Maqom musiqasi lugʻati

Husayniydan 4 komma (bakiye) tizidagi oraliq parda; Gʻarb notasida alteratsiyasiz Fa bilan yoziladi. Rost va Ushshoq oilasi maqomlarida tushish paytida Evich oʻrniga tez-tez ishlatiladi.

Bogʻliq: Ajam ashironEvichAcemaşîrân maqom

Ajam pardasining bir oktava pasi; Gʻarb notasida Fa bilan yoziladi. Ajamashiron maqomining tonika pardasidir.

Bogʻliq: AjamIroqAcemaşîrân maqom

Tonika pardasi Ajam ashiron (Fa), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan maqom. Chorgoh tovushqatorining Ajam ashiron pardasiga koʻchirilgan holati sifatida qaraladi.

Bogʻliq: Acemaşîrân maqomAjam ashironChorgoh tetraxordi

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Ajam va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Acembûselik maqomQoʻshma maqomBuselik maqomiAjamDugoh

Tonika pardasi Dugoh boʻlgan; Ajam va Kurdiy ranglarini birlashtiruvchi qoʻshma maqom. Tiz registrda Ajam pardasining ogʻirligi seziladi.

Bogʻliq: Ajamkurdiy maqomKurdiy maqomAjam

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgisi yoʻq; nomi Ajam pardasini «tarab» (shodlik, joʻshqinlik) soʻzi bilan birlashtiradi.

Bogʻliq: Acemtarab maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironDugohAjam

Forscha kelib chiqishli, “boshlanish” maʼnosidagi soʻz. Bir taksim yoki asarning ochilish qismi uchun ishlatiladi va shu jihati bilan girizgohga yaqin; baʼzi eski manbalarda bir maqom sayri boshlanadigan parda yoki registr uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: GirizgohTaksimSayr

Aqsoq usulining 9/4 bilan yoziladigan bir martaba ogʻirroq shakli; toʻqqiz zarbli va olti urilishli. Koʻpincha fasl sharqilarida, shuningdek ayrim ilohiy, türkü va ogʻir oʻyin kuylarida ishlatiladi; asarlar odatda pauza (sus) bilan boshlanadi.^[1]

Bogʻliq: Ag‘ir aqsaq metronomAqsoqSharqi

Aqsoq samoiy usulining 10/4 bilan yoziladigan bir martaba ogʻirroq shakli; oʻn zarbli va olti urilishli. Agʻir samoiy shaklidagi asarlarda, sharqi va ilohiylarda ishlatiladi; vazn taqozosi bilan asarlar odatda pauza (sus) yoki «oh» bilan boshlanadi.^[2]

Bogʻliq: Ağır Aksak Semâî metronomAqsoq samoiyAgʻir samoiy

Chanbar usulining 24/2 bilan yoziladigan uchinchi martabasi; yigirma toʻrt zarbli. Ogʻirligi sababli koʻproq birinchi bastelarda ishlatiladi; bu bastelarni ikki yoki ikki yarim zarb davom etadigan «oh» terennumi bilan boshlash odat boʻlgan.^[3]

Bogʻliq: Agʻir chanbar metronomChanbarBaste

Dyuyek usulining 8/4 bilan yoziladigan ikkinchi martabasi; sakkiz zarbli va besh urilishli. Peshrav, kor, baste va sharqilarda, Mavlaviy oyinlarida (ayniqsa 1- va 3-salomda), tavshih va ilohiylarda ishlatiladi.^[4]

Bogʻliq: Ag‘ir dyuyek metronomDyuyekPeshrav

Evfer usulining 9/4 bilan yoziladigan ikkinchi martabasi; Mavlaviy oyinlarining ikkinchi salomlarida deyarli oʻzgarmas usul boʻlgani uchun Mavlaviy evferi ham deyiladi. Arxivdagi namunalarning koʻpi Ahmad Avniy Konukning kupelaridir.^[5]

Bogʻliq: Agʻir evfer metronomEvferMavlaviy evferi

Aqsoq samoiy yoki Agʻir aqsoq samoiy usulida bastalangan sozli asar; klassik faslda bastelardan keyin aytiladi.

Bogʻliq: Aqsoq samoiyYuruk samoiyFaslNotalar arxividagi Agʻir samoiy asarlari

Sangin samoiy usulining 6/2 bilan yoziladigan eng ogʻir martabasi; olti zarbli va besh urilishli. Klassik faslning agʻir samoiylarida, Mavlaviy oyinlarining uchinchi salomlarida va ilohiylarda ishlatiladi.^[6]

Bogʻliq: Agʻir sangin samoiy metronomSangin samoiyAgʻir samoiy

Bir hududning, maktabning yoki ijrochining oʻziga xos aytish va chalish tarzi; ayniqsa xalq musiqasida mahalliy uslub uchun ishlatiladi (Urfa ogʻzi kabi).

Bogʻliq: TavrTürkü

Cholgʻular va ovozlarning sozlanish darajasi; notada Sol bilan yoziladigan Rost pardasi aslida qaysi balandlikda yangraydigan boʻlishini belgilaydi. Ohang nomlari nay boʻylaridan kelib chiqadi: bolohang, qiz, mansur, shoh kabi.

Bogʻliq: BolohangQiz ohangiMansurShoh ohangiNay

Koʻrikdan berilgan havo metall tilchalarni tebratishi bilan ovoz chiqaradigan, klavishli yoki tugmachali koʻchma cholgʻu. Turkiya va Bolqonda xalq va koʻngilochar musiqada sevib chalinadi.

Bogʻliq: Akkordeon cholgʻuTürküOʻyin kuyi

9/8 oʻlchovli usul; zarblari teng boʻlmagan (aqsoq) guruhlanishi bilan taniladi, sharqi va oʻyin havolarida juda keng tarqalgan. Sekinroq 9/4 shakli Agʻir aqsoq deb ataladi.

Bogʻliq: Aqsoq metronomAg‘ir aqsaq metronomTurk aqsogʻi

10/8 oʻlchovli usul; soz samoiylarining birinchi uch xonasi va teslimi hamda agʻir samoiylar shu usulda boʻladi. Sekinroq 10/4 shakli Agʻir aqsoq samoiy deb ataladi.

Bogʻliq: Aqsoq samoiy metronomAğır Aksaksemâî metronomSoz samoiysiAgʻir samoiy

Oʻn zarbli, 10/8 bilan yoziladigan va Aqsoq samoiyga yaqin usul; Ekrem Karadeniz uni düm, tekkâ, düm, tek, tek urilishlari bilan beradi. Kantemiroʻgʻli «samoiy» nomi bilan ishlatgan oʻn zarbli usul bugun shu nom bilan ham ataladi.^[7]

Bogʻliq: Aqsoq samoiy evferi metronomAqsoq samoiy

Oʻrgimchak (arabcha). Mumtoz sheʼriyatda oʻrgimchak va uning toʻri dunyoning oʻtkinchiligi va nozikligini ifodalovchi timsollar sirasiga kiradi; Tanburiy Jamil beyga nisbat beriladigan baytda oʻlgan oʻrgimchak haqida ishlatiladi.

Bogʻliq: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hikoyaHabli zar

Toʻliq pardalar orasida qolgan pardalar; Kurdiy, Buselik, Hijoz, Hisor, Ajam va Mohur bularga misol boʻladi. Maqomlarning oʻziga xos rangi asosan shu pardalarning ishlatilishidan kelib chiqadi.

Bogʻliq: Toʻliq pardaNimKurdiyHijoz

Tonika pardasi Navo (Re), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan maqom. Navo pardasidagi Hijoz tetraxordi bilan tanilgan; kalit belgilarida Si va Mi kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Arabân maqomNavoGardoniyaHijoz tetraxordiBeyâtî-Arabân maqomi

Ikki parda orasidagi balandlik farqi. Maqom musiqasida intervallar komma sonlari bilan ataladi: bakiye (4), kichik mujenneb (5), katta mujenneb (8), tanini (9) va orttirilgan sekunda (12–13 komma).

Bogʻliq: BakiyeKichik mujennebKatta mujennebTaniniOrttirilgan sekundaEshitish mashqi

Sozli asarlarda satrlar yoki boʻlimlar orasida cholgʻular chaladigan qisqa kuy.

Bogʻliq: NagʻmaSharqiGirizgoh

Tonika pardasi Segoh (Si komma bemol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Dugohdagi Bayotiy tetraxordi va Navodagi Buselik pentaxordi bilan Bayotiy kabi seyr qiladi, tonikasini Segoh pardasida beradi.

Bogʻliq: Arazbar maqomQoʻshma maqomSegohBayotiy maqomiNavo

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Arazbar va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si va Mi komma bemol bor.

Bogʻliq: Arazbârbûselik maqomQoʻshma maqomArazbar maqomiBuselik maqomiDugoh

H. Sadetdin Arel, Suphi Ezgi va Solih Murod Uzdilekning nomlari bilan ataladigan, 20-asr birinchi yarmida yaratilgan nazariyot va nota yozuv tizimi. Pifagor nisbatlariga asoslangan 24 pardali tizim quradi; pardalar 53 kommalik oʻlchovda yoziladi. Bugun taʼlimda eng koʻp ishlatiladigan tizim. Qisqacha AEÜ.

Bogʻliq: KommaAlteratsiyaNazariyot

Bir pardani tizlashtiradigan (diyez) yoki pastlashtiradigan (bemol) belgi. AEÜ tizimida alteratsiyalar pardani necha komma oʻzgartirishiga qarab alohida belgilar bilan yoziladi.

Bogʻliq: Komma bemolBakiye bemolKalit belgisiArel-Ezgi-Uzdilek tizimi

Tam tondan keng, 12 yoki 13 kommalik interval; qisqartmasi A. Hijoz tetraxordining oʻrtasidagi interval boʻlib, maqomlarga “Hijoz rangi” deb ataladigan xususiyatni beradi.

Bogʻliq: IntervalHijoz tetraxordiHijoz maqomEshitish mashqi

Izlar, alomatlar, belgilar; eser soʻzining koʻplik shakli. Qoʻshiq matnlarida biror narsa koʻrina boshlaganini ifodalashda ishlatiladi: “bahârın âsârı” bahor alomatlari.

Bogʻliq: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikoyaPaydo olmoq

Kuyning tonikadan boshqa bir pardada vaqtinchalik toʻxtashi; jumla oxirlarida dominantada yoki boshqa muhim pardalarda amalga oshiriladi.

Bogʻliq: TonikaDominantaSayr

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Segoh (Si komma bemol) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Ashiron bilan Moyani birlashtiradi; past registrda, Ashiron pardasida tonika beradi.

Bogʻliq: Aşîrân-Mâye maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironSegohTonika

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Ashiron bilan Zamzamani birlashtiradi; kalit belgilarida faqat Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Ashiron-Zamzama maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironDugohSabâ-Zemzeme maqomi

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Buselik (Si) boʻlgan maqom. Kalit belgisi yoʻq; nomi forscha «ishqni oshiruvchi» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Aşkefzâ maqomHusayniy ashironBuselikTonikaDominanta

Aqsoq usulining biroz tezroq, toʻrt urilish bilan chalinadigan shakli boʻlgan Chifte sofyonning boshqa nomi; 9/8 bilan yoziladi. Arxivdagi namunalar Tanburiy Mustafo Chovush va Muallim Ismoil Haqqiy Beyning sharqi va kochakchalaridir.^[8]

Bogʻliq: Chifte sofyonAqsoqAydin metronom

Mavlaviy oyinlarida koʻp ishlatilgani uchun Davri ravon usuliga berilgan nom (Mavlaviy Davri ravon ham deyiladi); oʻn toʻrt zarbli va olti urilishli. Velveleli shakli ayniqsa oyinlarning birinchi salomlarida ishlatiladi.^[9]

Bogʻliq: Davri ravonOyin Davri ravon metronomMavlaviy oyini

Mavlaviy oyinini aytadigan honanda.

Bogʻliq: Mavlaviy oyiniMutribNaʼtxon

Turk xalq musiqasining eng keng tarqalgan dastali torli cholgʻusi; uch guruh torli, dastasida parda bogʻlamlari bor, tezene bilan yoki barmoqlar bilan (shelpe) chalinadi.

Bogʻliq: Baglama (saz) cholgʻuTezeneParda bogʻlamiTürkü

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgisi yoʻq; Dugohda tonika beradigan maqomlar orasida Buselik pardasini (Si) ishlatishi bilan ajralib turadi.

Bogʻliq: Bahr-i-Nâzik maqomQoʻshma maqomDugohNavoBuselik

Toʻrt kommalik interval; AEÜ tizimidagi eng kichik yarim ton. Kurdiy tetraxordining birinchi intervali (Dugoh–Kurdiy) bakiyedir; qisqartmasi B.

Bogʻliq: IntervalKichik mujennebKurdiy tetraxordiBakiye bemolEshitish mashqi

AEÜ yozuvida pardani 5 komma pastlashtiradigan alteratsiya belgisi; bir pastdagi parda bilan orasida bakiye (4 komma) qoldiradi. Kurdiy pardasi (Si bakiye bemol) shu bilan yoziladi.

Bogʻliq: BakiyeKurdiyKichik mujenneb bemolAlteratsiya

AEÜ yozuvida pardani 4 komma tizlashtiradigan alteratsiya belgisi. Evich (Fa bakiye diyez) va Nim hijoz (Do bakiye diyez) pardalari shu bilan yoziladi.

Bogʻliq: BakiyeEvichKichik mujenneb diyezAlteratsiya

Tovushqatori bir tetraxord bilan bir pentaxordning toʻgʻridan-toʻgʻri birlashuvidan hosil boʻlgan, oʻz pardasida tonikaga keladigan maqom; Rost, Ushshoq, Hijoz, Buselik, Kurdiy kabi.

Bogʻliq: Qoʻshma maqomShad maqomMaqom

Nayning puflanadigan uchiga taqiladigan, shox, suyak yoki shunga oʻxshash materialdan yasalgan ogʻizlik.

Bogʻliq: Nay

Bir aqsoq va bir sofyonning qoʻshilishidan hosil boʻlgan oʻn uch zarbli, toʻqqiz urilishli kichik usul (13/8). Koʻproq Bektashi musiqasi va nafaslarida ishlatilgani uchun shu nomni olgan; ayrim türkülarda ham uchraydi.^[10]

Bogʻliq: Bektashi Davri ravon metronomNafasAqsoq

Bektashi nafaslariga xos oʻn besh zarbli usul (15/8); kuchli urilishlari 1-, 6- va 11-zarblarga toʻgʻri keladi, klassik Raqsonda esa 1-, 4- va 9-zarblarda boʻladi. Anadoli va Rumeli oshiqlari musiqasida ham uchraydi.^[11]

Bogʻliq: NafasBektashi raqsi

Bektashi nafaslarida ishlatiladigan oʻn olti zarbli usul (16/8); Ekrem Karadeniz uni düm, düm, tek, düm, tek, düm, tek urilishlari bilan beradi. Arxivdagi namuna usuliga bu nomni Tasnif hayʼati bergan «Önüme bir cebel düştü» nafasidir.^[12]

Bogʻliq: Bektashi raqsi metronomNafasBektashi raqsoni

Past registrda, Yegoh (Re) pardasida tonika beradigan, dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan anglashilganidek, Hisor rangini oʻzida tashiydi.

Bogʻliq: Bend-i-Hisar maqomQoʻshma maqomYegohDugohHisor

Keng gardishiga teri tortilgan romli nogʻora; tekka musiqasida va xalq musiqasida usul tutishda ishlatiladi.

Bogʻliq: Bendir cholgʻuTefUsul

32 zarbli katta usul; koʻproq bastelarda, shuningdek baʼzi peshrav, kor va ilohiylarda ishlatiladi. Zencir usulini tashkil etuvchi usullardan biri.

Bogʻliq: Berafshon metronomPeshravZencir

Umumiy maʼnoda bastalangan har qanday asar; tor maʼnoda klassik faslning katta usullar (Hafif, Zencir, Davri kabir kabi) bilan bastalangan, murabba guftali ogʻir sozli asari.

Bogʻliq: MurabbaKatta usulFaslTerennumNotalar arxividagi Baste asarlariHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) namunaviy asar

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Segoh (Si komma bemol) boʻlgan murakkab maqom. Nomini Isfahon maqomidan oladi va tonikasini past registrda, Iroq pardasida beradi.

Bogʻliq: Beste-Isfahan maqomQoʻshma maqomIroqIsfahon maqomiSegoh

Tonika pardasi Iroq, dominantasi Dugoh boʻlgan qoʻshma maqom; Sabo rangini Iroq tonikasi bilan birlashtiradi.

Bogʻliq: Bastanigor maqomSabo maqomIroq

Besh pardadan va toʻrt intervaldan iborat tovushqator boʻlagi (pentaxord); umumiy kengligi 31 komma. Koʻpincha bir tetraxordga bir tanini qoʻshilgan deb tasavvur qilinadi.

Bogʻliq: TetraxordJinsTovushqator

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Bayotiy maqomi sayriga Arabon chashnisining hijozli rangini qoʻshadi.

Bogʻliq: Beyâtî-Arabân maqomQoʻshma maqomBayotiy maqomiChashniDugohNavo

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Bayotiy-Arabon va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol, Mi kichik mujenneb bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Beyâtî-Arabânbûselik maqomQoʻshma maqomBeyâtî-Arabân maqomiBuselik maqomiDugoh

Ushshoq bilan bir xil tovushqatordan foydalanadigan, tonika pardasi Dugoh, dominantasi Navo boʻlgan maqom. Sayri Navo atrofidan boshlanishi bilan Ushshoqdan ajraladi.

Bogʻliq: Bayotiy maqomUshshoq maqomSayr

Dugoh (Lya) pardasida tonika beradigan, dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Bayotiy va Buselik ranglarini birlashtirganini koʻrsatadi; kalit belgilarida Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Beyâtîbûselik maqomQoʻshma maqomBayotiy maqomiBuselik maqomiDugoh

Ikki yoki undan koʻp maqomning tovushqator va sayr xususiyatlarining birlashuvidan hosil boʻlgan maqom; murakkab maqom deb ham ataladi. Suzinok, Qarjigʻar, Bastanigor kabi.

Bogʻliq: Sodda maqomTarkibSuzinok maqomQarjigʻar maqom

Bugun eng koʻp ishlatiladigan ohang; notada Sol yozilgan Rost pardasi taxminan Re ovozini beradi, yaʼni yozilganidan bir tetraxord past chalinadi.

