Miras-ı Saz

Maqomlar

Har bir maqomning tovushqatorini tingla, tonika va dominanta pardalarini oʻrgan, qonunda oʻz mandal sozlamang bilan chal.

Koʻp beriladigan savollar

Maqom nima?

Maqom — muayyan tovushqator (pardalar va intervallar), tonika pardasi, dominanta pardasi va rivojlanish yoʻli, yaʼni kuyning tovushqator boʻylab qanday harakatlanishi bilan belgilanadigan kuy tizimi. Bir xil tovushqatordan foydalanadigan ikki maqom bir-biridan rivojlanish yoʻli orqali farqlanishi mumkin.

Tonika va dominanta nimani anglatadi?

Tonika (turkcha karar) — maqom kuyni yakunlaydigan tayanch parda. Dominanta (güçlü) — tovushqatordagi ikkinchi muhim tayanch parda boʻlib, koʻpincha tovushqatorning tetraxordi bilan pentaxordi birlashgan joyda joylashadi.

Maqom tovushqatorlari qanday hosil boʻladi?

Tovushqatorlar tetraxord va pentaxord deb ataladigan qismlarning birikishidan hosil boʻladi: Rost, Ushshoq, Hijoz, Kurdiy, Buselik, Chorgoh kabi. Intervallar komma bilan oʻlchanadi: bakiye 4, kichik mujenneb 5, katta mujenneb 8, tanini 9, orttirilgan sekunda 12–13 kommaga teng.

Bu yerdagi maʼlumotlar qanchalik ishonchli?

Maqom tovushqatorlari Arel-Ezgi-Uzdilek nazariyasi asosida tayyorlandi. Qonunda har bir nota nomi uchun bitta mandal sozlamasi ishlatilgani sababli, koʻtarilish va tushishda oʻzgaradigan pardalarda maqomning eng xarakterli koʻrinishi tanlandi. Mazmun hali mutaxassis tomonidan tasdiqlanmagan; xato koʻrsang, aloqa sahifasi orqali bizga yozishing mumkin.

Rost va Mohur

Ikkalasining tonikasi (karar): Rost. Farqli pogʻonalar soni: 2. Dominanta: Rost – Navo, Mohur – Gardoniya.

Tovushqatorlar pogʻonama-pogʻona

Pogʻona	Rost	Mohur	Farq (komma)
1	Rost	Rost	=
2	Dugoh	Dugoh	=
3	Segoh	Buselik	+1
4	Chorgoh	Chorgoh	=
5	Navo	Navo	=
6	Husayniy	Husayniy	=
7	Evich	Mohur	+1
8	Gardoniya	Gardoniya	=

3-pogʻona: Rost – Segoh, Mohur – Buselik (+1 komma)
7-pogʻona: Rost – Evich, Mohur – Mohur (+1 komma)

Tinglayotganda chalinayotgan parda jadvalda yonadi; «Ketma-ket» tugmasi farqli pardalarni yonma-yon chaladi. Bir xil pardalarga ega maqomlar sayri, yaʼni kuy qayerdan boshlanib, qayerlarda toʻxtashi bilan farqlanadi.

Rost maqomi sayri

Koʻtariluvchi yoʻl bilan rivojlanadi: dominanta Navo atrofida aylanib, tonika Rost pardasida toʻxtaydi. Tushishda Evich pardasi oʻrniga koʻpincha Ajam pardasi ishlatiladi.

Rost maqomi sahifasi →

Mohur maqomi sayri

Tushuvchi yoʻl bilan rivojlanadi; yuqori Gardoniya atrofidan boshlanib, Rostda tonikaga tushadi.

Mohur maqomi sahifasi →

Boshqa ikki maqomni solishtir

Tez-tez solishtiriladigan maqomlar

Hijoz ↔ Ushshoq Rost ↔ Mohur Husayniy ↔ Ushshoq Segoh ↔ Huzzom Ushshoq ↔ Bayotiy Kurdiy ↔ Ushshoq Sabo ↔ Ushshoq Qarjigʻar ↔ Ushshoq Nihovand ↔ Kurdilihijozkor Rost ↔ Nihovand Hijoz ↔ Huzzom Husayniy ↔ Muhayyer

Manbalar

H. Sadettin Arel, Türk Mûsikîsi Nazariyatı Dersleri (haz. Onur Akdoğu), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991.
Suphi Ezgi, Nazarî-Amelî Türk Mûsikîsi, 5 cilt, İstanbul Konservatuvarı, 1933–1953.
M. Kemal Karaosmanoğlu, A Turkish Makam Music Symbolic Database for Music Information Retrieval: SymbTr, ISMIR 2012.
Vikipedi, “Makam” maddesi · Wikipedia, “Turkish makam” article.

Tovushqator

Tuzilishi

Rivojlanish yoʻli

Maqom oilasi

Avval buni tingla

Bu maqomdagi mashhur asarlar

Notalar arxivida shu maqomdan

Tovushqatorni kuyla

Chuqurroq: arxiv maʼlumotlari, eski manbalar va fayllar

Arxivda pardalar qoʻllanishi

Eski manbalarda vaqti va taʼsiri

Fayllar va dasturlar