Onlayn Qonun chal

Turk, arab va fors musiqasining mandalli, uchtadan torli qatorlardan iborat mizrobli cholgʻusi.

Dizi

Klaviaturadagi A S D F G H J K tugmalari tovushqatorning sakkiz pardasini chaladi.

Taklifingizga ochiqmiz.

Telefonni yonboshiga burasang yoki toʻliq ekranga oʻtsang, cholgʻu kattaroq koʻrinadi.

Tonika pardasi Dominanta pardasi Oʻz mandal sozlamasi bor qator

Klaviatura: yuqoriga va pastga strelkalar qator tanlaydi, Probel yoki Enter chaladi, plyus va minus tanlangan qator mandalini bir kommaga siljitadi.

Oʻng tomondan bos yoki sur; chapdagi yorliqlarni bossang, qator tanlanadi. iPhone'da ovoz chiqmasa, ovozsiz rejimni oʻchir.

Mandallar

Har bir pardani komma-komma pasaytir yoki koʻtar. Sozlama oʻz sozlamasi boʻlmagan barcha qatorlarga qoʻllanadi.

Qator mandali

Bitta qatorni parda sozlamasidan alohida sozla. Sozlanmagan qatorlar parda sozlamasiga ergashadi.

Qonun haqida

Qisqacha

Oilasi: Chertib chalinadigan torli soz; trapetsiya shaklidagi, gorizontal qo'yiladigan quti
Kelib chiqishi: Yaqin Sharq; nomi yunoncha kanon so'zidan, Usmonli dunyosida 15-asrdan beri chalinadi
Korpusi va materiali: Trapetsiya shaklidagi yog'och quti, qoraqarag'ay qopqoq; xarrak ostida teri qoplangan oynalar
Torlari: Turk qonunida odatda 26 qator, har qatorda bir tovushga sozlangan 3 tor (78 tor)
Mandallar: Qatorlarning chap uchida; aksariyat qonunlarda yarim ton 6 ta mandalga bo'linadi (bir mandal ~17 sent)
Tovush diapazoni: Taxminan uch yarim oktava
Chalinishi: Tizzada yoki stolda gorizontal; ko'rsatkich barmoqlarga angishvona bilan taqilgan mizroblar bilan
XVI–XVII asrlar: Ravoniyning "Ishoratnoma"sida tilga olinadi; Evliyo Chalabiy sanagan cholg‘ular orasida podsho huzurida qadrlangan, tizzaga qo‘yib chalinadigan soz sifatida uchraydi^{[1, 2, 3]}

Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi

O‘lchamlari: Turk qonunida uzun tomoni taxminan 87 cm, tik tomoni 42 cm; torlari siyrakroq joylashgan Misr qonunida tik tomoni 50 cm gacha yetadi.
Torlar: 25–26 qator, 75–78 tor; har bir qator torlari bir tovushga sozlanadi, sozlash quloqlarga kiygiziladigan maxsus kalit bilan qilinadi.
Mandallar: Bugun bir butun tonda 9–12 mandal bor.
Ijro: Tizzalar ustida gorizontal turadi; ikki ko‘rsatkich barmoqdagi angishvonalarga taqilgan mızraplar bilan chalinadi.^[1]

Tarixi

Kelib chiqishi oʻrta asrlardagi Yaqin Sharqqa borib taqaladi; bir rivoyatga koʻra, uning ixtirosi Forobiyga nisbat beriladi. Usmonlilar davrida XIX asr oxirida mandallarning keng tarqalishi bilan bugungi shaklini oldi va turk maqom musiqasining asosiy cholgʻularidan biriga aylandi. Arab va arman musiqasida ham keng chalinadi.

Tuzilishi

Trapetsiya shaklidagi yogʻoch korpusda odatda 26 qator boʻlib, har bir qatorda bir xil tovushga sozlangan uchta tor bor. Oʻng tomonda xarrak teri qoplangan qopqoqlarga oʻrnatiladi. Chap tomonda har bir qator ostidagi mandallar torning tebranadigan uzunligini oʻzgartirib, pardani kichik qadamlar bilan koʻtaradi yoki pasaytiradi; aksariyat qonunlarda yarim ton oltita mandalga boʻlinadi (bir mandal taxminan 17 sent).

Qanday chalinadi

Tizzada yoki stol ustida gorizontal holatda turadi. Ikki qoʻlning koʻrsatkich barmoqlariga taqilgan angishvonalar ostidagi mizroblar bilan torlar chertiladi. Chap qoʻl chalish davomida mandallarni koʻtarib-tushirib, maqom talab qilgan oraliq tovushlarni tayyorlaydi.