Bogʻliq: OhangSupurda

Yigʻi va nolaning isi: bû “is, hid”, zâr “nola, yigʻi” degani. Rahmi beyning doʻsti Shevki bey vafotidan keyin bastalagan qoʻshigʻida motam ruhini ifodalaydi.

Bogʻliq: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikoyaHazin

Torli cholgʻularda torning tarangligini sozlash uchun aylanadigan qism; quloq deb ham ataladi.

Bogʻliq: KoʻprikOhang

Dugohdan bir tanini tizidagi oraliq parda; Gʻarb notasida alteratsiyasiz Si bilan yoziladi. Buselik tetraxordini va Buselik, Nihovand oilasi maqomlarining rangini belgilaydi.

Bogʻliq: Buselik tetraxordiBuselik maqomSegoh

Tanini, bakiye va taninidan (T B T: 9 + 4 + 9 komma) iborat tetraxord; Dugoh ustida Dugoh–Buselik–Chorgoh–Navo pardalarini beradi.

Bogʻliq: TetraxordBuselik maqomBuselik

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Husayniy boʻlgan maqom. Tovushqatori Buselik pentaxordi va Husayniydagi Kurdiy tetraxordidan iborat; tuzilishi Gʻarb musiqasidagi minor tovushqatorga oʻxshaydi.

Bogʻliq: Buselik maqomBuselik tetraxordiBuselik

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan maqom. Nomidan anglashilganidek, Buselik rangini past registrda, Ashiron pardasida namoyon etadi; kalit belgisi yoʻq.

Bogʻliq: Bûselikaşîrân maqomBuselik maqomiHusayniy ashironDugohTonika

Sakkiz kommalik interval; qisqartmasi K. Tam ton bilan yarim ton orasida qoladigan, maqom musiqasiga xos rangdor intervallardan biri; Ushshoq tetraxordining birinchi intervali (Dugoh–Segoh) katta mujennebdir.

Bogʻliq: IntervalTaniniUshshoq tetraxordiEshitish mashqi

Yozilgan pardani 8 komma pastlashtiradigan AEÜ alteratsiya belgisi; amaliyotda kam uchraydi.

Bogʻliq: Katta mujennebAlteratsiya

Yozilgan pardani 8 komma tizlashtiradigan AEÜ alteratsiya belgisi; amaliyotda kam uchraydi.

Bogʻliq: Katta mujennebAlteratsiya

Koʻp sondagi zarblardan iborat keng usullar (Davri kabir, Hafif, Zencir kabi); ichida kichik usullarning birikmasi sezilib turadi. Peshrav, baste va kor kabi katta asarlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Kichik usulUsulPeshravBaste

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan maqom. Advor kitoblaridagi oʻn ikki qadimiy maqomdan biri; saytda qabul qilingan yozuvda kalit belgilarida Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Büzürk maqomAdvorRostNavoTonika

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «jon baxsh etuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Canfezâ maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironDugohTonika

10 zarbli kichik usul; 10/8 oʻlchovida 2+2+3+3 zarb guruhlarida yoziladi: dum-tek, dum-tek, dum-tek-tek, dum-tek-tek. Ismoil Haqqiy Oʻzkan va Ekrem Karadeniz bir xil qolipni beradi; Miras-ı Saz arxivida bu usulda yozilgan asar yoʻq.^[13]

Bogʻliq: Jangi harbiy metronomKichik usul

Tetraxord va pentaxordlarning umumiy nomi. AEÜ nazariyotida asosiy tetraxordlar Chorgoh, Buselik, Kurdiy, Rost, Ushshoq va Hijoz; asosiy pentaxordlar esa Chorgoh, Buselik, Kurdiy, Rost, Hijoz va Huzzom hisoblanadi.

Bogʻliq: TetraxordPentaxordArel-Ezgi-Uzdilek tizimi

10/8 oʻlchovli jonli aqsoq usul; sharqi, xalq qoʻshiqlari (türkü) va oʻyin havolarida ishlatiladi.

Bogʻliq: Jurjuna metronomAqsoq samoiy

Metall gardishli, teri qoplangan, pardasiz dastali torli cholgʻu; 20-asr birinchi yarmida Zaynal Obidin Jumbush tomonidan yaratilgan.

Bogʻliq: Jumbush cholgʻuUd

Rostdan bir tetraxord (22 komma) tizidagi asosiy parda; Gʻarb notasida Do bilan yoziladi. Sabo va Kurdilihijozkor maqomlarida dominanta pardasidir.

Bogʻliq: Chorgoh tetraxordiKaba chorgohChorgoh maqomiÇargâh maqomSabo maqom

Ikki tanini va bir bakiyedan (T T B: 9 + 9 + 4 komma) iborat tetraxord; Chorgoh ustida Chorgoh–Navo–Husayniy–Ajam pardalarini beradi. Gʻarb musiqasidagi major tetraxordga oʻxshaydi.

Bogʻliq: TetraxordChorgohMohur maqom

Tonika pardasi Chorgoh (Do) boʻlgan qadimiy maqom; saytdagi maʼlumotlarda dominantasi Gardoniya (Sol) sifatida koʻrsatiladi. AEÜ nazariyotidagi Chorgoh tovushqatori Gʻarb musiqasining major tovushqatoriga oʻxshaydi; anʼanaviy Chorgoh maqomi ishlatgan pardalar manbalarda turlicha bayon qilinadi va bu maqomda oz sonli asar bastalangan.

Bogʻliq: Çargâh maqomChorgohChorgoh tetraxordi

24 zarbli katta usul (24/4); baste va peshravlarda ishlatiladi, Zencir usulini tashkil etuvchi usullardan biri.

Bogʻliq: Chanbar metronomZencir

Bir maqom ichida qisqa muddat boshqa bir maqom yoki jinsning rangini eshittirish; taʼm, rang maʼnosida. Toʻliq modulyatsiyaga qaraganda qisqaroq va yengilroq tegishdir.

Bogʻliq: ModulyatsiyaTarkibJins

Uzun tayoq uchidagi metall qalpoqdan kichik qoʻngʻiroqchalar osilib turadigan, silkitib chalinadigan mehter cholgʻusi. Chevganchilar yurish paytida xonandalik ham qiladi.

Bogʻliq: Chevgen cholgʻuMehterDoʻl (davul)Kos

Kuyning tonika yoki tonika atrofidan boshlanib, tiz registrga qarab koʻtarilishi, soʻng tonikaga qaytishi bilan tavsiflanadigan sayr turi. Ushshoq va Rost kabi maqomlar shu turdandir.

Bogʻliq: SayrTushuvchi sayrTushuvchi-koʻtariluvchi sayr

Ikki dyuyekdan iborat oʻn olti zarbli va sakkiz urilishli katta usul; koʻproq 16/4 martabasi ishlatiladi. Zencir usulini tashkil etuvchi besh usulning birinchisi; peshrav, kor, baste, tavshih va ilohiylarda ishlatiladi.^[14]

Bogʻliq: Chifte dyuyek metronomDyuyekZencir

Aqsoq usulining juda tez martabasining toʻrt urilishli maxsus qolipi; 9/16 oʻrniga koʻpincha 9/8 bilan yoziladi. Rauf Yekto tez aqsoqni shu nom bilan ataydi; sharqi, türkü, kochakcha va jadal oʻyin kuylarida ishlatiladi.^[15]

Bogʻliq: Chifte sofyon metronomAqsoqAydin

Gardishi ichiga kichik jangchalar yoki halqalar taqilgan, keng gardishli qoʻl nogʻorasi. Usmonli davrida ince saz va fasl ansambllarida usul tutish uchun chalingan.

Bogʻliq: Daire cholgʻuTefBendirUsul

Arabcha “urish” maʼnosida; usulda har bir zarb. Darb-i Fetih, Darbeyn kabi usul nomlarida ham uchraydi.

Bogʻliq: ZarbDarb-i Fatih

88 zarbli katta usul; Zencir va Darbeyn kabi qoʻshma usullardan tashqari eng katta mustaqil usuldir. Peshrav va bastelarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Darb-i Fatih metronomBasteDarb

6 zarbli kichik usul; Ekrem Karadeniz uni 6/4 oʻlchovida ikki urilish bilan beradi: ikki zarblik dum va toʻrt zarblik tek. Arxivda Ahmed Avniy Konukning beshta kuʻpesi shu usulda yozilgan.^[16]

Bogʻliq: Darb metronomDarbKupe

«Ikki urilish» maʼnosida; yurishi bir-biriga mos ikki xil katta usulni birdan, ikkitadan yoki uchtadan ketma-ket keltirish bilan tuziladigan zanjirli usullar nomi (masalan, Farʼ + Muhammes). Peshravlarda va koʻproq bastelarda ishlatiladi.^[17]

Bogʻliq: Zarbayn metronomFarʼMuhammesKatta usul

Qum soati shaklidagi, bir yuzi qoplangan zarbli cholgʻu; oʻrtasiga urilgan düm va chetiga urilgan tek ovozlari bilan usul tutadi.

Bogʻliq: Darbuka cholgʻuDümTek

1917-yilda Istanbulda tashkil etilgan, turk musiqasi sohasidagi birinchi rasmiy konservatoriya; keyinchalik Istanbul Munitsipal Konservatoriyasi nomini oldi. Klassik asarlarning notaga olinib nashr etilishida muhim rol oʻynadi.^[18]

Bogʻliq: Dorut-Taʼlim-i MusiqiySharq Musiqisi Jamiyati

II Meshrutiyat yillarida Istanbulda tashkil etilgan, turk musiqasi taʼlimi beruvchi va konsertlar uyushtiruvchi xususiy musiqa jamiyati; koʻplab muhim ijrochi va bastakor shu yerda yetishgan.

Bogʻliq: Dorul-AlhonSharq Musiqisi Jamiyati

Katta gardishining ikki yuziga teri tortilgan, bir yuziga choʻqmor, boshqasiga choʻp bilan urib chalinadigan zarbli cholgʻu. Surnayning hamrohi, mehterning asosiy ritm cholgʻusi.

Bogʻliq: Doʻl (davul) cholgʻuSurnayMehterUsul

Bir asar yoki taksim davomida uzluksiz tutiladigan, koʻpincha maqomning tonika pardasidagi uzun ovoz (ison); bu ovozni berishga “dem tutmoq” deyiladi. Soʻz kundalik tilda “lahza, vaqt” va “nafas” maʼnolarida ham ishlatiladi; musiqadagi maʼnosi kuyga uzluksiz ovoz zamini taʼminlashidir.

Bogʻliq: TonikaTaksimOhangVositalar

7/8 oʻlchovli aqsoq usul; sharqi va ilohiylarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Davri hindiy metronomAqsoq

28 zarbli katta usul (28/4); peshravlarda koʻp ishlatiladi. Mavlaviy oyinlarining ochilish peshravi ham odatda shu usulda boʻladi.

Bogʻliq: Davri kabir metronomPeshravMavlaviy oyini

14 zarbli usul (14/8, ogʻirroq shakli 14/4); bir samoiy va bir sofyonning ketma-ket ikki marta kelishidan, yaʼni ikki Davri hindiydan iborat. Mavlaviy oyinlarida koʻp ishlatilgani uchun Mavlaviy yoki Oyin Davri ravon ham deyiladi; peshrav, baste va sharqilarda ham koʻrinadi. 13 zarbli Sharqi Davri ravon bilan Bektashi Davri ravon alohida usullardir.

Bogʻliq: Davri ravon metronomMavlaviy oyini

Oʻn toʻrt zarbli Davri ravon usulining eski nomlaridan biri; Abdulboqiy Nosir Dadaning «Tadqiq u tahqiq» asarida Davri ravon bilan bir xil urilishlar bilan beriladi. Kantemiroʻgʻli bu nomni 7 zarbli Davri hindiy uchun ishlatgan.^[19]

Bogʻliq: Davri ravoni hindiy metronomDavri ravonDavri hindiyKupe

Bir sofyon va bir samoiyning qoʻshilishidan hosil boʻlgan yetti zarbli, uch urilishli kichik usul; Davri hindiyning teskarisi, Mandira ham deyiladi. 7/8 bilan yoziladi, lekin yurishi 7/16 ga yaqin; türkü, oʻyin kuylari va kochakchalarda ishlatiladi.^[20]

Bogʻliq: Davri turon metronomDavri hindiyKochakcha

Parda nomlarida oʻzi bilan bir xil nomli pardaning bir oz tizroq holatini bildiruvchi soʻz: dik kurdiy, dik hijoz, dik hisor kabi.

Bogʻliq: NimKurdiyOraliq parda

Iroq (Fa bakiye diyez) pardasida tonika beradigan, dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor; nomi forscha «koʻngilni tortuvchi» maʼnosidagi dilkash soʻzini oʻz ichiga oladi.

Bogʻliq: Dilkeşhâveran maqomQoʻshma maqomIroqChorgohTonika

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Past registrda, Yegoh pardasida tonika beradi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Dilkeşîde maqomQoʻshma maqomYegohDugohYegoh maqomi

Tonika pardasi Navo (Re), dominantasi Evich (Fa bakiye diyez) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «koʻngil ochuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Dilküşâ maqomQoʻshma maqomNavoEvichTonika

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «koʻngilga oʻrnashuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari Rost maqomidagi kabi Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Dilnişîn maqomQoʻshma maqomRostChorgohRost maqomi

Xalq sheʼriyatida aruz vaznida yoziladigan sheʼr turi va shu sheʼr bilan aytiladigan kuy. Xalq musiqasida koʻpincha erkin ritmli uzun havo sifatida aytiladi; Kamoniy Nevres Poshoning Shahnoz devoni kabi usulli bastalangan namunalari ham bor.^[21]

Bogʻliq: Uzun havoTürküNotalar arxividagi Devon asarlari

Bir maqom foydalanadigan pardalarning pastdan yuqoriga qarab tartiblanishi. AEÜ nazariyotida maqom tovushqatorlari koʻpincha bir tetraxord bilan bir pentaxordning birlashuvidan hosil boʻladi; bir xil tovushqatordan foydalanadigan maqomlar bir-biridan sayrlari bilan ajraladi.

Bogʻliq: TetraxordPentaxordMaqomSayr

12/8 bilan yoziladigan oʻn ikki zarbli kichik usul; Ekrem Karadeniz uni tekkâ, tekkâ, tekkâ, düm, tek urilishlari bilan beradi. Arxivdagi yagona namuna Yunus Emroning «Benim adım dertli dolap» soʻzlari bilan boshlanadigan ushshoq ilohiysidir.^[22]

Bogʻliq: IlohiyKichik usul

Nota boshida, kalit yonida yoziladigan va asar davomida amal qiladigan alteratsiyalarni koʻrsatuvchi belgilar. Maqom musiqasida har bir maqomning oʻziga xos kalit belgisi bor.

Bogʻliq: AlteratsiyaMaqomNotalar arxivi

Toʻrt pardadan va uch intervaldan iborat tovushqator boʻlagi (tetraxord); umumiy kengligi 22 komma. Maqom tovushqatorlari tetraxord va pentaxordlarning birlashuvidan tuziladi.

Bogʻliq: PentaxordJinsTovushqatorRost tetraxordi

Tekka musiqasida, ogʻir usullar bilan bastalangan, choʻzib va bezab aytiladigan diniy asar; odatda bitta solist tomonidan aytiladi.

Bogʻliq: Tekka musiqasiIlohiyZikr

Bir Turk aqsogʻi va toʻrt sofyondan iborat yigirma bir zarbli katta usul (21/4); toʻliq diniy musiqaga xos. Usulsiz ijro etiladigan durak, naʼt, marsiya va tavshihlarni Subhiy Ezgi shu usul bilan notaga olgan.^[23]

Bogʻliq: Durak evferi metronomDurakTurk aqsogʻi

Rostdan bir tanini tizidagi asosiy parda; Gʻarb notasida Lya bilan yoziladi. Ushshoq, Hijoz, Husayniy, Sabo, Kurdiy kabi koʻplab maqomning tonika pardasidir; bir oktava tizi Muhayyar deb ataladi.

Bogʻliq: RostMuhayyarDugoh maqomiDügâh maqomUshshoq maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan qadimiy maqom; tovushqatori va rangi Sabo maqomiga juda yaqin.

Bogʻliq: Dügâh maqomDugohSabo maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Dugoh pardasini Moya bilan birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Dügâh-Mâye maqomQoʻshma maqomDugohNavoDugoh maqomi

Usulning eng kuchli va past zarbi; kudümda oʻng qoʻl bilan, darbukada terining oʻrtasiga urib chiqariladi.

Bogʻliq: TekUsulUsul urmoqSofyon metronom

8/8 oʻlchovli usul (düm–tek–tek–düm–tek); sharqi, ilohiy va peshravlarda koʻp ishlatiladi. Sekin shakli Agʻir dyuyek deb ataladi.

Bogʻliq: Dyuyek metronomAg‘ir dyuyek metronomUsul

Pardalarni arab alifbosining abjad tartibidagi harflari bilan koʻrsatadigan qadimgi nota yozuvi. Uni Safiyuddin Urmaviy (1216–1294) va Abdulqodir Marogʻiy (v. 1435) qoʻllagan, Abdulboqiy Nosir Dada (1765–1821) esa «Tahririya» asarida uning deyarli aynan oʻzini qaytadan taqdim etgan. Birinchi oktavasida Yegohdan Navogacha 18 parda bor.^[24]

Bogʻliq: Kantemir notasiHamparsum notasiAdvorYegoh

Musiqa nazariyotini (maqom, usul, interval) bayon qiluvchi asarlarga berilgan umumiy nom. Soʻz “davrlar” degan maʼnoni bildiradi va maqom tovushqatorlarining doira (davr) shaklida koʻrsatilishidan kelib chiqadi; Safiyuddin Urmaviyning Kitobul-Advori shu turning yoʻlboshchilaridan biridir.^[25]

Bogʻliq: NazariyotAbjad notasiDavrlar

Usmonli saroyida davlat arbobi va sanʼatkor tayyorlaydigan saroy maktabi; oʻquvchilarga musiqa taʼlimi ham berilgan va koʻplab musiqachi shu yerda yetishgan.^[26]

Bogʻliq: MehterMuzika-yi Humoyun

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Sipehr maqomining eski shaklidir; kalit belgilarida Si komma bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Eski-Sipihr maqomQoʻshma maqomSipihr maqomiDugohHusayniy

Pardaning ijroda yagona qat’iy balandligi bo‘lmasligi: bir xil nomli parda maqomga, kuyning ko‘tarilishi yoki tushishiga va qo‘shni pardalarga qarab bir necha komma siljishi mumkin. Masalan, Segoh pardasi Ushshoq va Bayotda odatda Rastdagidan pastroq chalinadi. Nota yozuvi pardani bitta alteratsiya belgisi bilan ko‘rsatgani uchun bu farqlar ustozdan va tinglab o‘rganiladi (meşk).

