýar.

Ud barada köp soralýan soraglar

Wirtual udy nähili çalmaly?

Sahypa açylanda udyň sapy ekrana çykýar; perdeler simiň üstünde barmak nokatlary hökmünde görünýär. Degip, basyp ýa-da barmagyňy nokatlaryň üstünden süýşürip çalýarsyň. Klawiaturada A–K birinji oktawany, Q–U ikinji oktawany çalýar. «Görnüş» menýusyndan sada düwme hataryna geçip, telefonda ekrany gapdala öwrüp ýa-da doly ekran bilen sapy ulaldyp bilersiň.

Wirtual ud makamlaryň komalaryny berip bilýärmi?

Hawa. Hakyky ud perdesiz bolany üçin ýerine ýetiriji her komany barmagy bilen tapýar; wirtual ud hem şol erkinligi makam maglumatlaryndan alýar. Saýlan makamyňyň her perdesi Arel-Ezgi-Uzdilek ulgamyndaky koma bahasynda ses berýär we 150-den gowrak makamyň arasyndan saýlap bilersiň. Tonika we dominanta perdeleri reňk bilen bellenýär.

Wirtual udyň sesi nireden gelýär?

Sesler Freesound-da hammondman paýlaşan hakyky ud ýazgylarydyr (CC0, erkin ulanylyş). Her perde iň ýakyn ýazgydan koma takyklygynda sazlanýar; şeýlelikde ýazgyda ýok aralyk sesler hem tebigy ud tembri bilen eşidilýär. Ýazgylar ýüklenýänçä sintez çalýar; «Sintez» saýlawy bilen iki sesi deňeşdirip bilersiň.

Bir eseri wirtual udda nähili öwrenmeli?

Nota arhiwinde bir eseri aç we «Eseri öwren» bölümindäki «Özüň çal» ädiminde udy saýla; wirtual ud eseriň makamy bilen açylýar. Ilki eseri birnäçe gezek diňläp, tonika we dominanta perdelerini tanamak, soňra heňiň ilkinji sözlemini wirtual udda tapmaga synanyşmak gowy başlangyçdyr.

Çeşmeler

  1. TDV İslâm Ansiklopedisi
  2. ozanyarman.com