Ішекті аспаптар
Қопуз
Қопуз: Түрік мәдениеті тарихындағы белгілі ең көне ішекті аспап; озандардың сазы ретінде аталады. Түркілердің белгілі ең көне шекті аспаптарының бірі; «Қорқыт ата кітабындағы» жырларда озандардың қолындағы аспап ретінде аталады. Баглама, джура және қазақтың домбырасы сияқты көптеген аспаптың арғы атасы саналады.
Қысқаша
- Тобы: Ішекті; өңіріне қарай саусақпен, медиатормен не ысқышпен тартылатын түрлері бар
- Шығу тегі: Орталық Азия түркі мәдениеті; аңыз бойынша Қорқыт ата жасаған аспап
- Алғашқы белгілі іздері: Шамамен X ғасырға жататын ұйғыр мәтіндері
- Тұлғасы мен материалы: Тұтас ағаштан ойылған; қақпағының бір бөлігі не тұтасы тері не жұқа тақтай
- Ішектері: Ерте үлгілерде ішек не жылқы қылы; түріне қарай 2-ден 5-ке дейін
- Пернелері: Көбіне пернесіз
- Туыс аспаптар: Қырғыз комузы, Әзербайжан қопузы, румын кобзасы, венгр кобозы
- XVI–XVII ғасырлар: Реванидің «Ишаретнамесінде» аталады; Эвлия Челеби үш ішекті қобыздың Босния, Буда және Темешварда көп тартылғанын, Анадолыда оны мүлде көрмегенін жазады[1, 2, 3]
Дыбысын тыңдау
Тарихы
Түркілердің белгілі ең көне шекті аспаптарының бірі; «Қорқыт ата кітабындағы» жырларда озандардың қолындағы аспап ретінде аталады. Баглама, джура және қазақтың домбырасы сияқты көптеген аспаптың арғы атасы саналады.
Құрылымы
Бір бөлек ағаштан ойылған кеудесінің беті терімен не жұқа тақтаймен қапталады; мойны қысқа әрі көбіне перделері жоқ. Ішектер саны дәстүрге қарай екіден беске дейін өзгереді, көне үлгілерінде жылқы қылынан ішектер қолданылған.
Қалай ойналады
Саусақпен, шағын медиатормен не кейбір түрлерінде ысқышпен тартылады; озандар дастан айтқанда сүйемелдеу үшін қолданған. Қырғыздың қомузы — осы дәстүрдің бүгінге жеткен ең жақын түрі.
Мақам музыкасындағы орны
Перделері жоқ мойны арқасында комма аралықтарын еркін ойнауға ыңғайлы; қазіргі кезде түрік халық музыкасында, Орта Азия әуендерінде және көне музыканы қайта жаңғыртушы ұжымдарда қолданылады.
Бастау: түрлері, өлшемдері, күйі
Осы аспаппен баста
Жазбалардағы шеберлер
Ноталар мұрағатындағы шығармалардың жазбаларында осы аспапта ойнайтындар (MusicBrainz).
Қопуз туралы жиі қойылатын сұрақтар
Қопуз деген не?
Қопуз – түркілердің белгілі ең көне ішекті аспаптарының жалпы атауы. Оның біртұтас үлгісі жоқ: дәуір мен өңірге қарай ішек саны, тұлға пішіні және мойын ұзындығы өзгереді. Көбіне ойып жасалған ағаш тұлғасы, терімен не жұқа тақтаймен жабылған беті және қысқа мойны болады. Тарихи деректерде ақын-жыраулардың, қамдардың және бақсылардың қолындағы аспап ретінде аталады.
Қопуз бен багламаның айырмашылығы неде?
Қопуздың мойны әдетте қысқа әрі пернесіз, тұлғасының беті көбіне терімен жабылады. Ал багламаның ұзын мойнына перделер байланады, беті ағаштан болады. Қопуз – ішегі аз, дыбысы жұмсақ, әңгіме-жырды сүйемелдейтін аспап, ал баглама кеңірек дыбыс аумағы мен әртүрлі баптау дүзендері арқасында әрі сүйемелдеу, әрі жеке аспап. Баглама қопуз дәстүрінің Анадолыдағы дамыған ұрпағы саналады.
«Қорқыт ата кітабында» қопуз қалай аталады?
Кітаптағы жырлардың көбі Қорқыт атаның келіп, қопузын ойнап, жыр жырлауымен, шежіре айтуымен аяқталады; яғни баяндалған оқиға қопуз сүйемелдеуімен дастанға айналады. Мәтінде «колча қопуз» деген тіркес кездеседі, қопуз ақындықтың, даналықтың және сөзге құрметтің символы. Сондықтан түркі мәдениетінде қопуз тек аспап емес, ауызша дәстүрдің де символы ретінде қабылданады.
Қопуз бүгін қай жерде ойналады?
Классикалық түрік мақам музыкасының ансамбльдерінде қолданылмайды. Бүгін көбіне Орталық Азия мен Кавказ әуендерінде, дастан айтуда және көне түркі музыкасын қайта жаңғыртатын ансамбльдерде ойналады; Әзербайжан мен Түркияда көне суреттемелерге сүйеніп жасалған қопуздар қолданылады. Ал қырғыз қомузы сияқты туыстары күнделікті музыкалық өмірде жалғасып келеді.