Bogʻliq: PardaSegohOrta ikili (neytral sekunda)MashqUshshoq maqom

Torli cholgʻularda torlar ustidan oʻtadigan, tebranuvchi tor uzunligini chegaralaydigan tayanch; korpusdagi koʻprik tebranishni ovoz taxtasiga uzatadi.

Bogʻliq: BurguKoʻkrak

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Evich va Huziy ranglarini birlashtirganini koʻrsatadi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Evj-Huziy maqomQoʻshma maqomEvichHuziy maqomiDugoh

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Rost (Sol) boʻlgan maqom. Iroq pardasidagi Segoh chashnisini Rost pardasidagi Hijoz tetraxordi bilan birlashtiradi; sayri tushuvchi.

Bogʻliq: Evjoro maqomQoʻshma maqomIroqHijoz tetraxordiSegoh maqomiTushuvchi sayr

9 zarbli usul; 9/8 va 9/4 shakllari bor. Mavlaviy oyinlarida ishlatiladigan shakli Mavlaviy Evferi deb ataladi.

Bogʻliq: Evfer metronomMavlaviy evferi metronomMavlaviy oyini

Husayniydan 8 komma tizidagi asosiy parda; Fadan 4 komma tizi (Fa bakiye diyez). Rost tovushqatorining yettinchi pardasi; bir oktava pasi Iroq deb ataladi.

Bogʻliq: IroqAjamBakiye diyezEvich maqom

Tonika pardasi Iroq boʻlgan, nomini tiz registrdagi Evich pardasidan olgan maqom. Sayri tizdan boshlanadi va tovushqatori Huzzomga oʻxshaydi.

Bogʻliq: Evich maqomEvichIroqHuzzom maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Evich va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Eviçbûselik maqomQoʻshma maqomEvichBuselik maqomiDugoh

Yigirma olti zarbli va oʻn uch urilishli katta usul; bir Turk aqsogʻi va ikki sofyondan iborat guruhning ketma-ket ikki marta kelishidan hosil boʻladi (26/8, 26/4). Ayniqsa tavshihlar va jamoa ilohiylarida, umuman diniy musiqada koʻp ishlatiladi.^[27]

Bogʻliq: Avsat metronomNim avsatTavshih

Qish kunlari: eyyâm “kunlar”, sermâ “qish, sovuq” degani. Rahmi beyning “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” qoʻshigʻi qishning tugashi bilan boshlanadi.

Bogʻliq: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikoyaOsorPaydo olmoq

20 zarbli katta usul (20/4); peshravlarda va sozli asarlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Fahte metronomKatta usulPeshrav

XX asrda keng tarqalgan, sharqidan erkinroq tuzilishli, koʻpincha qisqa va shoʻx sozli asar. Boʻlimlar tartibi va usul tanlovi qolipga bogʻliq emas; Gʻarb va xalq musiqasi taʼsirini aks ettirishi mumkin.^[28]

Bogʻliq: SharqiSozli asarNotalar arxividagi Fantezi asarlari

Bir xil maqomdagi asarlarning muayyan tartibda ketma-ket aytilib chalinadigan konsert tartibi. Klassik fasl odatda taksim va peshrav bilan boshlanadi; bastelar, samoiylar va sharqilardan keyin soz samoiysi bilan tugaydi.^[29]

Bogʻliq: Fasl hayʼatiPeshravSoz samoiysiBaste

Fasl ijro etuvchi jamoa: honandalar (aytuvchilar) hamda qonun, ud, tanbur, nay, kamoncha, skripka va zarbli cholgʻulardan iborat sozandalar.

Bogʻliq: FaslHonandaSozandaSarhonanda

Oʻn olti zarbli katta usul; Farʼi muhammes nomi bilan ham tilga olinadi. Zarbayn usullaridan birida Muhammes bilan ketma-ket ishlatiladi; arxivdagi Abdulhalim Ogʻa bastesi ham shu Farʼ + Muhammes zanjiri bilan oʻlchangan.^[30]

Bogʻliq: Farʼ metronomFarʼi muhammesZarbayn

Farʼ usulining Kantemiroʻgʻli advoridagi nomi; oʻn olti zarbli katta usul. Kantemiroʻgʻli advorida va Kavsariy majmuasining soz asarlarida uchraydi; arxivdagi namuna Kantemiroʻgʻlining 16/8 bilan yozilgan muhayyar peshravidir.^[31]

Bogʻliq: FarʼFer‘-i Muhammes (16/8) metronomPeshrav

Tonika pardasi Yegoh, dominantasi Ajam boʻlgan, past registrda gezuvchi maqom. Dada Afandining Farahafzo Mavlaviy oyini shu maqomning taniqli asarlaridan biridir.

Bogʻliq: Ferahfezâ maqomYegohMavlaviy oyiniFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) namunaviy asar

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Farahnok bilan Ashironni birlashtiradi; kalit belgilarida Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Farahnok-Ashiron maqomQoʻshma maqomFarahnok maqomiIroqDugoh

Tonika pardasi Iroq, dominantasi Dugoh boʻlgan maqom; Segoh rangining Iroq pardasiga koʻchirilishidan hosil boʻladi.

Bogʻliq: Farahnok maqomIroqSegoh maqom

Yegoh (Re) pardasida tonika beradigan, dominantasi Rost (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilarida Si va Mi bakiye bemol bor; nomi forscha «farahbaxsh, shodlik koʻrsatuvchi» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Ferahnümâ maqomQoʻshma maqomYegohRostKurdiy

«Yevropacha farʼ» maʼnosidagi yigirma sakkiz zarbli katta usul; ikki yuruk samoiy va toʻrt sofyondan iborat, 28/4 bilan yoziladi. Frenkchin usulidan ilhomlanib tuzilgan deyiladi; juda kam ishlatilgan, bizgacha yetib kelgan namunalari bastelardir.^[32]

Bogʻliq: Firangiy farʼ metronomFrankchinBaste

Bir asarning turi va boʻlimlarining tartibi: peshrav, soz samoiysi, baste, sharqi, xalq qoʻshigʻi (türkü) kabi. Saytdagi notalar arxivida har bir asarning shakli maqomi va usuli bilan birga koʻrsatiladi.

Bogʻliq: Soz asariSozli asarNotalar arxivi

12 zarbli kichik usul (12/8 va 12/4); ikki samoiy va uch nim sofyonning birikishidan iborat. Peshrav, baste va baʼzi diniy asarlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Frenkçîn (12/4) metronomKichik usul

Devon sheʼriyatida bir nazm shakli; musiqada bir honandaning shu turdagi sheʼrni usulsiz va badihaviy tarzda, maqom sayrini koʻrsatib aytishi. Bir turdagi sozli taksim hisoblanadi.

Bogʻliq: TaksimGazalxonQasida

Gazal aytishda usta boʻlgan honanda; usulsiz, badihaviy sozli taksim qiluvchi aytuvchi.

Bogʻliq: GazalHonanda

Bir asar yoki taksim ichida bir maqomdan boshqa maqomga oʻtish; kuy oxirida koʻpincha asosiy maqomga qaytadi. Ustalik bilan qilingan modulyatsiyalar asarning boyligini oshiradi.

Bogʻliq: ChashniSayrTaksim

Maqom tovushqatorining tonika pardasidan pastga yoki tiz registrdagi oxirgi pardadan yuqoriga qarab uzaytirilishi. Kengaygan qismda tovushqatorning oʻz pardalari yoki boshqa pardalar ishlatilishi mumkin.

Bogʻliq: TovushqatorMaqom

Rostdan bir oktava tizidagi parda; Gʻarb notasida tiz Sol bilan yoziladi. Mohur maqomining dominanta pardasidir.

Bogʻliq: RostTizOktavaMohur maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Gardoniya bilan Buselikni birlashtiradi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Gerdâniyebûselik maqomQoʻshma maqomGardoniyaBuselik maqomiDugoh

Mohur pardasining bir oktava pasi; Fadan 5 komma tizi (Fa kichik mujenneb diyez), Rostdan 4 komma pasi.

Bogʻliq: MohurIroqRost

Kirish; bir asarning boshida cholgʻular chaladigan ochilish boʻlimi yoki bir boʻlimga oʻtishni tayyorlaydigan qism.

Bogʻliq: AranagʻmaTaksim

Hali ochilmagan gul, ayniqsa atirgul gʻunchasi. Mumtoz sheʼriyatda yangilik va goʻzal ogʻzining timsoli; ochilmay qolgan gʻuncha qisqa umrli goʻzallikni ham eslatadi.

Bogʻliq: Bir Gonca Femin Yâresi hikoyaGʻuncha-fam

Gʻuncha ogʻizli: ogʻzi ochilmagan atirgul gʻunchasidek kichik va goʻzal (fem: ogʻiz). Mumtoz sheʼriyatda goʻzal uchun qoʻllanadigan barqaror oʻxshatish; Dede Efendining “Bir gonca-femin yâresi” asarida uchraydi.

Bogʻliq: Bir Gonca Femin Yâresi hikoyaGʻunchaYora

Tonika pardasi Navo (Re), dominantasi Ajam (Fa) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgisi yoʻq; nomi «goʻzal gʻuncha» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Gonca-i-Rânâ maqomQoʻshma maqomNavoAjamTonika

Ud, tanbur kabi torli cholgʻularda korpusning yuqori yuzi, yaʼni ovoz taxtasi; odatda ingichka yogʻochdan yasaladi va ovozning tarqalishini taʼminlaydi.

Bogʻliq: KosaKoʻprik

Maqom tovushqatorida tonikadan keyingi eng muhim parda; kuy tez-tez tashrif buyuradigan va yarim tonika beradigan markaz. AEÜ nazariyotida koʻpincha tovushqatordagi tetraxord bilan pentaxordning birlashgan pardasidir.

Bogʻliq: TonikaVaqtinchalik tonikaMaqomMaqomlar

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilarida Re bakiye diyez va Fa kichik mujenneb diyez (Mohur pardasi) bor; nomi «gul dastasi» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Güldeste maqomQoʻshma maqomRostBuselikMohur

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi “gul yonoqli” degani; Dugohda tonika beradigan Ushshoq, Bayotiy va Husayniy maqomlari bilan qarindosh.

Bogʻliq: Gülizâr maqomQoʻshma maqomDugohNavoHusayniy maqomiTonika

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «vafo gulshani» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Gülşen-i-Vefâ maqomQoʻshma maqomYegohDugohTonika

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «gulzor, gul bogʻi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida faqat Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Gülzâr maqomQoʻshma maqomYegohDugohTonika

Oltin arqon, oltin ip: habl “arqon”, zer “oltin” degani. Sheʼriyatda yaltiroq va ingichka ipga oʻxshatish sifatida qoʻllanadi; oʻrgimchak baytida oʻrgimchak toʻrining ipini tasvirlaydi.

Bogʻliq: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hikoyaAnkabut

32 zarbli katta usul; sakkiz sofyonning turli shakllarda ketma-ket kelishidan iborat (32/8, 32/4, 32/2). Yurishi jonli; koʻproq ikkinchi bastelarda, shuningdek peshrav, kor va ilohiylarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Hafif metronomBasteKor

Guldan yasalgan katta juft jang (zil); tekka musiqasida va Mavlaviy oyinlarida ishlatiladi.

Bogʻliq: Halile cholgʻuKudüm

Hamparsum Limonjiyan (1768–1839) tomonidan 19-asr boshida yaratilgan, arman harflaridan olingan belgilar bilan yoziladigan nota tizimi. U yetti asosiy belgiga tayanadi va Rostdan Gardoniyagacha, oktavani hisobga olmaganda, 14 parda koʻrsatadi; ayrim pardalarning oʻrni ijroga qarab moslashuvchan. Mavlaviy oyinlari va koʻplab klassik asar shu yozuv bilan qayd etilgan.^[33]

Bogʻliq: Abjad notasiKantemir notasiMashq

Peshrav va soz samoiysi kabi soz asarlarida, har biridan keyin teslim chalinadigan asosiy boʻlim; shuningdek sozli asarlarning boʻlimlari uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: TeslimPeshravSoz samoiysi

Aytuvchi, ovoz sanʼatkori; sozli asarlarni aytadigan ijrochi.

Bogʻliq: SozandaSarhonandaGazalxon

Oltmish toʻrt zarbli katta usul; nomi «oʻz ichiga oluvchi» degan maʼnoni bildiradi, chunki uning ichida sofyon, yuruk samoiy va nim hafif kabi usullar bor. 64/4 va koʻproq 64/2 martabasi bilan peshravlarda va birinchi bastelarda ishlatiladi.^[34]

Bogʻliq: Haviy metronomNim hafifPeshrav

Gʻamgin, mungli, kishining yuragiga taʼsir qiladigan. Rahmi beyning ilk asari matni “Gül hazin…” soʻzlari bilan boshlanadi.

Bogʻliq: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikoyaParishon

22 zarbli katta usul; Ismoil Haqqiy Oʻzkan uni 22/4 oʻlchovida 6+4+4+4+4 zarb guruhlarida beradi. TDV Islom ensiklopediyasi uni 22 zarbli usullar qatorida sanaydi; Ekrem Karadeniz shu nom bilan 44 zarbli qolip beradi. Miras-ı Saz arxivida bu usulda yozilgan asar yoʻq.^[35]

Bogʻliq: Hazaj metronomKatta usul

Chorgohdan 5 komma tizidagi oraliq parda (Do kichik mujenneb diyez). Bir komma pasi Nim hijoz (Do bakiye diyez) deb ataladi; Hijoz tetraxordida koʻpincha Nim hijoz ishlatiladi.

Bogʻliq: NimHijoz tetraxordiHijoz maqomKichik mujenneb diyez

Kichik mujenneb, orttirilgan sekunda va kichik mujennebdan (S A S: 5 + 12 + 5 komma) iborat tetraxord; Dugoh ustida Dugoh–Dik kurdiy–Nim hijoz–Navo pardalarini beradi.

Bogʻliq: TetraxordOrttirilgan sekundaHijoz maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan; Hijoz tetraxordidagi orttirilgan sekunda bilan taniladigan maqom. Humoyun, Uzzol va Zirguleli Hijoz bilan birga Hijoz oilasini tashkil etadi.

Bogʻliq: Hijoz maqomHijoz tetraxordiOrttirilgan sekundaHicaz-Hümâyûn maqomHicaz-Uzzâl maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Hijoz va Zamzama ranglarini birlashtirganini koʻrsatadi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol va Do bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Hicaz-Zemzeme maqomQoʻshma maqomHijoz maqomiSabâ-Zemzeme maqomiDugoh

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan anglashilganidek, Hijoz rangini past registrga, Ashiron pardasiga koʻchiradi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Hicazaşîrân maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironHijoz maqomiDugoh

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan anglashilganidek, Hijoz va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol va Do bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Hicazbûselik maqomQoʻshma maqomHijoz maqomiBuselik maqomiDugoh

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Hijoz va Ushshoq ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol va Do bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Hijoziy-Ushshoq maqomQoʻshma maqomHijoz maqomiUshshoq maqomiDugoh

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Hijozkor va Kurdiy ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Lya, Si va Mi bakiye bemol bor.

Bogʻliq: Hicazkâr-Kürdî maqomQoʻshma maqomHijozkor maqomiKurdilihijozkor maqomiRost

Tonika pardasi Rost, dominantasi Gardoniya boʻlgan shad maqom; Zirguleli Hijoz tovushqatorining Rost pardasiga koʻchirilgan holati hisoblanadi. Tovushqatorda ikki Hijoz tetraxordi bor.

Bogʻliq: Hicazkâr maqomShad maqomHicaz-Zirgüle maqom

Navodan 5 komma tizida, Husayniydan 4 komma pasida joylashgan oraliq parda (Re kichik mujenneb diyez). Huzzom va Suzinok kabi maqomlarda Navo ustidagi Hijoz tetraxordida ishlatiladi.

Bogʻliq: NavoHusayniyHisor maqomHuzzom maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomini oʻzida birlashtirgan Hisor va Buselik ranglaridan oladi; klassik davrdan bugungacha peshrav, samoiy va sharqilarda qoʻllanib kelgan.

Bogʻliq: Hisarbûselik maqomQoʻshma maqomBuselik maqomiHisorTonikaDominanta

Oktavaning 53 teng qismidan biri, taxminan 22,6 sent; nomi XVII asr ingliz nazariyotchisi William Holderdan olingan. 53 teng bo‘linishda 4, 5, 8 va 9 Holder kommasi AEÜning Pifagor nisbatli bakiye, kichik mujannab, katta mujannab va tanini intervallariga 1 sentdan kam farq bilan to‘g‘ri keladi; shuning uchun ta’limda «komma» deyilganda odatda shu birlik nazarda tutiladi. Ushbu saytdagi tovushlar ham 53 teng bo‘linish bilan hisoblanadi.

Bogʻliq: KommaPifagor kommasiTovush tizimi (ses düzeni)Vositalar

Hijoz oilasidan, tonika pardasi Dugoh boʻlgan maqom. Tovushqatori Dugohdagi Hijoz tetraxordi va Navodagi Buselik pentaxordidan iborat.

Bogʻliq: Hicaz-Hümâyûn maqomHijoz maqom

Navodan bir tanini tizidagi asosiy parda; Gʻarb notasida Mi bilan yoziladi. Husayniy va Buselik maqomlarining dominanta pardasi; bir oktava pasi Husayniy ashiron deb ataladi.

Bogʻliq: Husayniy ashironHusayniy maqomBuselik maqom

Husayniy pardasining bir oktava pasi; Gʻarb notasida Mi bilan yoziladi. Qisqacha “Ashiron” ham deyiladi.

Bogʻliq: HusayniyYegohAjam ashiron

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan maqom. Ushshoq rangini oʻzida saqlaydi; sayri dominanta atrofidan boshlanadi, tiz registrda Evich, tushishda koʻpincha Ajam ishlatadi.

