Simli gurallar
Ud
Ud: Çuň, armyt görnüşli gövreli we perdesiz saply, mizrap bilen çalynýan simli gural. Arap, pars we türk sazynyň umumy sazydyr; Ýewropadaky lýutnýanyň atasy hasaplanýar. Farabi we Safiýeddin ýaly nazaryýetçiler aralyk hasaplaryny udyň sapynda düşündiripdirler.
Gysgaça
- Topary: Simli, mizraply (gysga gulakly, perdesiz lýutnýa topary)
- Gelip çykyşy: Ýakyn Gündogar; pars barbaty bilen garyndaş, Ýewropa lýutnýasynyň atasy hasaplanýar
- Göwresi we serişdesi: Takmynan 20 inçe dilimden armyt şekilli çuň çanak; köplenç üç ses deşigi
- Simleri: Alty topar (bäş jübüt we bir ýeke), jemi 11 sim
- Perdeleri: Perdesiz; her koma aralygy barmagyň ýeri bilen çalynýar
- Çalnyşy: Gujakda keseligine tutulýar, uzyn we çeýe mizrap bilen
- Ulanylýan sazlary: Türk, arap we eýran nusgawy sazy; fasyl we taksim
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebiniň döwründe halk tanbury has köp söýendigi üçin ut kän bir meşhur däldi[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Arap, pars we türk sazynyň umumy sazydyr; Ýewropadaky lýutnýanyň atasy hasaplanýar. Farabi we Safiýeddin ýaly nazaryýetçiler aralyk hasaplaryny udyň sapynda düşündiripdirler.
Gurluşy
Böleklerden ýygnalan iri armyt şekilli çanakdan, köplenç üç ses deşigi bolan inçe gapakdan we perdesiz gysga sapdan ybaratdyr. Köplenç alty topara bölünip on bir kiriş dakylýar, gulaklary ýerleşýän kellesi yza epilendir.
Nähili çalynýar
Uzyn we çeýe mizrap bilen çalynýar. Sapy perdesiz bolany üçin barmagyň ýerini saýlap islendik komma aralygyny çalyp bolýar.
Mukam sazyndaky orny
Klassyky türk sazynda hem ugrukdyryjy, hem ýeke saz hökmünde çalynýar; taksim däbi örän güýçlüdir. Perdesiz sapy sebäpli makamlaryň komma inçeliklerini erkin berip bilýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Türk we arap udy: Gurluşy boýunça diýen ýaly birmeňzeş; arap udunyň sim uzynlygy takmynan 1 cm uzyn (59,5 cm) we bir ton pes sazlanýar.
- Simler: Bam telinden başga bäş sim jübütdir.
- Sazlaýyş: Inçeden pese: gerdâniye (sol), nevâ (re), dügâh (lýa), hüseynîaşiran (mi), kaba bûselik (si) we kaba ırak (fa diýez) ýa-da kaba hüseynîaşiran (mi).
- Gövresi: Takmynan 20 dilimden ýasalýar; galyňlygy takmynan 1 mm bolan gapagy ladin ýa-da pihta agajyndan.[1]
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Ud barada köp soralýan soraglar
Türk udy bilen arap udunyň tapawudy näme?
Gurluşlary birmeňzeşdir, ýöne türk udy adatça birneme kiçi gövreli we has ýokary sazlanandyr; tembri has ýagty we durudyr. Arap udy köplenç birneme iri, pes sazlanan we has dolgun seslidir. Sazlaýyş düzenleri we çalyş usullary hem tapawutlanýar. Şeýle-de bolsa biri beýlekisiniň repertuaryny emin-arkaýyn çalyp bilýär; tapawut köplenç ses reňkindedir.
Udyň näçe simi bar, nähili sazlanýar?
Köplenç bäşisi jübüt, biri ýeke bolup on bir sim dakylýar; käbir udlarda iň pes sim hem jübüt edilip, simleriň sany on ikä ýetýär. Simler esasan kwarta aralyklary bilen sazlanýar; bu düzen makam gammalaryny sapda az ýer üýtgedip çalmaga mümkinçilik berýär. Türk we arap däplerinde simiň haýsy perdä çekilmelidigi birneme tapawutlydyr.
Ud bilen lýutnyň arasynda nähili baglanyşyk bar?
Ýewropanyň lýutnýasy (lute) udyň Andalusiýa we Ortaýer deňzi arkaly Ýewropa geçen görnüşinden ösüp çykdy; ady hem arapça «al-ud» sözünden gelýär. Ýewropa lýutnýasy wagtyň geçmegi bilen perdeli sapa we başga sazlaýyşa eýe bolan bolsa, ud perdesiz galdy. Osmanly döwletinde bolsa XVIII–XIX asyrlarda «lawta» ady uda meňzeş, ýöne perdeli we has kiçi başga bir gurala berlipdi.
Ud öwrenmek kynmy, nireden başlamaly?
Ilkinji sesleri çykarmak aňsatdyr; kynçylyk perdesiz sapda dogry sesi tapmakdadyr. Şonuň üçin gulak we çep el perdeleriň ýerini wagtyň geçmegi bilen ýatda saklaýar. Adatça Rast, Uşşak, Nihawend we Hijaz ýaly giň ýaýran makamlardaky etýudlar we aýdymlar bilen başlanýar. Mizrabyň aşak-ýokary deňölçegli urgusyny we dogry perde basmagy mugallymyň gözegçiliginde berkitmek ösüşi çaltlandyrýar.
Udy bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Brauzerde çal» düwmesi wirtual udy açýar; sesler hakyky udyň bir-birden ýazgy edilen notalarydyr. Ud perdesiz bolany üçin wirtual ud hem saýlan makamyňyň her perdesini doly koma bahasynda berýär. Eser sahypalarynda «Özüň çal» ädiminden bir eseriň makamyny göni wirtual uda geçirip bilersiň.