Mashq qilganda asqotadi

Qonun: tarixi, tuzilishi va ovoz namunalari Notalar arxivi: asarlarni tingla, birga chal Komma tyuneri (sozlagich)Turk musiqasi usullari Oʻrganish yoʻli

Maqom darslari Hijoz Rost Ushshoq Nihovand Husayniy Segoh

Loyiha eslatmalari

Tovush tizimi: Arel–Ezgi–Uzdilek pardalari oktavani 53 teng qismga (Holder kommasi, ≈22,6 sent) boʻluvchi shkalada koʻrsatiladi; bu nazariyaning Pifagor pardalariga yaqin muqobildir. Har bir parda harf oʻrni va mandal siljishining yigʻindisi sifatida hisoblanadi; tayanch Lya4 = 440 Hz.
Interval qisqartmalari: B = bakiye (4), S = kichik mujenneb (5), K = katta mujenneb (8), T = tanini (9), A = orttirilgan sekunda (12–13 komma).
Ovoz: haqiqiy qonun yozuvlari pardaga qarab komma aniqligida sozlanadi. Sintez rejimida har bir qator biroz farqli sozlangan uchta tor sifatida yaratiladi.
Mandallar: odatiy holda parda boʻyicha sozlama qoʻllanadi; kerakli qatorni alohida sozlash mumkin. Maqomlarning tayyor sozlamalari parda boʻyicha.
Maʼlum cheklovlar: parda nomlari Rost (Sol) asosida; maqomlarning tayyor sozlamalari mutaxassis tasdigʻini kutmoqda.

Qonun haqida koʻp beriladigan savollar

Qonunda nechta tor bor?

Turk qonunida odatda 26 qator boʻlib, har bir qatorda bir xil tovushga sozlangan uchta tor, jami 78 ta tor bor. Bu virtual qonun ham 26 qatorli boʻlib, Lya2–Mi6 oraligʻini qamrab oladi.

Mandallar qanday ishlaydi?

Har bir qatorning chap uchidagi kichik metall mandallar koʻtarib-tushirilganda torning tebranadigan uzunligi oʻzgaradi va tovush kichik qadamlar bilan koʻtariladi yoki pasayadi. Aksariyat qonunlarda yarim ton oltita mandalga boʻlinadi; bir mandal taxminan 17 sent, yaʼni nazariyadagi kommadan (taxminan 22,6 sent) biroz kichik. Bu virtual qonunda mandallar Arel-Ezgi-Uzdilek nazariyasiga koʻra komma-komma ishlaydi; ularni parda boʻyicha (barcha oktavalarda) yoki bitta qator uchun alohida sozlashing mumkin.

Virtual qonunni qanday chalaman?

Torlarni oʻng tomondan barmogʻing yoki sichqoncha bilan sur yoki birma-bir bos. Chapdagi yorliqlarni bossang, qator tanlanadi. Klaviaturadagi A S D F G H J K tugmalari tanlangan maqom tovushqatorini chaladi.

Maqom tanlaganda nima oʻzgaradi?

Tanlagan maqoming talab qiladigan oraliq tovushlar uchun mandallar oʻzi sozlanadi; tonika va dominanta pardalari torlarda rang bilan belgilanadi. Tovushqator panelidan maqom tovushqatorini tinglashing mumkin.

Eshitayotganim haqiqiy qonun ovozimi?

Ha. Tovushlar haqiqiy qonundan nota-nota yozib olingan; tanlagan pardangga qarab komma aniqligida sozlanadi. Xohlasang, «Sintez» varianti orqali sintezlangan ovozga oʻtishing mumkin.

Onlayn qonun chalish bepulmi, biror narsa yuklab olishim kerakmi?

Bepul va roʻyxatdan oʻtishsiz; qonun toʻgʻridan-toʻgʻri brauzerda ochiladi, hech qanday dastur yuklab olish shart emas. Istasang, saytni telefoning yoki kompyuteringga ilova sifatida qoʻshib, bir teginishda ochishing mumkin.

Telefon yoki planshetda qonun chala olamanmi?

Ha. Sensorli ekranda torlar ustidan barmogʻingni surib yoki ularni birma-bir chertib chalishing mumkin; telefonni yonboshiga burganda yoki toʻliq ekranga oʻtganda qonun kattalashadi. iPhone’da ovoz chiqmasa, ovozsiz rejimni oʻchir.

Qonun qaysi notalarga sozlanadi?

Bu virtual qonunda 26 qator tabiiy pardalar bilan past Lya (Lya2) va baland Mi (Mi6) oraligʻida joylashgan, Rost pardasi esa Sol. Maqom oʻzgarganda Si, Mi, Fa kabi pardalar mandallar yordamida sozlanadi (bu virtual qonunda Arel-Ezgi-Uzdilek nazariyasiga koʻra komma-komma); qonunchilar ham avval asosiy pardalarni sozlab, soʻng maqomga qarab mandallarni koʻtaradi yoki tushiradi.

Qonunda Hijoz maqomi qanday chalinadi?

Hijoz Dugoh (Lya) pardasida qaror topadi. Si pardasi 4 komma pasayadi, Do pardasi 4 komma koʻtariladi; shu tariqa Lya bilan Re orasida Hijoz tetraxordining orttirilgan sekundasi eshitiladi. Maqom tanlovidan Hijozni tanlasang, mandallar oʻzi sozlanadi; tovushqatori va rivojini Hijoz maqomi sahifasida oʻrganishing mumkin.

Qonunni oʻrganishni nimadan boshlashim kerak?

Avval maqomlar tovushqatorlarini qulogʻingga singdir: oʻrganish yoʻlidagi asosiy darslar komma, parda va intervalni tushuntiradi, soʻng Rost, Ushshoq, Hijoz kabi ilk maqomlar keladi. Notalar arxividagi asarlarni qonun ovozida tinglab, sur’atni pasaytirib birga chalishing mumkin. Haqiqiy qonunda yuksuk, mizrob va mandal texnikasi uchun ustozdan dars olish tavsiya etiladi.

Manbalar

TDV İslâm Ansiklopedisi
Wikipedia
ozanyarman.com