Bogʻliq: Husayniy maqomHusayniyTushuvchi-koʻtariluvchi sayr

Karori Husayniy-ashiron (Mi), gʻuchlusi Husayniy (Mi) boʻlgan maqom. Nomini karor pardasidan oladi; kalit belgilari Si koma bemol va Fa bakiya diyez.

Bogʻliq: Hüseynîaşîrân maqomHusayniy ashironDugohTonika

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Husayniy va Gulizor maqomlarini birlashtiradi; kalit belgilari Husayniydagi kabi Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Hüseynîgülizâr maqomQoʻshma maqomHusayniy maqomiGülizâr maqomiHusayniy

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan maqom. Kalit belgilarida faqat Si komma bemol bor; Ushshoq va Bayotiy bilan bir xil tonika va dominantaga ega.

Bogʻliq: Huziy maqomDugohNavoUshshoq maqomiBayotiy maqomi

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yangi Huzzom» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol, Mi kichik mujenneb bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Hüzzam-ı-Cedîd maqomQoʻshma maqomHuzzom maqomiIroqSegoh

Tonika pardasi Segoh, dominantasi Navo boʻlgan maqom. Navo ustidagi Hijoz tetraxordi (Navo–Hisor–Evich–Gardoniya) unga chuqur va vazmin rang beradi.

Bogʻliq: Huzzom maqomSegohHijoz tetraxordi

Evich pardasining bir oktava pasi; Fadan 4 komma tizi (Fa bakiye diyez). Evich, Farahnok va Bastanigor kabi maqomlar Iroq pardasida tonikaga keladi.

Bogʻliq: EvichGeveshtBakiye diyezFarahnok maqomEvich maqom

SymbTr toʻplamida 9/8 bilan yozilgan toʻqqiz zarbli bir usulning nomi. Arxivdagi yagona namuna Kamoniy Tatyos Efendining «Gözüm hasretle giryândır» soʻzlari bilan boshlanadigan huzzom sharqisidir.^[36]

Bogʻliq: Iraksak metronomAqsoq

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Navo boʻlgan; Bayotiy va Rost ranglarini birgalikda ishlatadigan qadimiy maqomlardan biri.

Bogʻliq: Isfahon maqomBayotiy maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Isfahonning kichraytirma shaklidir; kalit belgilarida Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Isfahânek maqomQoʻshma maqomIsfahon maqomiDugohNavo

Bir asarning chalinishi yoki aytilishi; bu ishni bajaruvchiga ijrochi deyiladi. Maqom musiqasida ijro notada yozilmagan bezaklar va tavrlar bilan boyitiladi.

Bogʻliq: TavrHonandaSozanda

Oʻn ikki zarbli kichik usul; TDV va Ismoil Haqqiy Oʻzkanning usullar roʻyxatlarida 12 zarbli usullar qatorida sanaladi. Arxivdagi namuna Uzeyir Hojibeyovning 12/8 bilan yozilgan «Çırpınırdı Karadeniz» türküsidir.^[37]

Bogʻliq: Egiz aqsoq metronomAqsoqKichik usul

Tekkalarda, machitlarda va diniy yigʻilishlarda aytiladigan, koʻpincha kichik usullar bilan bastalangan diniy sozli asar.^[38]

Bogʻliq: Tekka musiqasiDurakShugʻulNotalar arxividagi Ilohiy asarlari

Kuyning dominanta pardasi yoki tovushqatorning oʻrta qismidan boshlanib, tiz va past registrlarga gezib, soʻng tonikaga kelishi bilan tavsiflanadigan sayr turi. Bayotiy va Husayniy kabi maqomlar shu turdandir.

Bogʻliq: SayrDominantaBayotiy maqomHusayniy maqom

Kuyning tovushqatorning tiz registridan boshlanib, bosqichma-bosqich tonikaga qarab tushishi bilan tavsiflanadigan sayr turi. Mohur va Muhayyar kabi maqomlar shu turdandir.

Bogʻliq: SayrKoʻtariluvchi sayrMohur maqomMuhayyer maqom

Past, yoʻgʻon ovoz. Parda nomlarining oldida shu pardaning bir oktava pasini bildiradi (kaba chorgoh kabi); cholgʻularning eng past registrini ifodalash uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: TizKaba chorgohOktava

Chorgoh pardasining bir oktava pasi; Yegohdan bir tanini (9 komma) pastdagi parda. Gʻarb notasida Do bilan yoziladi va past cholgʻularning eng pastki registrida ishlatiladi.

Bogʻliq: KabaChorgohYegoh

Korpusi qovoqdan oʻyilib teri bilan qoplangan, tizzada tik tutilib kamon bilan chalinadigan xalq cholgʻusi. Teke mintaqasi kuylari bilan chambarchas bogʻlangan.

Bogʻliq: Kabak kamoncha cholgʻuKamonchaRubobTürkü

Oshiq va devon sheʼriyatidagi qalandariy turida yozilgan sheʼrlarga bastalangan sozli asar. Mehter repertuarida ham uchraydi; arxivdagi namunalar II Mahmud va Numon ogʻaga tegishli.^[39]

Bogʻliq: Sozli asarMehterNotalar arxividagi Qalandariy asarlari

Dimitrie Kantemirning (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» («Harflar orqali musiqa ilmi kitobi») asarida qoʻllagan harf notasi. Pardalar harflar bilan, davomiyliklar raqamlar bilan yoziladi; Rostdan Gardoniyagacha bir oktavada 17 parda bor. Kantemir bu yozuv bilan oʻz davrining yuzlab peshrav va soz samoiylarini qayd etgan; zamondoshi Noyi Usmon Dadaning (v. 1729) notasi bunga oʻxshaydi.^[24]

Bogʻliq: Abjad notasiHamparsum notasiPeshravAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) namunaviy asar

XIX asr oxirida Istanbulda tuluat teatrida, odatda ayol ijrochi aytib, raqs bilan taqdim etgan shoʻx qoʻshiq. Nomi italyancha canto (qoʻshiq) soʻzidan olingan; matnlari koʻpincha barmoq vaznida.^[40]

Bogʻliq: SharqiSozli asarNotalar arxividagi Kanto asarlari

Trapetsiya shaklidagi korpusli, koʻpincha 24–27 qatorli va har qatorida uchtadan tori boʻlgan, barmoqlarga taqiladigan mizroblar bilan chalinadigan torli cholgʻu. Pardalari mandallar yordamida kichik qadamlar bilan sozlanadi; ushbu saytda brauzerda chalish mumkin.^[41]

Bogʻliq: Qonun cholgʻuMandalQatorAngishvona

Jurjuna usulining yopiq urilish shakli; Ismoil Haqqiy Oʻzkan usullar roʻyxatida uni Ochiq jurjunadan alohida koʻrsatadi. Oʻn zarbli, arxivda 10/8 (ikki asarda 10/16) bilan yoziladi va bu yerdagi asarlarning barchasi sharqidir.^[42]

Bogʻliq: JurjunaKapalı Curcuna metronomSharqi

Sozli asarlarning eng katta va koʻrkam turi; odatda keng terennum qismlari va katta usullar bilan bastalanadi, bastakorning ustaligini namoyish etadi.^[43]

Bogʻliq: KorchaTerennumKatta usulNotalar arxividagi Kor asarlariGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) namunaviy asar

Matnida maqom va usul nomlari tilga olinadigan, har bir nom uchragan joyda oʻsha maqom va usulga oʻtib bastalangan yirik sozli asar. Koʻpincha Rost bilan boshlanadi; Dede Efendinikida 26, Ahmet Avni Konuknikida 119 maqom bor.^[44]

Bogʻliq: KorModulyatsiyaNotalar arxividagi Kor-i notiq asarlariRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) namunaviy asar

“Yangi kor” maʼnosidagi nom. Dede Efendining Rost maqomidagi, Ogʻir duyek usulidagi «Gözümde dâim hayâl-i cânâ» asari shu nom bilan tanilgan va bastakorning yangi izlanishlarini aks ettiruvchi asarlari qatorida sanaladi.^[45]

Bogʻliq: KorTerennumNotalar arxividagi Kor-i nav asarlariGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) namunaviy asar

Tor va uzun korpusli, uch torli, tik tutilib kamon bilan chalinadigan Sharqiy Qora dengiz cholgʻusi. Horon va kamoncha kuylarining sozi; klassik kamonchadan alohida cholgʻudir.

Bogʻliq: Qora dengiz kamonchasi cholgʻuKamonchaTürküOʻyin kuyi

Maqom kuyni tugatgan, toʻxtaganda tamomlanganlik hissini beruvchi parda; maqomning “uyi”. Durak pardasi deb ham ataladi.

Bogʻliq: DominantaVaqtinchalik tonikaMaqomMaqomlar

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Navo boʻlgan qoʻshma maqom. Tovushqatori Ushshoq tetraxordi va Navodagi Hijoz pentaxordidan iborat; xalq musiqasida ham juda sevib chalinadi.

Bogʻliq: Qarjigʻar maqomUshshoq tetraxordiHijoz tetraxordi

Korning kichigi hisoblangan, qisqaroq va kichikroq usullar bilan bastalangan sozli asar.

Bogʻliq: KorSozli asarNotalar arxividagi Korcha asarlari

Diniy musiqada bir sheʼrning usulsiz va badihaviy tarzda aytiladigan turi; sozli taksim xususiyatiga ega.

Bogʻliq: GazalTekka musiqasi

Ikki yogʻoch qoshiqni barmoqlar orasida bir-biriga urish orqali ritm tutiladigan xalq cholgʻusi. Konya, Silifke va Egey mintaqalarining raqs kuylarida qoʻllaniladi.

Bogʻliq: Qoshiq cholgʻuOʻyin kuyiUsul

Musamman usulining eski nomi; 8/8 bilan yoziladigan, bir samoiy va bir Turk aqsogʻidan iborat sakkiz zarbli kichik usul. Yunoncha kelib chiqqan bu soʻzning nega musiqa atamasi sifatida ishlatilgani nomaʼlum.^[46]

Bogʻliq: MusammanKatikofti metronom

Qamishsiz, uzun, ikki uchi ochiq, ogʻizdan yon tutib puflanadigan xalq cholgʻusi; choʻponlar sozi sifatida taniladi.

Bogʻliq: Kaval cholgʻuNay

Tekdan yengilroq zarb; kâ deb ham aytiladi. Sofyon usulidagi “düm – tek – ke” sanashida boʻlgani kabi.

Bogʻliq: TekDümSofyon metronom

Gʻarb kelib chiqishli kamonli cholgʻu; 19-asrdan beri turk musiqasida keng tarqalgan va oʻziga xos tavr bilan chalinadi.

Bogʻliq: Skripka cholgʻuKamoncha

Klassik turk musiqasida noksimon kichik korpusli, uch torli, tizzada tik tutilib kamon bilan chalinadigan cholgʻu; torlar tirnoq bilan yon tomondan bosiladi. Qora dengiz kamonchasi alohida xalq cholgʻusidir.

Bogʻliq: Klassik kamoncha cholgʻuQora dengiz kamonchasi cholgʻuRubob

Muayyan usulga bogʻliq, tartibli ritmli xalq musiqasi kuyi; türkülarning va oʻyin havolarining koʻpi shu turdandir.

Bogʻliq: Uzun havoTürküUsul

Notada Sol deb yoziladigan Rost pardasi La ovozini beradigan ohang; mansur ohangidan bir ton baland, bolohangdan past. Nomini qiz nayi deb atalgan naydan oladi.

Bogʻliq: OhangMansur

Bir qamishli ogʻizlik orqali puflanadigan, klapanli puflab chalinadigan cholgʻu. Usmonli davlatiga 19-asrda damli orkestrlar bilan kirgan; turk musiqasida asosan past sozlangan sol klarnet bilan fasl va taksim anʼanasi shakllangan.

Bogʻliq: Klarnet cholgʻuTaksimFasl hayʼatiMuzika-yi Humoyun

Usmonli saroyi, tekkalar va shahar muhitida rivojlangan, maqom va usul tizimiga asoslangan sanʼat musiqasi anʼanasi; turk sanʼat musiqasi, turk musiqasi, Usmonli musiqasi kabi nomlar bilan ham ataladi.

Bogʻliq: MaqomUsulFaslDavrlar

Maqom musiqasida intervallarni oʻlchashda ishlatiladigan kichik birlik; bir tam ton (tanini) 9 komma hisoblanadi. Arel-Ezgi-Uzdilek nazariyasi pardalarni Pifagor nisbatlari bilan quradi (Pifagor kommasi taxminan 23,5 sent); oktavaning 53 teng qismga boʻlinishi (Holder kommasi, taxminan 22,6 sent) bu tizimga 1 sentdan kam farq bilan mos keladi va amalda, shu saytda ham, ishlatiladi.

Bogʻliq: IntervalHolder kommasiPifagor kommasiTaniniArel-Ezgi-Uzdilek tizimiOktavaVositalar

Yozilgan pardani 1 komma pastlashtiradigan AEÜ alteratsiya belgisi. Segoh pardasi (Si komma bemol) shu bilan yoziladi.

Bogʻliq: Komma diyezAlteratsiyaSegoh

Yozilgan pardani 1 komma tizlashtiradigan AEÜ alteratsiya belgisi.

Bogʻliq: Komma bemolAlteratsiya

Kamonli cholgʻularning eng kattasi va eng past ovozlisi; tik turgan holda vertikal tutilib chalinadi. Turk musiqasining fasl va radio ansambllarida ansamblning eng past ovozini oʻz zimmasiga olgan.

Bogʻliq: Kontrabas cholgʻuFasl hayʼatiSkripka

Turklarning maʼlum boʻlgan eng qadimiy torli cholgʻularidan biri; ozanlarning sozi sifatida Dada Qoʻrqut hikoyalarida tilga olinadi. Bagʻlama va doʻmbira kabi koʻplab dastali torli cholgʻularning ajdodi hisoblanadi.

Bogʻliq: Qoʻbiz (qopuz) cholgʻuBaglamaDastaKosa

Xalq sheʼriyatining eng keng tarqalgan sheʼriy shakli; odatda 11 boʻgʻinli toʻrtliklardan iborat boʻlib, soz joʻrligida aytish uchun yoziladi. Qoshma matnli türkülardan tashqari, mumtoz bastakorlar usul bilan bastalagan qoshmalar ham bor.^[47]

Bogʻliq: TürküBaglamaNotalar arxividagi Qoshma asarlari

Kochaklarning raqsiga jur boʻlish uchun, koʻpincha bir xil maqomda va turli usullarda xalq qoʻshiqlari (türkü) va sharqilarning ketma-ket joylashtirilishidan iborat asarlar turkumi.

Bogʻliq: FaslTürküNotalar arxividagi Kochakcha asarlari

Qonunda koʻprik ortida, koʻprik bilan dum orasida qolgan torlarning qisqa qismlariga mizrob bilan urib chiqariladigan qisqa, quruq va ingichka tovush; koʻprik orti zarbasi ham deyiladi. Ayniqsa shoʻx, ritmik asarlarda urgʻu sifatida orasiga qoʻshiladi; shelpe va chekmadan farqli usuldir. Virtual qonunda koʻprikning oʻng tomonidagi qisqa torlarga tegib sinab koʻrish mumkin.

Bogʻliq: Qonun cholgʻuQonunMizrobMandal

Mehter guruhining eng katta nogʻorasi; mis qozon shaklidagi korpusli, choʻp bilan chalinadi.

Bogʻliq: Koʻs cholgʻuMehterNakkara

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Tonika, dominanta va kalit belgilari (Si komma bemol, Re kichik mujenneb bemol) jihatidan Sabo maqomi bilan bir xil asosga ega.

Bogʻliq: Kûçek maqomQoʻshma maqomSabo maqomiDugohChorgoh

Misdan yasalgan, teri qoplangan ikki kichik yarim shar nogʻoradan iborat zarbli cholgʻu; ikki choʻp bilan chalinadi. Mavlaviy oyinlarida usulni tutadi.^[48]

Bogʻliq: Kudum cholgʻuKudümzanboshiZahmeUsul

Mavlaviy mutribida kudüm chaladigan va oyinning usuli va tempini boshqaradigan shaxs.

Bogʻliq: KudümMutrib

Besh kommalik interval; qisqartmasi S. Ushshoq tetraxordida Segoh bilan Chorgoh orasi, Hijoz tetraxordida birinchi va oxirgi interval kichik mujennebdir.

Bogʻliq: IntervalBakiyeKatta mujennebHijoz tetraxordiEshitish mashqi

AEÜ yozuvida pardani 4 komma pastlashtiradigan alteratsiya belgisi. Hijoz tetraxordidagi Dik kurdiy pardasi (Si kichik mujenneb bemol) shu bilan yoziladi.

Bogʻliq: Kichik mujennebBakiye bemolHijoz tetraxordiAlteratsiya

AEÜ yozuvida pardani 5 komma tizlashtiradigan alteratsiya belgisi. Mohur (Fa kichik mujenneb diyez) va Hijoz (Do kichik mujenneb diyez) pardalari shu bilan yoziladi.

Bogʻliq: Kichik mujennebMohurBakiye diyezAlteratsiya

Odatda 2 dan 15 zarbgacha boʻlgan usullar (Sofyon, Aqsoq, Dyuyek, Jurjuna kabi). Sharqi, xalq qoʻshigʻi (türkü), soz samoiysi kabi asarlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Katta usulUsul

Ahmad Avniy Konukning 119 maqomli Rost kor-i notiqida (Fihrist-i maqomot) har biri bitta maqomni tanishtiradigan qismlarga berilgan nom; soʻzlari ham Konukniki va koʻpida maqom nomi tilga olinadi. Arxivda har bir kupe alohida asar sifatida berilgan.^[49]

Bogʻliq: Kor-i notiqMaqom

Dugohdan 4 komma (bakiye) tizidagi oraliq parda; Gʻarb notasida Si bakiye bemol (Sidan 5 komma pasi) bilan yoziladi. Kurdiy tetraxordini va Nihovand, Kurdiy kabi maqomlarni belgilaydi.

Bogʻliq: Bakiye bemolKurdiy tetraxordiKurdiy maqomNihovand maqom

Bakiye va ikki taninidan (B T T: 4 + 9 + 9 komma) iborat tetraxord; Dugoh ustida Dugoh–Kurdiy–Chorgoh–Navo pardalarini beradi.

Bogʻliq: TetraxordKurdiy maqomKurdiy

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Kurdiy bilan Gardoniyani birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Kürdî-Gerdâniye maqomQoʻshma maqomKurdiyGardoniyaDugoh

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Navo boʻlgan maqom. Tovushqatori Kurdiy tetraxordi va Navodagi Buselik pentaxordidan iborat; birinchi intervalning bakiye boʻlishi unga oʻziga xos rang beradi.

Bogʻliq: Kurdiy maqomKurdiy tetraxordiBakiye

Tonika pardasi Rost, dominantasi Chorgoh boʻlgan shad maqom; Kurdiy rangining Rost pardasiga koʻchirilgan holati. Ayniqsa 20-asr sharqilarida koʻp ishlatilgan.

Bogʻliq: Kurdilihijozkor maqomShad maqomKurdiy maqom

Oʻn zarbli kichik usul; ichidagi yashirin aqsoqlik sababli aqsoq fahte, Fahtening yarmi boʻlgani uchun nim fahte ham deyiladi. Koʻproq 10/4 bilan yoziladi; peshrav, baste va oyinlarda ishlatiladi, naqsh bastelarning anʼanaviy usulidir.^[50]

Bogʻliq: Lang fahte metronomFahteNaqsh

Balkan va Rumeliya kelib chiqishli, tez va oʻynoqi, 2/4 oʻlchovli soz asari; xona va teslim tartibida yoziladi. 20-asrda fasl oxirlarida tez-tez chalingan.

Bogʻliq: Soz asariSirtoXonaNotalar arxividagi Longa asarlariNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) namunaviy asar

Husayniydan bir tanini tizidagi oraliq parda; Fadan 5 komma tizi (Fa kichik mujenneb diyez), Gardoniyadan 4 komma pasi. Mohur maqomining xarakterli pardasi; bir oktava pasi Gevesht deb ataladi.

Bogʻliq: GeveshtEvichMohur maqom

Tonika pardasi Rost, dominantasi tiz Gardoniya boʻlgan maqom. Tovushqatori Rostdagi Chorgoh pentaxordi va Navodagi Chorgoh tetraxordidan iborat; sayri tushuvchi boʻlib, major tovushqatorga oʻxshaydi.

Bogʻliq: Mohur maqomMohurChorgoh tetraxordiTushuvchi sayr

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan anglashilganidek, Mohur va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Fa kichik mujenneb diyez (Mohur pardasi) bor.

Bogʻliq: Mâhurbûselik maqomQoʻshma maqomMohur maqomiBuselik maqomiMohur

Muayyan tovushqator, tonika va dominanta pardalari hamda kuyning shu tovushqator boʻylab qanday harakatlanishini belgilaydigan sayr qoidalaridan iborat kuy tizimi. Turk musiqasida yuzlab maqom nomi maʼlum; ularning bir qismi keng qoʻllaniladi.^[51]

Bogʻliq: TovushqatorTonikaDominantaSayrMaqomlar

Qonunda har bir qator uchida joylashgan, koʻtarilib-tushirilishi bilan torning tebranadigan uzunligini oʻzgartiruvchi kichik metall qollar. Aksariyat qonunlarda yarim ton oltita mandalga boʻlinadi: bir mandal taxminan 17 sent, yaʼni nazariyadagi kommadan (taxminan 22,6 sent) biroz kichik. Mandallarni chalish paytida ham koʻtarib-tushirish mumkin.

Bogʻliq: QonunQatorKommaQonun cholgʻu

Mandira deb ham ataladi; koʻpincha yetti zamonli Davri Turon usulida chalinadigan oʻyin kuyi. Davri Turon usulining oʻzi ham shunday ataladi; arxivdagi namuna Lavtacı Andonning Hijoz mandrasi.^[52]

Bogʻliq: Qirik havoDavri hindiyNotalar arxividagi Mandra asarlari

Past va toʻliq ovozli bir nay boʻyi va shu nayning ohangi; notada Sol deb yoziladigan Rost pardasi Sol ovozini beradi, yaʼni yozilgan balandligida eshitiladi. Bolohangdan pastroq va Mavlaviy oyinlarida tez-tez tanlanadi.

Bogʻliq: OhangShoh ohangiNay

Muntazam va kuchli ritmli, yurishga mos asar. Turk musiqasida mehter kuylaridan XIX asr puflama cholgʻular orkestri marshlariga, «Ceddin Deden» va Istiqlol marshiga qadar choʻzilgan keng repertuari bor.^[53]

Bogʻliq: MehterMuzika-yi HumoyunNotalar arxividagi Marsh asarlari

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan maqom. Nomini Oʻrta Osiyodagi Movarounnahr mintaqasidan oladi; kalit belgisi yoʻq.

Bogʻliq: Mâverâünnehr maqomRostNavoTonikaDominanta

Bastalangan sheʼrlarning (guftalarning) maqom, usul va bastakor maʼlumotlari bilan toʻplangan qoʻlyozma yoki bosma kitoblar. Nota keng tarqalmagan davrlarda asarlarning izini surishning asosiy manbalaridan biri.

Bogʻliq: AdvorMashq

Usmonli harbiy orkestri; nogʻora, kos, nakkara, surnay, buriy va janglardan iborat. 1826-yilda bekor qilingan, 20-asrda qayta tiklangan.^[54]

Bogʻliq: KosNakkaraSurnayMuzika-yi Humoyun

Vafot etgan kishining ortidan motam va madh bilan yoziladigan sheʼr va shu sheʼr bilan bastalangan asar. Diniy musiqada ayniqsa Husayn va Karbalo shahidlari uchun muharram oyida tekkalarda oʻqiladigan marsiyalar muhim oʻrin tutadi.^[55]

Bogʻliq: Tekka musiqasiIlohiyNotalar arxividagi Marsiya asarlari

Usulning zarb birligini koʻrsatuvchi son, yaʼni oʻlchov kasrining maxraji: 28/4 lik Davri kabirda martaba 4, 28/8 lik shaklida 8; 9/8 lik Aqsoqda 8, 9/4 lik Agʻir aqsoqda 4. Bir xil usul turli martabalar bilan yozilib ogʻirlashtirilishi yoki tezlashtirilishi mumkin.

Bogʻliq: OʻlchovUsulAqsoqDavri kabir

Ustozning asarni aytib, shogirdning takrorlab yodlaydigan, notaga asoslanmagan anʼanaviy oʻqitish usuli; usul urib bajariladi. Asarlar avloddan avlodga koʻp jihatdan mashq orqali oʻtgan.^[56]

Bogʻliq: Usul urmoqMashqxonaHonanda

Mashq qilinadigan, ustozning shogirdlariga asar oʻrgatadigan joy; shuningdek shu maqsadda tashkil etilgan musiqa jamiyatlari uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: Meşkhâne (3D)MashqDorul-Alhon

Mavlaviy samosi paytida ijro etiladigan katta diniy asar. Naʼt, nay taksimi va peshrav bilan ochiladi; toʻrt salomdan keyin oxirgi peshrav va oxirgi yuruk samoiy bilan tugaydi.

Bogʻliq: SalomNaʼtSamoMutribMavlaviyxonaNotalar arxividagi Mavlaviy oyini asarlariAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) namunaviy asar

Evfer usulining 9/4 bilan yoziladigan ogʻir martabasi (Agʻir evfer); Mavlaviy oyinlari ikkinchi salomlarining deyarli oʻzgarmas usuli. Ikkinchi salomlar odatda usulning ikkinchi qismi boʻlgan Turk aqsogʻi bilan boshlanadi.^[5]

Bogʻliq: Mavlaviy evferi metronomEvferAgʻir evferSalom

Mavlaviy darveshlarining tekkasi; oyinlar ijro etilgan va musiqa taʼlimi davom ettirilgan muhim markazlar. Galata, Yenikapi va Konya mavlaviyxonalari bularning taniqlilaridandir.^[57]

Bogʻliq: Mavlaviy oyiniSamoMutrib

Keng qoʻsh qamishli, yumshoq va xirillagan ovozli, qisqa korpusli puflab chalinadigan xalq cholgʻusi.

Bogʻliq: Mey cholgʻuSurnay

Sharqi va bastelarda, odatda uchinchi satrga toʻgʻri keladigan, kuyning tiz registrga koʻtarilgan yoki boshqa maqomga oʻtgan boʻlimi; miyan deb ham ataladi.

Bogʻliq: SharqiModulyatsiyaNakarat

1826-yilda mehter bekor qilingandan keyin tashkil etilgan Usmonli saroy orkestri va musiqa maktabi; Juzeppe Donizetti rahbarligida Gʻarb musiqasi taʼlimi berdi.

Bogʻliq: MehterEnderun

Torli cholgʻularda torni urib tebrantirishga xizmat qiluvchi asbob. Qonunda angishvonaga qistiriladi; udda anʼanaviy ravishda burgut patidan, bugun koʻpincha plastikdan yasaladi.

Bogʻliq: TezeneAngishvonaUd

Paygʻambarning meʼrojini hikoya qiluvchi sheʼr va shu sheʼr bilan bastalangan diniy asar. Eng mashhuri Noyi Osmon Dedening meʼroj kechalarida mavlud kabi oʻqiladigan, yetti maqomli boʻlimlar va ular orasidagi tavshihlardan iborat meʼrojiyasidir.^[58]

Bogʻliq: TavshihNaʼtNotalar arxividagi Meʼrojiya asarlariPes Heman (Nâyî Osman Dede) namunaviy asar

Rost (Sol) pardasida tonika beradigan, dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «zid, teskari» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida faqat Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Muhâlif maqomQoʻshma maqomRostChorgohSegoh

32 zarbli katta usul (32/4); baste va peshravlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Muhammes metronomKatta usul

Dugohdan bir oktava tizidagi parda; Gʻarb notasida tiz Lya bilan yoziladi. Muhayyar va Muhayyarkurdiy maqomlarining sayri shu pardadan boshlanadi.

Bogʻliq: DugohTizMuhayyer maqomMuhayyarkurdiy maqom

Husayniy maqomining tovushqatoridan foydalanadigan, tonika pardasi Dugoh boʻlgan maqom. Sayri tiz Muhayyar pardasidan boshlanib pastga tushishi bilan taniladi.

Bogʻliq: Muhayyer maqomMuhayyarTushuvchi sayr

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Muhayyar va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Muhayyerbûselik maqomQoʻshma maqomMuhayyar maqomiBuselik maqomiDugoh

Kurdiy tovushqatoridan foydalanadigan, tonika pardasi Dugoh boʻlgan maqom. Sayri tiz Muhayyar pardasidan boshlanib pastga tushishi bilan Kurdiydan ajraladi.

Bogʻliq: Muhayyarkurdiy maqomKurdiy maqomTushuvchi sayr

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomini Muhayyar va Sumbula pardalaridan oladi; kalit belgilarida Si komma bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Muhayyersünbüle maqomQoʻshma maqomMuhayyarSumbulaDugoh

Toʻrt satrlik bandlardan iborat sheʼr shakli va shu shaklda bastalangan asar. Klassik fasldagi bastelarning koʻpi murabba guftalidir.

Bogʻliq: BasteSozli asarNotalar arxividagi Murabba asarlari

Usmonli turkchasida va arab tilida musiqa maʼnosida ishlatiladigan soʻz. “Turk musiqasi”, “musiqa-yi Usmoniy” kabi nomlanishlarda va qadimgi asarlarning sarlavhalarida uchraydi.

Bogʻliq: Klassik turk musiqasi

Cholgʻu chaladigan yoki qoʻshiq aytadigan kishi, musiqachi; mumtoz sheʼriyatda va qoʻshiq matnlarida shu maʼnoda koʻp uchraydi (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Mavlaviyxonalarda esa oyinni ijro etuvchi cholgʻuchi va aytuvchilar jamoasini hamda ularning oʻtiradigan, samohonaga qaragan balandroq boʻlimini bildiradi.

Bogʻliq: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hikoyaZavq-oshnoMavlaviy oyiniKudümzanboshiNayzanboshiOyinxon

Yegoh (Re) pardasida tonika beradigan, dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilarida faqat Si bakiye bemol (Kurdiy pardasi) bor.

Bogʻliq: Mubarqa maqomQoʻshma maqomYegohDugohKurdiy

Tanini (9 komma) bilan bakiye (4 komma) orasida qoladigan intervallarning umumiy nomi. Ikki turi bor: kichik mujenneb (5 komma, S) va katta mujenneb (8 komma, K).

Bogʻliq: Kichik mujennebKatta mujennebIntervalKommaEshitish mashqi

Ayniqsa peshravlarda har xonadan keyin takrorlanadigan boʻlimning eski nomi; bugun koʻproq teslim deyiladi.

Bogʻliq: TeslimXona

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomidagi «murakkab» soʻzi uning Isfahonning murakkab shakli ekanini koʻrsatadi; tonikasini past registrda beradi.

Bogʻliq: Mürekkep-Isfahan maqomQoʻshma maqomIsfahon maqomiYegohDugoh

6 zarbli kichik usul; TDV Islom ensiklopediyasi va Ismoil Haqqiy Oʻzkanning usul roʻyxatlarida Yuruk semoiy bilan birga 6 zarbli usullar qatorida sanaladi. Nomi «murakkab nim sofyon» degan maʼnoni bildiradi; Miras-ı Saz arxivida bu usulda yozilgan asar yoʻq.^[59]

Bogʻliq: Murakkab nim sofyon metronomNim sofyonYuruk samoiy usuliKichik usul

9 zarbli kichik usul; nomi «murakkab samoiy» degan maʼnoni bildiradi. Ismoil Haqqiy Oʻzkan uni 9/8 oʻlchovida uch zarb bilan beradi: uch zarbli bitta dum va uch zarbli ikkita tek. TDV Islom ensiklopediyasi uni 9 zarbli usullar qatorida sanaydi; Miras-ı Saz arxivida bu usulda yozilgan asar yoʻq.^[60]

Bogʻliq: Murakkab samoiy metronomSamoiy usuliKichik usul

Oʻn ikki zarbli kichik usul; TDV va Ismoil Haqqiy Oʻzkanning roʻyxatlarida «qoʻshma sofyon» nomi bilan 12 zarbli usullar qatorida turadi. Arxivdagi namuna Hoji Orif Beyning 12/8 bilan yozilgan «Canda hâsiyyet mi var» isfahon sharqisidir.^[37]

Bogʻliq: Murakkab sofyon metronomSofyon

8/8 bilan yoziladigan sakkiz zarbli kichik usul; bir samoiy bilan bir Turk aqsogʻining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uni Hoji Orif Bey topib, birinchi boʻlib ishlatgan deb hisoblanadi, Katikofti nomi bilan ham tilga olinadi; koʻproq sharqi, türkü va ilohiylarda ishlatiladi.^[46]

Bogʻliq: Musamman metronomKatikoftiTurk aqsogʻi

Tonika pardasi Segoh (Si komma bemol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Segoh oilasiga mansub; Segoh va Huzzom kabi shu pardada tonika beradi.

Bogʻliq: Müstear maqomQoʻshma maqomSegoh maqomiHuzzom maqomiSegohTonika

Kuy, ohang; shuningdek yakka ovoz yoki ovozlar ketma-ketligi. “Aranagʻma” kabi qoʻshma atamalarda ham uchraydi.

Bogʻliq: AranagʻmaSayr

Sozning nagʻmasi: nağme “nagʻma, kuy”, sâz “cholgʻu” degani.

Bogʻliq: Bir Sihr-i Tarâb hikoyaSehri tarab

Sharqi va türkülarda har banddan keyin aynan takrorlanadigan satr yoki boʻlim.

Bogʻliq: SharqiMeyanTeslim

Baʼzi sozli asar turlarining (naqsh baste, naqsh yuruk samoiy kabi) oldiga qoʻyiladigan nom; bu asarlarda gufta, terennum va usul tartibi odatiy shakldan koʻra bezakliroq va rang-barangroq boʻladi.

Bogʻliq: BasteYuruk samoiyTerennumNotalar arxividagi Naqsh asarlari

Mehterda va qadimgi saroy musiqasida ishlatiladigan, kichik qozon shaklidagi juft nogʻora.

Bogʻliq: Naqqora cholgʻuMehterKos

Payg‘ambarni ulug‘lovchi sheʼr va shu sheʼr bilan bastalangan asar. Mavlaviy oyinlari Itriyning Rost maqomidagi Naʼt-i Mavlonosining aytilishi bilan boshlanadi.

Bogʻliq: Mavlaviy oyiniNaʼtxon

Mavlaviy oyinining boshida Naʼt-i Mavlononi yakka oʻzi aytadigan honanda.

Bogʻliq: NaʼtOyinxon

Musiqa nazariyoti: intervallar, pardalar, maqomlar va usullarning qanday taʼriflanib tasniflanishini oʻrganadigan bilim sohasi. Turk maqom musiqasida bugun eng koʻp oʻqitiladigan nazariyot Arel-Ezgi-Uzdilek tizimidir.

Bogʻliq: Arel-Ezgi-Uzdilek tizimiMaqomUsulAdvor

Alaviylar va bektoshiylarning jam va boshqa marosimlarida oʻqiladigan, koʻpincha barmoq vaznidagi tasavvufiy asar; sunniy tekkalardagi ilohiyning muqobili. Kichik usullar bilan bastalanadi, kuylari xalq musiqasiga yaqin.^[61]

Bogʻliq: IlohiyTekka musiqasiBaglamaNotalar arxividagi Nafas asarlari

Navqiron yosh, yigit: nev “yangi”, civân “yosh” degani. Rahmi beyning soʻnggi qoʻshigʻi “Bir nev-civânsın” soʻzlari bilan boshlanadi.

Bogʻliq: Bir Nevcivansın hikoyaShoʻxRuhi ravon

Rostdan bir pentaxord (31 komma) tizidagi asosiy parda; Gʻarb notasida Re bilan yoziladi. Rost, Ushshoq, Hijoz, Nihovand kabi koʻplab maqomning dominanta pardasidir.

Bogʻliq: DominantaYegohNavo maqomRost maqom

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Navo boʻlgan; sayrini Navo pardasi atrofida yoʻgʻonlashtiradigan qadimiy maqomlardan biri. Ushshoq va Husayniy bilan yaqin qarindosh.

Bogʻliq: Navo maqomNavo

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Navo va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Nevâbûselik maqomQoʻshma maqomNavo maqomiBuselik maqomiDugoh

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Navo va Kurdiy ranglarini birlashtirganini koʻrsatadi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Nevâkürdî maqomQoʻshma maqomNavo maqomiKurdiyDugoh

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yangi asar» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si va Mi kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Nev'eser maqomQoʻshma maqomRostNavoTonika

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan maqom. Qadimiy advor kitoblaridagi olti ovozadan biri; nomi forscha «yangi kun» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Nevrûz maqomAdvorDugohChorgohTonika

Qamishdan yasalgan, toʻqqiz boʻgʻimli, oldida oltita orqasida bitta teshigi bor puflab chalinadigan cholgʻu. Mavlaviy musiqasining asosiy sozi; ogʻizligi boshpara deb ataladi.^[62]

Bogʻliq: Nay (ney) cholgʻuBoshparaNayzanboshiMavlaviy oyini

Mavlaviy mutribida nayzanlarning boshligʻi; oyin boshidagi nay taksimini odatda u bajaradi.

Bogʻliq: NayMutrib

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan maqom. Kalit belgisi yoʻq; nomi forscha «sevgili, goʻzal» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Nigâr maqomRostChorgohTonikaDominanta

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «katta Nihovand» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari Nihovanddagi kabi Si va Mi bakiye bemol.

Bogʻliq: Nihâvend-i-Kebîr maqomQoʻshma maqomNihovand maqomiRostNavo

Rost (Sol) pardasida tonika beradigan, dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «Rum (Anadoʻli) Nihovandi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si va Mi bakiye bemol bor.

Bogʻliq: Nihâvend-i-Rûmî maqomQoʻshma maqomNihovand maqomiRostNavo

Tonika pardasi Rost, dominantasi Navo boʻlgan maqom. Tovushqatori Rostdagi Buselik pentaxordi va Navodagi Kurdiy (yoki Hijoz) tetraxordidan iborat; Gʻarb musiqasidagi minor tovushqatorga oʻxshaydi.

Bogʻliq: Nihovand maqomBuselik tetraxordiKurdiy tetraxordi

Tonika pardasi Rost, dominantasi Navo boʻlgan maqom. Rost ustidagi Nikriz pentaxordi (tanini, kichik mujenneb, orttirilgan sekunda, kichik mujenneb) unga Hijozga yaqin rang beradi.

Bogʻliq: Nikrîz maqomOrttirilgan sekunda

Forscha “yarim” maʼnosidagi soʻz. Parda nomlarida oʻzi bilan bir xil nomli pardaning bir oz pasroq holatini bildiradi: nim hijoz, nim hisor, nim zirgula kabi.

Bogʻliq: DikHijozOraliq parda

Berafshon usulining yarmi boʻlgan oʻn olti zarbli katta usul; bir samoiy, bir Turk aqsogʻi va ikki sofyondan iborat. Peshrav, baste va ilohiylarda ishlatilgan, namunalaridan bugungacha faqat Sharifning bayotiy peshravi yetib kelgan.^[63]

Bogʻliq: Nîm Berefşan (16/8) metronomBerafshonPeshrav

12 zarbli kichik usul; nomi «yarim chanbar» degan maʼnoni bildiradi. Ismoil Haqqiy Oʻzkan uni 12/4 oʻlchovida 4+6+2 zarb guruhlarida beradi. TDV Islom ensiklopediyasi uni 12 zarbli usullar qatorida sanaydi; Miras-ı Saz arxivida bu usulda yozilgan asar yoʻq.^[64]

Bogʻliq: Nim chanbar metronomChanbarKichik usul

Davri kabirdan oʻn zarb olib tashlash bilan hosil qilingan oʻn sakkiz zarbli katta usul; bir yuruk samoiy va uch sofyondan iborat. Koʻproq 18/4 martabasi bilan peshrav, baste va ilohiylarda ishlatiladi.^[65]

Bogʻliq: Nim davr metronomDavri kabir

Avsat usulining yarmi boʻlgan oʻn uch zarbli usul; bir Turk aqsogʻi va ikki sofyondan iborat hamda Avsat kabi düm bilan tugaydi. 13/8 va 13/4 martabalari bilan ayniqsa ilohiy va tavshihlarda, shuningdek ayrim sharqi va türkülarda ishlatiladi.^[66]

Bogʻliq: Nim avsat metronomAvsatIlohiy

Hafif usulining yarmi boʻlgan oʻn olti zarbli usul; toʻrt sofyondan iborat va Darb-i Fatih bilan Haviy usullarining soʻnggi oʻn olti zarbini tashkil etadi. 16/4 martabasi bilan kor, peshrav, baste va ayrim ilohiylarda ishlatiladi.^[67]

Bogʻliq: Nim hafif metronomHafifHaviy

Saqil usulining yarmi boʻlgan yigirma toʻrt zarbli katta usul; bir sofyon, ikki yuruk samoiy va ikki sofyondan iborat. Koʻproq 24/4 martabasi bilan kor, baste, peshrav va ilohiylarda ishlatiladi; bugun uning velveleli shakli chalinadi.^[68]

Bogʻliq: Nim saqil metronomSaqilKor

2/4 oʻlchovli, düm va tekdan iborat eng kichik usul.

Bogʻliq: Nim sofyon metronomSofyon

Bolani uxlatish yoki ovutish uchun muayyan kuy bilan aytiladigan, koʻpincha toʻrtliklardan iborat xalq sheʼri. Odatda muallifi nomaʼlum; Tanbûrî Cemil Beyning «Dağda tavşanlar uyur» asari kabi bastalangan namunalari ham bor.^[69]

Bogʻliq: TürküSozli asarNotalar arxividagi Alla asarlari

Tonika pardasi Buselik (Si), dominantasi Navo (Re) boʻlgan maqom. Nomini Erondagi Nishopur shahridan oladi; kalit belgilarida Do bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Nişâbur maqomBuselikNavoNişâburek maqomiTonika

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Erondagi Nishopur shahridan kelib chiqqan Nishobur maqomi bilan qarindoshdir.

Bogʻliq: Nişâburek maqomQoʻshma maqomDugohHusayniyTonikaDominanta

Tonika pardasi Buselik (Si), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «ikki Nishobur» degan maʼnoni anglatadi; Nishobur kabi Buselik pardasida tonika beradi.

Bogʻliq: Nishoburayn maqomQoʻshma maqomNişâbur maqomiNişâburek maqomiBuselik

Husayniy ashiron (Mi) pardasida tonika beradigan, dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «yashirin, pinhon» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Nühüft maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironDugohTonika

Bir parda bilan chastotasi undan ikki hissa yuqori boʻlgan parda orasidagi interval; AEÜ tizimida 53 kommaga teng. Turk musiqasida oktavaning ikki uchidagi pardalar koʻpincha turlicha nomlanadi: Rostning bir oktava tizi Gardoniya, Dugohning tizi Muhayyar deb ataladi.

Bogʻliq: KommaTizKabaGardoniyaMuhayyar

Yarim ton bilan butun ton orasidagi, taxminan 130–170 sentlik sekunda. Arab musiqa nazariyasi uni uch chorak ton (150 sent) deb yozadi. Turk maqom musiqasida Segoh va Evich kabi pardalar atrofida ijroda eshitiladigan ayrim intervallar shu oraliqda bo‘ladi; AEÜ yozuvi ularni 5 kommalik kichik mujannab yoki 8 kommalik katta mujannab deb ko‘rsatadi. Masalan, Ushshoq tetraxordidagi Dugoh–Segoh intervali yozuvda 8 komma (taxminan 181 sent), ammo o‘lchangan ijrolarda ko‘pincha torroq. Tovush namunasi Dugohdan 7 komma (taxminan 158 sent) yuqorini chaladi.

Bogʻliq: IntervalKichik mujennebKatta mujennebSegohEgiluvchan parda (esnek perde)Ushshoq maqom

9/8 bilan yoziladigan toʻqqiz zarbli kichik usul; samoiy usullarining qoʻshilishidan hosil boʻladi va olti urilishli. Türkü va sharqilarda ishlatiladi; Subhiy Ezgining bir maktubiga koʻra, Yalvoch aholisidan yozib olingan, nomini H. S. Arel bergan.^[70]

Bogʻliq: Oʻynoq metronomAqsoqSamoiy usuli

Oʻyin va raqsga joʻr boʻlish uchun chalinadigan, koʻpincha soʻzsiz va shoʻx kuy. Zeybek, horon, halay, chiftetelli, kochakcha, longa va sirto bu turning koʻrinishlaridir.^[71]

Bogʻliq: Qirik havoKochakchaSoz asariNotalar arxividagi Oʻyin kuyi asarlari

Notada vertikal chiziqlar bilan ajratilgan, usulning bir davrini yoki bir boʻlimini oʻz ichiga olgan qism. Katta usullar bir necha oʻlchovga boʻlinib yoziladi.

Bogʻliq: MartabaUsul

SymbTr toʻplamida maqom tovushqatorini qisqa kuy bilan aylanib chiqib, tonikada tugaydigan, bir necha oʻlchovli soʻzsiz namunalarga berilgan shakl nomi. Arxivdagilar Husayn Sadettin Arelning sofyon usulidagi oltita namunasidir.^[72]

Bogʻliq: MaqomSayrTonika

Panjgohning asl shakli hisoblanadigan maqom. Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re), kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Pençgâh-ı-Asl maqomPençgâh maqomiRostNavoRost maqomi

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidagi «zoid» (ortgan, ortiqcha) soʻzi uning Panjgohning kengaytirilgan shakli ekanini koʻrsatadi.

Bogʻliq: Pençgâh-ı-Zâid maqomQoʻshma maqomPençgâh maqomiRostNavo

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan maqom. Nomi forscha «beshinchi oʻrin» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari Rostdagi kabi Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Pençgâh maqomRostNavoRost maqomiTonika

Muayyan balandlikdagi ovoz va shu ovozning nomi; maqom musiqasida har bir pardaning Rost, Dugoh, Segoh kabi oʻziga xos nomi bor. Xuddi shu soʻz dastali cholgʻularda barmoq bosiladigan joylarni koʻrsatuvchi bogʻlamlar uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: Toʻliq pardaOraliq pardaParda bogʻlami

Dastali cholgʻularda dasta ustiga bogʻlanadigan, barmoq bosiladigan joylarni belgilaydigan bogʻlam. Tanbur va baglamada mavjud; ud va jumbush pardasizdir.

Bogʻliq: TanburBaglamaParda

Toʻzgʻigan, parishon; koʻchma maʼnoda gʻamgin, holi xarob. Sheʼriyatda toʻzgʻigan soch yoki sunbul uchun ham, dard chekayotgan koʻngil uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikoyaSunbulHazin

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi “yoqtirilgan” degani; Rost pardasida tonika beradigan maqomlardan.

Bogʻliq: Pesendîde maqomQoʻshma maqomRost maqomiRostNavoTonika

Koʻpincha toʻrt xona va har xonadan keyin takrorlanadigan teslimdan iborat, katta usullar bilan bastalangan soz asari. Klassik fasl va Mavlaviy oyini peshrav bilan ochiladi.^[73]

Bogʻliq: XonaTeslimKatta usulFaslNotalar arxividagi Peshrav asarlariFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) namunaviy asar

Paydo boʻlmoq, koʻrinmoq, yuzaga chiqmoq; peydâ “ochiq, koʻrinib turgan” degani. “Oldu bahârın âsârı peydâ”: bahor alomatlari koʻrina boshladi.

Bogʻliq: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hikoyaOsor

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «shodlik xabarchisi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Payk-i Nashot maqomQoʻshma maqomRostChorgohTonika

Bir-birining ustiga qo‘yilgan o‘n ikkita sof kvintaning (3/2) yetti oktavadan oshib ketadigan miqdori; nisbati 531441/524288, taxminan 23,5 sent. Arel-Ezgi-Uzdilek nazariyasida komma aynan shu interval: bakiye, kichik mujannab, katta mujannab va tanini intervallari Pifagor nisbatlari bilan quriladi va 4, 5, 8, 9 komma deb hisoblanadi. Bu sonlar taxminiy; masalan, bakiye (256/243, taxminan 90 sent) aniq 4 Pifagor kommasiga teng emas.

Bogʻliq: KommaHolder kommasiArel-Ezgi-Uzdilek tizimiBakiye

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «rohat baxsh etuvchi» degan maʼnoni anglatadi; past registrda, Iroq pardasida tonika beradi.

Bogʻliq: Râhatfezâ maqomQoʻshma maqomIroqChorgohTonika

Iroq (Fa bakiye diyez) pardasida tonika beradigan, dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «ruhlar rohati» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Rahatülervah maqomQoʻshma maqomIroqDugohTonika

Bir Turk aqsogʻi va bir sofyondan iborat toʻqqiz zarbli usul (5+4); bu tuzilishi bilan Aqsoqning (4+5) teskarisidir. Koʻproq 9/8 bilan sharqi, ilohiy, Bektashi nafasi, soz samoiylarining toʻrtinchi xonasi va oʻyin kuylarida ishlatiladi.^[74]

Bogʻliq: Raqs aqsogʻi metronomAqsoqTurk aqsogʻi

Turk musiqasi parda tizimining boshlangʻich nuqtasi hisoblangan asosiy parda; Gʻarb notasida Sol bilan yoziladi. Rost, Mohur, Nihovand kabi maqomlar shu pardada tonikaga keladi; bir oktava tizi Gardoniya deb ataladi.

Bogʻliq: Rost maqomGardoniyaRost tetraxordiToʻliq parda

Tanini, katta mujenneb va kichik mujennebdan (T K S: 9 + 8 + 5 komma) iborat tetraxord; Rost pardasi ustida Rost–Dugoh–Segoh–Chorgoh pardalarini beradi.

Bogʻliq: TetraxordRost maqomRost

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yangi Rost» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari Rost maqominiki bilan bir xil (Si komma bemol, Fa bakiye diyez).

Bogʻliq: Rast-ı-Cedîd maqomQoʻshma maqomRost maqomiRostNavo

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan asosiy maqom. Tovushqatori Rost pentaxordi va Navodagi Rost tetraxordidan iborat; tushishda Evich oʻrniga koʻpincha Ajam ishlatiladi.

Bogʻliq: Rost maqomRostRost tetraxordiKoʻtariluvchi sayr

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Rost va Moya ranglarini birlashtiradi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Rast-Mâye maqomQoʻshma maqomRost maqomiRostNavo

Dumaloq korpusli, teri qoplangan, uzun oyoqli kamonli cholgʻu; Mavlaviy musiqasida ham ishlatilgan.

Bogʻliq: Rubob (rebab) cholgʻuKamoncha

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan qadimiy murakkab maqom. Asrlar davomida advor kitoblarida tilga olinadi; Rost maqomi bilan bir pardada tonika beradi, ammo sayri bilan undan farqlanadi.

Bogʻliq: Rehâvî maqomQoʻshma maqomRost maqomiAdvorTonikaDominanta

28 zarbli katta usul; baste va peshravlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Remel (28/4) metronomKatta usul

Tonika pardasi Ajam ashiron (Fa), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «koʻngil rangi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol, shuningdek Lya va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Rang-i Dil maqomQoʻshma maqomAjam ashironChorgohTonika

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yorqinlik koʻrsatuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari beshta: Si va Mi komma bemol, Do, Fa va Lya bakiye diyez.

Bogʻliq: Revnâknümâ maqomQoʻshma maqomIroqSegohKalit belgisi

Do pardasida tonika beradigan, dominantasi Rost (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilari beshta: Si komma bemol, Mi va Lya kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Rayyo maqomQoʻshma maqomRostKalit belgisiTonika

Oqib boruvchi, tirik ruh; revân “oquvchi, yuruvchi” degani. Sheʼriyatda maʼshuqaga “jonimning joni” maʼnosida murojaat sifatida ishlatiladi.

Bogʻliq: Bir Nevcivansın hikoyaNavjavonSina

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Rost (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «ruhni erkalovchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Fa kichik mujenneb diyez (Mohur pardasi) bor.

Bogʻliq: Ruhnavoz maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironRostMohur

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «koʻngilni bezovchi yuz» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida faqat Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Ruy-i Diloro maqomQoʻshma maqomRostNavoSegoh

Tonika pardasi Iroq (Fa bakiye diyez), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «Iroqning yuzi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si va Mi komma bemol, Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Rûy-i-Irâk maqomQoʻshma maqomIroqSegohTonika

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan anglashilganidek, Sabo rangini past registrda, Ashiron pardasida ishlatadi; kalit belgilari Sabo maqominiki bilan bir xil.

Bogʻliq: Sabo-Ashiron maqomQoʻshma maqomSabo maqomiHusayniy ashironDugoh

Tonika pardasi Dugoh, dominantasi Chorgoh boʻlgan maqom. Dugoh–Segoh–Chorgoh–Hijoz pardalari hosil qilgan, tetraxorddan tor boshlangʻich qolipi unga gʻamgin va taʼsirchan rang beradi.

Bogʻliq: Sabo maqomChorgohBastanigor maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Sabo oilasiga mansub; Sabo maqomining gʻamgin rangini Zamzama chashnisi bilan birlashtiradi.

Bogʻliq: Sabâ-Zemzeme maqomQoʻshma maqomSabo maqomiChashniDugohChorgoh

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Sabo va Buselik ranglarini birlashtiradi; kalit belgilari Sabo maqominiki bilan bir xil.

Bogʻliq: Sabâbûselik maqomQoʻshma maqomSabo maqomiBuselik maqomiDugoh

Yuz boʻlak, pora-pora: sad “yuz”, pâre “boʻlak” degani. “Sîne-i sad-pâre” pora-pora boʻlgan koʻkrak, yarador koʻngil maʼnosini beradi.

Bogʻliq: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hikoyaSina

Qirq sakkiz zarbli katta usul; nomi arab tilida «ogʻir» degani. 48/8, 48/4 va 48/2 (Agʻir saqil) martabalari bilan peshrav, kor va baste kabi yirik shakllarda ishlatiladi; agʻir peshravlarda har bir xona odatda bitta usulga teng.^[75]

Bogʻliq: Saqil metronomNim saqilPeshrav

Paygʻambarga salovot va salom yoʻllovchi qisqa arabcha duoning jamoa boʻlib oʻqiladigan bastasi; salo turining bir koʻrinishi. Mavludda tavallud boʻlimidan keyin oʻrnidan turib oʻqiladi; keng tarqalgan bastasi Itriyning Segoh bastasidir.^[76]

Bogʻliq: Tekka musiqasiEvferNotalar arxividagi Salot-i ummiya asarlariAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) namunaviy asar

Paygʻambarga salovot va salom yoʻllovchi arabcha duo soʻzlari bilan bastalangan yoki badiha tarzida oʻqiladigan diniy asar; salo turining bir koʻrinishi. Machitlarda, mavludlarda va tekka marosimlarida oʻqiladi.^[77]

Bogʻliq: IlohiyTekka musiqasiNotalar arxividagi Salotu salom asarlari

Trapetsiya shaklidagi korpusli, koʻp torli, ikki ingichka bolgʻacha bilan torlarga urib chalinadigan cholgʻu. Eron musiqasida keng tarqalgan; Usmonlilar davrida ham chalingan.

Bogʻliq: Santur cholgʻuQonun

Dastali torli cholgʻularda korpusdan choʻzilib chiqadigan va ustida barmoq bilan torlarga bosiladigan uzun qism; tanbur va baglamada parda bogʻlamlari dasta ustida joylashgan.

Bogʻliq: Parda bogʻlamiKosa

Soʻzsiz, faqat cholgʻular bilan ijro etilishi uchun bastalangan asar: peshrav, soz samoiysi, longa, sirto kabi.

Bogʻliq: Sozli asarPeshravSoz samoiysi

Toʻrt xona va teslimdan iborat soz asari. Birinchi uch xona va teslim koʻpincha Aqsoq samoiy (10/8) usulida, toʻrtinchi xona esa Yuruk samoiy kabi boshqa usulda boʻladi; fasl odatda soz samoiysi bilan yakunlanadi.

Bogʻliq: Aqsoq samoiyXonaTeslimFaslNotalar arxividagi Soz samoiysi asarlariFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) namunaviy asar

Cholgʻuchi, soz chaladigan ijrochi.

Bogʻliq: HonandaFasl hayʼati

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Rost pardasida tonika beradi, dominantasini beshinchi pogʻonada, Navo pardasida tutadi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Sazkâr maqomQoʻshma maqomRostSegohRost maqomi

Dugohdan 8 komma (katta mujenneb) tizidagi asosiy parda; Gʻarb notasida Si komma bemol (Sidan 1 komma pasi) bilan yoziladi. Rost va Ushshoq tetraxordlarining xarakterli pardasi; Segoh va Huzzom maqomlari shu pardada tonikaga keladi.

Bogʻliq: Komma bemolUshshoq tetraxordiSegoh maqomHuzzom maqom

Tonika pardasi Segoh (Si komma bemol) boʻlgan, tonikasini kommali pardada berishi bilan turk musiqasiga xos maqom. Dominanta sifatida koʻpincha Navo koʻrsatiladi.

Bogʻliq: Segoh maqomSegohHuzzom maqom

Tonika pardasi Segoh (Si komma bemol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi Segoh va Moya ranglarini birlashtirganini koʻrsatadi; kalit belgilarida Si va Mi komma bemol, Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Segâh-Mâye maqomQoʻshma maqomSegoh maqomiSegohNavo

Mavlaviy oyinining toʻrt asosiy boʻlimidan har biri; har bir salom oʻz usuli va kuyi bilan samoning bir bosqichiga jur boʻladi.

Bogʻliq: Mavlaviy oyiniSamoNotalar arxividagi Salom asarlari

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Segoh (Si komma bemol) boʻlgan maqom. Qadimiy advor kitoblaridagi olti ovozadan biri; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Salmak maqomAdvorRostSegohTonika

Mavlaviylarning oyin paytida musiqa jurligida qiladigan aylanishi; aylanuvchi darveshga samozan deyiladi.

Bogʻliq: Mavlaviy oyiniSalomMavlaviyxona

Samoiy usulida bastalangan asarlarning umumiy nomi; agʻir samoiy, yuruk samoiy va soz samoiysi shu oilaga kiradi. Xalq musiqasida ham “samoiy” nomli sozli kuylar mavjud.

Bogʻliq: Samoiy usuliAgʻir samoiyYuruk samoiySoz samoiysi

3/4 oʻlchovli, düm–tek–tek zarbli kichik usul; sharqi va xalq qoʻshiqlarida (türkü), yuruk samoiylarning baʼzi qismlarida ishlatiladi.

Bogʻliq: Samoiy metronomSamoiyYuruk samoiy usuli

6/4 oʻlchovli, ogʻirroq yuruvchi usul; sharqilarda va baʼzi diniy asarlarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Sangin samoiy metronomSamoiy usuli

Muayyan usulga bogʻlanmagan holda, oʻlchovsiz ijro etiladigan asar yoki qismlar uchun ishlatiladigan tavsif; taksim va gazal shu turga kiradi. Arxivda Noyi Usmon Dadaning Sabo meʼrojiyasining bir qismi usulsiz holda berilgan.^[78]

Bogʻliq: TaksimGazalMeʼrojiya

Honandalarning boshligʻi; faslda asarlarni tanlaydigan, jamoani boshqaradigan va koʻpincha usulni tutadigan aytuvchi.

Bogʻliq: HonandaFasl hayʼati

Musiqa an’anasida oktava ichidagi pardalar soni va o‘rnini belgilaydigan tizim; sozlash tizimi ham deyiladi. Maqom musiqasi tarixida Safiyuddin Urmaviyning 17 pardali tizimi, Pifagor nisbatlariga asoslangan 24 pardali Arel-Ezgi-Uzdilek tizimi, oktavani 53 teng kommaga bo‘lish va hozirgi qonun mandallari asoslangan 72 teng bo‘linish (yarim tonga oltita mandal) qo‘llangan yoki taklif qilingan; G‘arb fortepianosi oktavani 12 teng yarim tonga bo‘ladi. Ushbu saytda notalar AEÜ bo‘yicha yoziladi va 53 teng kommada yangraydi; qonun odatiy holatda 72 teng bo‘linishda sozlanadi.

Bogʻliq: KommaHolder kommasiArel-Ezgi-Uzdilek tizimiPardaQonun cholgʻu

Kuyning maqom tovushqatorida bosib oʻtadigan yoʻli: qayerdan boshlanishi, qaysi pardalarda toʻxtashi va qanday tonikaga kelishi. Bir xil tovushqatordan foydalanadigan maqomlar (Ushshoq bilan Bayotiy kabi) sayrlari bilan farqlanadi.

Bogʻliq: Koʻtariluvchi sayrTushuvchi sayrTushuvchi-koʻtariluvchi sayrMaqomUshshoq maqomBayotiy maqom

Qonunda bir xil pardaga sozlangan torlar guruhi; har qatorda odatda uchta tor boʻladi.

Bogʻliq: QonunMandal

Shodlik sehri, koʻngilga farah beruvchi sehr: sihr “sehr”, tarab “shodlik, jazava” degani. Rahmi beyning Tanburiy Jamil beyning chalishini eslagan qoʻshigʻida uchraydi.

Bogʻliq: Bir Sihr-i Tarâb hikoyaNagʻmai sozTaʼsir

Koʻkrak, siyna; sheʼriyatda tuygʻular, dard va muhabbat maskani sifatida tilga olinadi. Rahmi beyning “sînemde cânsın” soʻzida ham uchraydi.

Bogʻliq: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hikoyaSadpora

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «osmon, falak» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida faqat Si komma bemol bor.

Bogʻliq: Sipihr maqomQoʻshma maqomDugohHusayniyEski-Sipihr maqomi

Qamishdan yasalgan, kichik va baland ovozli, bir tilli puflab chalinadigan xalq cholgʻusi. Egey va Teke mintaqasida zeybek va teke kuylarida chalinadi.

Bogʻliq: Sipsi cholgʻuZeybekKavalTürkü

Balkan kelib chiqishli, 2/4 oʻlchovli, jonli soz asari va raqs; longaga yaqin turdir.

Bogʻliq: LongaSoz asariNotalar arxividagi Sirto asarlari

4/4 oʻlchovli, düm–tek–ke zarbli usul; sharqi va ilohiylarda koʻp ishlatiladi.

Bogʻliq: Sofyon metronomNim sofyonKe

Bir gufta asosida bastalangan, aytilishi uchun yaratilgan asar: baste, kor, sharqi, ilohiy, xalq qoʻshigʻi (türkü) kabi.

Bogʻliq: Soz asariBasteSharqi

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «Iroq sultoni» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Sultan-ı-Irak maqomQoʻshma maqomIroqDugohNavo

Sultoniyagoh kabi past registrda, Yegoh (Re) pardasida tonika beradigan murakkab maqom; dominantasi Navo (Re) pardasi. Kalit belgilarida Si va Mi komma bemol bor.

Bogʻliq: Sultoniysegoh maqomQoʻshma maqomSultoniyagoh maqomiSegohYegoh

Qarori Yegoh (past re), kuchli pardasi Dugoh bo‘lgan maqom. Tovushqatori Yegohdagi Buselik beshligi va Dugohdagi Hijoz to‘rtligidan iborat; Nihovandning Yegohga ko‘chirilgan ko‘rinishiga o‘xshaydi.

Bogʻliq: Sultoniyagoh maqomNihovand maqom

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Buselik (Si) boʻlgan murakkab maqom. Past registrda tonika berishi bilan tanilgan; nomi forschada “koʻngil kuydiruvchi” degan maʼnoni bildiradi.

Bogʻliq: Sûzidil maqomQoʻshma maqomHusayniy ashironBuselikTonikaDominanta

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Tovushqatorida Mohur pardasi ishlatiladi; III Salim tuzgan maqomlar qatorida tilga olinadi.

Bogʻliq: Sûzidilârâ maqomQoʻshma maqomMohurRostChorgohTonika

Tonika pardasi Rost, dominantasi Navo boʻlgan qoʻshma maqom. Tovushqatori Rost pentaxordi va Navodagi Hijoz tetraxordidan iborat.

Bogʻliq: Suzinok maqomRost tetraxordiHijoz tetraxordi

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Suzinok maqomining rangini Zirgula pardasi bilan birlashtiradi.

Bogʻliq: Sûzinâk-Zirgüle maqomQoʻshma maqomSuzinok maqomiZirgulaRostNavo

Sunbul guli. Mumtoz sheʼriyatda isi va jingalak shakli bilan maʼshuqaning sochiga oʻxshatiladi.

Bogʻliq: Gül Hazin Sünbül Perîşan hikoyaParishon

Kurdiy pardasining bir oktava tizi; Muhayyardan 4 komma (bakiye) tizidagi parda. Tiz registrda Kurdiy rangini beruvchi pardadir.

Bogʻliq: KurdiyMuhayyarTiz

Notada Sol deb yoziladigan Rost pardasi Do ovozini beradigan ohang; bolohangdan bir ton past, qiz ohangidan baland. Shu nomdagi nayning uzunligiga mos keladi.

Bogʻliq: OhangBolohang

Barselonadagi Pompeu Fabra universiteti Musiqa Texnologiyalari Guruhi (MTG) tayyorlagan, ikki mingdan ortiq turk maqom musiqasi asarining kompyuterda oʻqiladigan notalar toʻplami. Ushbu saytdagi notalar arxivining manbasidir.

Bogʻliq: Arel-Ezgi-Uzdilek tizimiNotalar arxivi

Notada Sol deb yoziladigan Rost pardasi Fa ovozini beradigan ohang; mansur ohangidan bir ton past. Nomini shoh naydan olgan.

Bogʻliq: OhangMansur

20-asr boshlarida Istanbulda tashkil etilgan, klassik turk musiqasini oʻqitish va ijro etish uchun faoliyat yuritgan musiqa jamiyati.

Bogʻliq: Dorul-AlhonDorut-Taʼlim-i Musiqiy

Klassik turk musiqasining eng keng tarqalgan qisqa sozli shakli; koʻpincha kichik usullar bilan bastalanadi va zamin, nakarat, meyan qismlaridan iborat boʻladi. 19-asrda Hoji Orif Bey bilan juda keng tarqalgan.^[79]

Bogʻliq: MeyanNakaratKichik usulNotalar arxividagi Sharqi asarlariSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) namunaviy asar

Sharqi shakli uchun tuzilgan oʻn uch zarbli usul; bir samoiy, ikki sofyon va bir nim sofyondan iborat, dastlabki yetti zarbi Davri hindiy tuzilishida. Koʻproq 13/4 bilan yoziladi; vaqt oʻtishi bilan isteʼmoldan chiqqan.^[80]

Bogʻliq: Sharqi Davri ravon metronomDavri ravonSharqi

Bir maqom tovushqatorining boshqa pardaga koʻchirilishi (transpozitsiya). Masalan, Kurdilihijozkor — Kurdiy tovushqatorining Rost pardasiga koʻchirilgan holati sifatida qaraladi.

Bogʻliq: Shad maqomMaqomKurdilihijozkor maqom

Bir maqom tovushqatorining boshqa pardaga koʻchirilishi bilan hosil boʻlgan va yangi nom bilan ataladigan maqom. Hijozkor va Kurdilihijozkor shu turga misol qilib koʻrsatiladi.

Bogʻliq: ShadSodda maqomHicazkâr maqomKurdilihijozkor maqom

Zirguleli Hijoz tovushqatorining Yegoh pardasiga koʻchirilishi bilan hosil boʻlgan shed maqom: Yegoh (Re) pardasida tonika beradi, dominantasi Navo (Re) pardasidir. Hijoz oilasining past registrdagi aʼzosidir.

Bogʻliq: Şedarabân maqomShad maqomZirguleli Hijoz maqomiHijoz maqomiYegohShad

Gardoniyadan 5 komma tizidagi parda; tiz zirgula deb ham ataladi. Oʻz nomini olgan Shahnoz maqomining tiz registridagi Hijoz rangida ishlatiladi.

Bogʻliq: ZirgulaGardoniyaShahnoz maqom

Hijoz oilasidan, tonika pardasi Dugoh boʻlgan; sayri tiz registrdan boshlanib pastga tushadigan maqom. Tiz registrda Shahnoz pardasini ishlatadi.

Bogʻliq: Shahnoz maqomShahnozHijoz maqom

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Shahnoz va Buselik ranglarini birlashtiradi; Buselik oilasi maqomlaridan.

Bogʻliq: Şehnâzbûselik maqomQoʻshma maqomShahnoz maqomiBuselik maqomiTonikaDominanta

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «sharaf koʻrsatuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Sharafnamo maqomQoʻshma maqomYegohDugohTonika

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yangi shavq» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si bakiye bemol, Mi kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Şevk-ı-Cedîd maqomQoʻshma maqomDugohNavoTonika

Rost (Sol) pardasida tonika beradigan, dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Kalit belgilari Rost maqomidagi kabi Si komma bemol va Fa bakiye diyez; nomi «koʻngil shavqi» degan maʼnoni anglatadi.

Bogʻliq: Şevk-ı-Dil maqomQoʻshma maqomRostNavoRost maqomi

Tonika pardasi Ajam ashiron (Fa), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «shavq keltiruvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si va Mi komma bemol bor.

Bogʻliq: Şevkâver maqomQoʻshma maqomAjam ashironChorgohAjamashiron maqomi

Tonika pardasi Ajam ashiron (Fa), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Nomi “shavq oshiruvchi” degani; past Fa pardasida tonika beradigan maqomlar qatoriga kiradi.

Bogʻliq: Şevk'efzâ maqomQoʻshma maqomAjam ashironChorgohTonikaDominanta

Ajam ashiron (Fa) pardasida tonika beradigan, dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «shodlik shavqi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Şevkutarab maqomQoʻshma maqomAjam ashironChorgohAjamashiron maqomi

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «faryod koʻrsatuvchi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si komma bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Şîvenümâ maqomQoʻshma maqomYegohDugohTonika

Tavshihga oʻxshash, dargohlarda va diniy yigʻilishlarda aytiladigan diniy asar turi.

Bogʻliq: TavshihIlohiyTekka musiqasiNotalar arxividagi Shugʻul asarlari

Shoʻx, quvnoq, noz-karashmali. Mumtoz sheʼriyatda quvnoq va jozibali goʻzalni tasvirlaydi; “şûh-i cihân” dunyoning eng nozlisi degani.

Bogʻliq: Bir Nevcivansın hikoyaNavjavon

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan qadimiy murakkab maqom. Bobo Tohir nomi bilan ham ataladi; Ushshoq va Bayotiy bilan bir pardada tonika beradi, tiz registrda kezishi bilan farqlanadi.

Bogʻliq: Tâhir maqomQoʻshma maqomDugohNavoUshshoq maqomiBayotiy maqomi

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Muhayyar (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomidan koʻrinib turganidek, Tohir maqomining rangini Buselik bilan birlashtiradi.

Bogʻliq: Tâhirbûselik maqomQoʻshma maqomTâhir maqomiBuselik maqomiDugohNavo

Muayyan usulga bogʻlanmagan holda, maqom sayrini cholgʻu bilan badihaviy tarzda namoyish etuvchi ijro. Asarlardan oldin yoki ular orasida bajariladi, modulyatsiyalar bilan boshqa maqomlarga oʻtishi mumkin.^[81]

Bogʻliq: SayrModulyatsiyaGazal

Anʼanaviy nazariyotda asosiy tovushqatorni tashkil etadigan pardalar: Yegoh, Husayniy ashiron, Iroq, Rost, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Navo, Husayniy, Evich, Gardoniya, Muhayyar kabi. Ular orasida qolgan pardalar oraliq parda deb ataladi.

Bogʻliq: Oraliq pardaPardaRostDugoh

Uzun dastali, kichik dumaloq kosali, parda bogʻlamli torli cholgʻu; klassik turk musiqasining ramzi hisoblanadi. Dastasidagi bogʻlamlar maqom musiqasi pardalarini berish uchun joylashtirilgan.^[82]

Bogʻliq: Tanbur cholgʻuParda bogʻlamiTezeneKamonli tanbur

Toʻqqiz kommalik interval, yaʼni tam ton; qisqartmasi T. Rost bilan Dugoh, Chorgoh bilan Navo orasi taninidir.

Bogʻliq: IntervalKommaKatta mujennebEshitish mashqi

Sakkiz shaklidagi, qoʻsh kosali korpusi yupqa membrana bilan qoplangan, pardali va mizrob bilan chalinadigan torli cholgʻu. Ozarbayjon va Eron musiqasining asosiy sozi; Sharqiy Anadoluda ham chalinadi.

Bogʻliq: Tor (tar) cholgʻuMizrobParda bogʻlamiBaglama

Tonika pardasi Ajam ashiron (Fa), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «yangi uslub» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida faqat Si bakiye bemol bor.

Bogʻliq: Tarz-ı-Cedîd maqomQoʻshma maqomAjam ashironKurdiyTonika

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Chorgoh (Do) boʻlgan murakkab maqom. Nomi forscha «yangi uslub» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si bakiye bemol va Re kichik mujenneb bemol bor.

Bogʻliq: Tarz-ı-Nevîn maqomQoʻshma maqomRostChorgohTarz-ı-Cedîd maqomi

Bir cholgʻu, bir maktab yoki ijrochining oʻziga xos chalish va aytish uslubi; bezaklar, urgʻu va kuyni ishlash tarzini oʻz ichiga oladi.

Bogʻliq: IjroOgʻiz

Usmonlilar davrida kochakcha kabi kaba saz ansambllari ijro etgan, raqsga joʻr boʻluvchi ommabop sozli asar turi; matnlari koʻpincha barmoq vaznida. Arxivda III Selim, II Mahmud va Tanbûrî Mustafa Çavuşning tavshanchalari bor.^[83]

Bogʻliq: KochakchaKamonchaNotalar arxividagi Tavshancha asarlari

Gardishiga kichik jangchalar taqilgan, bir yuzi teri bilan qoplangan romli nogʻora; def deb ham ataladi.

Bogʻliq: Doira (tef) cholgʻuBendir

Usulning tiz va yengil zarbi; kudümda chap qoʻl bilan, darbukada chetiga urib chiqariladi.

Bogʻliq: DümKeTekâ

11 zarbli kichik usul; Ismoil Haqqiy Oʻzkan uni 11/8 oʻlchovida 5+6 zarb guruhlarida beradi: ikki zarbli dum va tek, bir zarbli tek; soʻng ikki zarbli dum va ikkita tek. Ekrem Karadeniz shu nom bilan 19 zarbli boshqa qolip beradi.^[64]

Bogʻliq: Tek vurush metronomKichik usul

Ikki tekning ketma-ket, bitta zarbdek tezlikda urilishidan hosil boʻlgan zarb. Baʼzi manbalarda ikki qoʻl bilan bir vaqtda urilgan kuchli tek sifatida ham taʼriflanadi.

Bogʻliq: TekDüm

«Allohu akbar» soʻzlari bilan boshlanadigan takbir matnining bastalangan shakli; turk diniy musiqasining shakllaridan biri. Eng keng tarqalgani Itriyga nisbat beriladigan Segoh takbiri; bayramlarda va diniy marosimlarda jamoa boʻlib aytiladi.^[84]

Bogʻliq: Segoh maqomiTekka musiqasiNotalar arxividagi Takbir asarlariAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) namunaviy asar

Tariqat tekkalarida ijro etiladigan diniy musiqa: ilohiy, durak, shugʻul, tavshih va Mavlaviy oyinlari kabi turlarni oʻz ichiga oladi. Klassik turk musiqasining rivojlanishida muhim oʻrni bor.

Bogʻliq: IlohiyDurakMavlaviy oyiniZikr

Ud, tanbur va baglama kabi cholgʻularda, oʻyib yoki ingichka boʻlaklarni birlashtirib yasaladigan yarim noksimon yoki yarim shar shaklidagi orqa korpus.

Bogʻliq: KoʻkrakUdTanbur

Sozli asarlarda maʼnosiz boʻgʻin va qisqa soʻzlar (ten-ni, ya lel, dost, aman kabi) bilan aytiladigan boʻlim; ayniqsa kor va bastelarda katta oʻrin tutadi.

Bogʻliq: KorBaste

Tashlab ketmoq, tark etmoq. Hoji Orif beyning qoʻshigʻi “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim”, yaʼni “nega tashlab ketding, ey berahm” soʻzlari bilan boshlanadi.

Bogʻliq: Niçin Terkeyleyip Gittin hikoyaZolim

Bir necha jins yoki maqom rangining birlashuvidan hosil boʻlgan, koʻpincha mustaqil maqom hisoblanmaydigan kuy qolipi. Manbalarda tarkib bilan maqom orasidagi chegara har doim bir xil chizilmaydi.

Bogʻliq: Qoʻshma maqomChashniJins

Allohni tasbih etuvchi soʻzlar oʻqiladigan masjid musiqasi shakli. Namozdan soʻng muazzinlar koʻpincha usulsiz va badiha tarzida oʻqiydi; bastalangan usulli namunalari va ramazon kechalarida minorada oʻqiladigan tasbih ilohiylari ham bor.^[85]

Bogʻliq: IlohiyTaksimNotalar arxividagi Tasbih asarlari

Taʼsir; biror narsaning kishida qoldiradigan izi. Qoʻshiq matnida soz nagʻmasidagi sehrli taʼsirni ifodalaydi.

Bogʻliq: Bir Sihr-i Tarâb hikoyaSehri tarab

Peshrav va soz samoiysida har xonadan keyin takrorlanadigan boʻlim; asarning nakarati kabidir.

Bogʻliq: XonaMulozimaPeshrav

Mavlid aytilayotganda boʻlimlar orasida bir jamoa tomonidan aytiladigan, koʻpincha oʻrta kattalikdagi usullar bilan bastalangan diniy asar.

Bogʻliq: IlohiyShugʻulTekka musiqasi

Baglama va tanbur kabi dastali cholgʻularda ishlatiladigan mizrob. Tanbur tezenesi anʼanaviy ravishda toshbaqa qobigʻi yoki shunga oʻxshash materialdan yasaladi.

Bogʻliq: MizrobBaglamaTanbur

Ingichka, baland ovoz. Parda nomlarining oldida shu pardaning bir oktava tizini bildiradi (tiz segoh, tiz chorgoh kabi); baʼzi pardalarning tiz oktavasi alohida nomga ega: Rostning tizi Gardoniya, Dugohning tizi Muhayyar.

Bogʻliq: KabaOktavaGardoniya

Echki terisidan yasalgan havo xaltasiga ulangan qoʻsh nayli puflab chalinadigan cholgʻu. Sharqiy Qora dengiz yaylovlarida horon va bayramlarda chalinadi.

Bogʻliq: Tulum cholgʻuSurnayOʻyin kuyiTürkü

5/8 oʻlchovli aqsoq usul; sharqilarda va xalq musiqasida ishlatiladi.

Bogʻliq: Turk aqsogʻi metronomAqsoq

Bir necha shakli boʻlgan usul; Ekrem Karadeniz uning birinchi shaklini 14/4 bilan düm, teke, düm, tek, düm, düm urilishlari bilan beradi, 18 zarbli shakli Darbi turkiydir. Arxivdagi namuna Ali Ufqiy Beyning 14/4 bilan yozilgan bir ilohiysidir.^[86]

Bogʻliq: Turk zarbi metronomKatta usul

SymbTr toʻplamida 18/8 bilan yozilgan oʻn sakkiz zarbli bir usulning nomi. Arxivdagi yagona namuna «Hâk hâk diyen âşıklar» soʻzlari bilan boshlanadigan muallifi nomaʼlum hijoz-humoyun ilohiysidir.^[36]

Bogʻliq: Ilohiy

Xalq musiqasining sozli turi; koʻpincha anonim boʻladi yoki xalq ozonlari tomonidan yaratilgan. Usulli turlari qirik havo, erkin ritmli turlari uzun havo deb ataladi.

Bogʻliq: Qirik havoUzun havoBaglamaNotalar arxividagi Türkü asarlari

Pardasiz, qisqa dastali, noksimon kosali torli cholgʻu; mizrob bilan chalinadi. Pardasiz boʻlgani uchun maqom pardalarining nozikliklarini oson beradi.^[87]

Bogʻliq: Ud cholgʻuKosaMizrob

Turli kuchdagi zarblarning (düm, tek, ke…) muayyan tartibda ketma-ket kelishidan hosil boʻlgan ritm qolipi. Turk musiqasida 2 zarbli Nim Sofyondan 120 zarbli Zencirgacha koʻplab usul mavjud.^[88]

Bogʻliq: DümTekKichik usulKatta usulVositalar

Usulni, tizzalarga qoʻl urib (düm oʻng qoʻl bilan, tek chap qoʻl bilan) tutib borish. Mashq usulida asar yodlanayotganda usul hamma birga urib boriladi.

Bogʻliq: MashqDümTekVositalar

Katta mujenneb, kichik mujenneb va taninidan (K S T: 8 + 5 + 9 komma) iborat tetraxord; Dugoh ustida Dugoh–Segoh–Chorgoh–Navo pardalarini beradi.

Bogʻliq: TetraxordUshshoq maqomDugoh

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan keng tarqalgan maqom. Tovushqatori Ushshoq tetraxordi va Navodagi Buselik pentaxordidan iborat; sayr tonika atrofidan boshlanadi.

Bogʻliq: Ushshoq maqomUshshoq tetraxordiBayotiy maqom

Muayyan usulga bogʻliq boʻlmagan, erkin ritmda aytiladigan xalq musiqasi kuyi; bozlak, devon, hoyrat kabi turlari bor.

Bogʻliq: Qirik havoTürküGazal

Hijoz oilasidan, tonika pardasi Dugoh, dominantasi Husayniy boʻlgan maqom. Tovushqatori Dugohdagi Hijoz pentaxordi va Husayniydagi Ushshoq tetraxordidan iborat.

Bogʻliq: Hicaz-Uzzâl maqomHijoz maqom

Tonika pardasi Yegoh (Re), dominantasi Dugoh (Lya) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «koʻngil vajdi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari — Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Vajd-i Dil maqomQoʻshma maqomYegohDugohTonika

Tonika pardasi Segoh (Si komma bemol), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «Arazbarning yuzi» degan maʼnoni anglatadi; Arazbar kabi Segoh pardasida tonika beradi.

Bogʻliq: Vech-i-Arazbâr maqomQoʻshma maqomArazbar maqomiSegohNavo

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Husayniy (Mi) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «Shahnozning yuzi» degan maʼnoni anglatadi; saytda qabul qilingan yozuvda kalit belgisi yoʻq.

Bogʻliq: Vech-i-Şehnâz maqomQoʻshma maqomShahnoz maqomiDugohHusayniy

Usulning asosiy zarblari orasiga qoʻshiladigan bezakli oraliq zarblar. Usulni jonliroq va toʻliqroq eshittiradi; ayniqsa kudüm va bendir ijrosida ishlatiladi.

Bogʻliq: UsulZarbKudüm

Skripkadan biroz katta va pastroq ovozli, toʻrt torli kamonli cholgʻu. Turk musiqasida 20-asrda ayrim fasl va radio ansambllarida skripka bilan violonchel oraligʻidagi ovozlarni toʻldirgan.

Bogʻliq: Alt (viola) cholgʻuSkripkaFasl hayʼatiIjro

Tizzalar orasida tutiladigan, toʻrt torli, past ovozli katta kamonli cholgʻu; qisqacha chello. 20-asr boshida turk musiqasi ansambllariga kirgan, Mesud Jamil kabi ijrochilar uni maqom musiqasida mohirona chalgan.

Bogʻliq: Violonchel cholgʻuSkripkaFasl hayʼatiTaksim

Usulni tashkil etuvchi alohida darblar (düm, tek, tekâ, ke) va ularning davomiyligi. Usulning xarakteri zarblarning kuchli-yengil tartibidan kelib chiqadi.

Bogʻliq: DarbUsulDüm

Yara; soʻzning eski matnlarda va qoʻshiq matnlarida uchraydigan shakli. “Yâre-i dil” koʻngil yarasi degani.

Bogʻliq: Bir Gonca Femin Yâresi hikoyaGʻuncha-fam

Tanburning kamon bilan chalinadigan shakli; 20-asr boshida Tanburiy Jamil Beyning yozuvlari bilan tanilgan.

Bogʻliq: Kamonli tanbur cholgʻuTanbur

Tonika pardasidan bevosita pastda joylashgan, kuyni tonikaga tortadigan parda. Koʻpchilik maqomda tonikadan bir parda pastda boʻladi; baʼzi maqomlarda yarim ton yaqinligidagi parda yeden sifatida ishlatiladi.

Bogʻliq: TonikaMaqom

Rostdan bir tetraxord (22 komma) pastdagi parda; Gʻarb notasida Re bilan yoziladi. Navoning bir oktava pasi boʻlib, Yegoh, Farahafzo kabi maqomlarning tonikasidir.

Bogʻliq: NavoRostYegoh maqomFerahfezâ maqom

Tonika pardasi Yegoh (past Re), dominantasi Rost boʻlgan maqom; Rost tovushqatorining past registrida tonikaga keladi.

Bogʻliq: Yegoh maqomYegohRost maqom

Tonika pardasi Chorgoh (Do), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan maqom. Nomi uning Chorgoh maqomining yangi bir shakli ekanini koʻrsatadi; kalit belgisi yoʻq.

Bogʻliq: Yeni Chorgoh maqomChorgoh maqomiChorgohGardoniyaTonika

Qonun chalinayotganda ikki qoʻlning koʻrsatkich barmoqlariga kiydiriladigan, mizrob orasiga qistiriladigan metall halqa.

Bogʻliq: QonunMizrob

Yuruk samoiy usulida (6/8) bastalangan, jonli sozli asar; klassik faslda sharqilardan keyin aytiladi.

Bogʻliq: Yuruk samoiy usuliAgʻir samoiyFaslNotalar arxividagi Yuruk samoiy asarlari

6/8 oʻlchovli usul (6/4 shakli ham bor). Yuruk samoiy shaklidagi asarlar va soz samoiylarining toʻrtinchi xonalari koʻpincha shu usulda boʻladi.

Bogʻliq: Yuruk samoiy metronomYuruk samoiySoz samoiysi

Kudüm chalishda ishlatiladigan, uchi dumaloq ingichka choʻp; baʼzi manbalarda kamonli cholgʻularning kamoni uchun ham ishlatiladi.

Bogʻliq: KudümKamoncha

Berahm, shafqatsiz, zulm qiluvchi. Mumtoz sheʼriyatda oshiqni azoblaydigan maʼshuqaga tez-tez qaratiladigan murojaat.

Bogʻliq: Niçin Terkeyleyip Gittin hikoyaTark aylamoq

Tonika pardasi Rost (Sol), dominantasi Gardoniya (Sol) boʻlgan murakkab maqom. Tovushqatorida Mohur pardasi ishlatiladi; Rost bilan Mohur oraligʻidagi rangi bilan tanilgan.

Bogʻliq: Zâvil maqomQoʻshma maqomRost maqomiMohur maqomiMohurTonika

120 zarbli, eng katta usullardan biri. Chifte dyuyek, Fahte, Chanbar, Davri kabir va Berafshon usullarining ketma-ket qoʻshilishidan hosil boʻladi; bastelarda ishlatiladi.

Bogʻliq: Zencir metronomChanbarFahteBerafshon

Didli, nozik narsalarni tushunadigan: âşinâ “taniydigan, biladigan” degani. Goʻzallikni his etadigan, sanʼatni tushunadigan kishini bildiradi; Rahmi beyning qoʻshigʻida bir mutribga (sozanda) sifat sifatida keladi.

Bogʻliq: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hikoyaMutrib

Rost (Sol) pardasida tonika beradigan, dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «koʻngil zavqi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilari Rostdagi kabi Si komma bemol va Fa bakiye diyez.

Bogʻliq: Zevk-i-Dil maqomQoʻshma maqomRostNavoRost maqomi

Tonika pardasi Dugoh (Lya), dominantasi Navo (Re) boʻlgan murakkab maqom. Nomi «shodlik zavqi» degan maʼnoni anglatadi; kalit belgilarida Si bakiye bemol, Mi kichik mujenneb bemol, Do va Fa bakiye diyez bor.

Bogʻliq: Zevk-i-Tarab maqomQoʻshma maqomDugohNavoTonika

Gʻarbiy Anadoluning koʻpincha toʻqqiz zamonli ogʻir aqsoq usullari (9/4, 9/8) bilan ijro etiladigan xalq raqsi va shu raqsning kuyi. Tanbûrî Cemil Beyning Nikriz zeybeklari kabi soz asari sifatida bastalangan namunalari ham bor.^[89]

Bogʻliq: Qirik havoAqsoqNotalar arxividagi Zeybek asarlari

Lugʻaviy maʼnosi “qoʻshimcha”. Baʼzi asarlarda bir xona yoki boʻlimdan keyin keladigan qoʻshimcha qism uchun ishlatiladi.

Bogʻliq: XonaTeslim

Tariqat tekkalarida Allohning ismlari va duolarning muayyan tartib va ritmda takrorlanadigan jamoaviy ibodati; ilohiy, durak va shugʻullar unga jur boʻladi.

Bogʻliq: Tekka musiqasiDurakIlohiy

Dastalaridan ushlab bir-biriga urib chalinadigan, odatda jezdan yasalgan dumaloq metall cholgʻu. Mehterda turli oʻlchamlari, tekkalarda kichik qoʻl zillari ishlatiladi.

Bogʻliq: Zil (zanglar) cholgʻuMehterTekka musiqasiUsul

Tonika pardasi Husayniy ashiron (Mi), dominantasi Rost (Sol) boʻlgan maqom. Advor kitoblaridagi oʻn ikki qadimiy maqomdan biri; saytda qabul qilingan yozuvda kalit belgisi yoʻq.

Bogʻliq: Zîrefkend maqomAdvorHusayniy ashironRostTonika

Rostdan 5 komma tizidagi oraliq parda (Sol kichik mujenneb diyez). Hijoz tovushqatorining past registrda ishlatiladigan shakllarida va Zirguleli Hijoz kabi maqom nomlarida uchraydi; bir oktava tizi Shahnoz deb ataladi.

Bogʻliq: RostShahnozHicaz-Zirgüle maqom

Hijoz oilasidan, tonika pardasi Dugoh boʻlgan maqom. Tovushqatori Dugohdagi Hijoz pentaxordiga Husayniy ustida ikkinchi Hijoz tetraxordi qoʻshilishidan hosil boʻladi.

Bogʻliq: Hicaz-Zirgüle maqomHijoz maqomZirgula

Qoʻsh qamishli, konussimon korpusli, jarangdor xalq cholgʻusi; koʻpincha nogʻora bilan birga ochiq havoda chalinadi.

Bogʻliq: Surnay (zurna) cholgʻuMehterMey