Məqam musiqisi lüğəti

Hüseyninin 4 komma (bakiyə) tizindəki ara pərdə; Qərb notasında arizəsiz Fa ilə yazılır. Rast və Üşşaq ailəsi məqamlarında enərkən Eviç əvəzinə tez-tez işlədilir.

Əlaqəli: Əcəm-aşiranEviçAcemaşîrân məqam

Əcəm pərdəsinin bir oktava bəmi; Qərb notasında Fa ilə yazılır. Əcəmaşiran məqamının mayə pərdəsidir.

Əlaqəli: ƏcəmİraqAcemaşîrân məqam

Mayə pərdəsi Əcəm-aşiran (Fa), güclüsü Çahargah (Do) olan məqam. Çahargah sırasının Əcəm-aşiran pərdəsinə köçürülmüş halı kimi düşünülür.

Əlaqəli: Acemaşîrân məqamƏcəm-aşiranÇahargah tetraxordu

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Əcəm və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol var.

Əlaqəli: Acembûselik məqamBirləşik məqamBusəlik məqamıƏcəmDügah

Mayə pərdəsi Dügah olan; Əcəm və Kürdi rənglərini birləşdirən birləşik məqam. Tiz bölgədə Əcəm pərdəsinin ağırlığı hiss olunur.

Əlaqəli: Əcəmkürdi məqamKürdi məqamƏcəm

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Açar işarəsi yoxdur; adı Əcəm pərdəsini «tərəb» (şənlik, coşqu) sözü ilə birləşdirir.

Əlaqəli: Acemtarab məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranDügahƏcəm

Fars mənşəli, "başlanğıc" mənasında söz. Bir taksimin ya da əsərin açılış hissəsi üçün işlədilir və bu baxımdan girizgaha yaxındır; bəzi köhnə mənbələrdə bir məqamın seyrinə başlanan pərdə ya da bölgə üçün də keçir.

Əlaqəli: GirizgahTaksimSeyr

Aqsaq üsulunun 9/4 ilə yazılan bir mərtəbə ağır forması; doqquz zamanlı və altı vuruşludur. Əsasən fəsil şərqilərində, həmçinin bəzi ilahi, türkü və ağır oyun havalarında işlədilir; əsərlər adətən fasilə (sus) ilə başlayır.^[1]

Əlaqəli: Ağır aksak metronomAqsaqŞərqi

Aqsaq səmai üsulunun 10/4 ilə yazılan bir mərtəbə ağır forması; on zamanlı və altı vuruşludur. Ağır səmai formasındakı əsərlərdə, şərqi və ilahilərdə işlədilir; vəzn tələbi ilə əsərlər adətən fasilə (sus) və ya «ah» ilə başlayır.^[2]

Əlaqəli: Ağır Aksak Semâî metronomAqsaq səmaiAğır səmai

Çənbər üsulunun 24/2 ilə yazılan üçüncü mərtəbəsi; iyirmi dörd zamanlıdır. Ağırlığına görə daha çox birinci bəstələrdə işlədilir; bu bəstələrə iki və ya iki yarım zaman davam edən «ah» tərənnümü ilə başlamaq adətdir.^[3]

Əlaqəli: Ağır çənbər metronomÇənbərBəstə

Düyək üsulunun 8/4 ilə yazılan ikinci mərtəbəsi; səkkiz zamanlı və beş vuruşludur. Pəşrəv, kar, bəstə və şərqilərdə, Mövləvi ayinlərində (xüsusən 1-ci və 3-cü salamda), təvşih və ilahilərdə işlədilir.^[4]

Əlaqəli: Ağır düyek metronomDüyəkPəşrəv

Evfer üsulunun 9/4 ilə yazılan ikinci mərtəbəsi; Mövləvi ayinlərinin ikinci salamlarında demək olar ki, dəyişməz üsul olduğu üçün Mövləvi evferi də adlanır. Arxivdəki nümunələrin çoxu Əhməd Avni Konukun küpələridir.^[5]

Əlaqəli: Ağır evfer metronomEvferMövləvi evferi

Aqsaq səmai ya da Ağır aqsaq səmai üsulunda bəstələnən sözlü əsər; klassik fəsildə bəstələrdən sonra oxunur.

Əlaqəli: Aqsaq səmaiYürük səmaiFəsilNot arxivindəki Ağır səmai əsərləri

Səngin səmai üsulunun 6/2 ilə yazılan ən ağır mərtəbəsi; altı zamanlı və beş vuruşludur. Klassik fəslin ağır səmailərində, Mövləvi ayinlərinin üçüncü salamlarında və ilahilərdə işlədilir.^[6]

Əlaqəli: Ağır səngin səmai metronomSəngin səmaiAğır səmai

Bir bölgənin, məktəbin ya da ifaçının özünəməxsus oxuyuş və çalış şəkli; xüsusilə xalq musiqisində yerli üslub üçün işlədilir (Urfa ağzı kimi).

Əlaqəli: TövrTürkü

Alətlərin və səslərin köklənmə səviyyəsi; notada Sol ilə yazılan Rast pərdəsinin əslində hansı yükseklikdə səslənəcəyini müəyyən edir. Ahəng adları ney boylarından gəlir: bolahəng, qız, mənsur, şah kimi.

Əlaqəli: BolahəngQız ahəngiMənsurŞah ahəngiNey

Körükdən verilən havanın metal dilçikləri titrətməsi ilə səs verən, klavişli ya da düyməli daşınan alət. Türkiyədə və Balkanlarda xalq və əyləncə musiqisində sevilir.

Əlaqəli: Akkordeon alətTürküOyun havası

9/8 zamanlı üsul; zamanları bərabər olmayan (aqsaq) qruplaşması ilə tanınır, şərqi və oyun havalarında çox geniş yayılıb. Daha yavaş 9/4 formasına Ağır aqsaq deyilir.

Əlaqəli: Aqsaq metronomAğır aksak metronomTürk aqsağı

10/8 zamanlı üsul; saz səmailərinin ilk üç xanəsi və təslimi ilə ağır səmailər bu üsuldadır. Daha yavaş 10/4 formasına Ağır aqsaq səmai deyilir.

Əlaqəli: Aqsaq səmai metronomAğır Aksaksemâî metronomSaz səmaisiAğır səmai

On zamanlı, 10/8 ilə yazılan və Aqsaq səmaiyə yaxın üsul; Ekrem Karadeniz onu düm, tekkâ, düm, tek, tek vuruşları ilə verir. Kantemiroğlunun «səmai» adı ilə işlətdiyi on zamanlı üsul bu gün bu adla da anılır.^[7]

Əlaqəli: Aqsaq səmai evferi metronomAqsaq səmai

Hörümçək (ərəbcə). Klassik şeirdə hörümçək və onun toru dünyanın keçiciliyini və zərifliyini ifadə edən obrazlardandır; Tənburi Cəmil bəyə aid edilən beytdə ölən hörümçək üçün işlənir.

Əlaqəli: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hekayəHəbl-i zər

Tam pərdələrin arasında qalan pərdələr; Kürdi, Busəlik, Hicaz, Hisar, Əcəm və Mahur bunlara nümunədir. Məqamların özünəməxsus çaları böyük ölçüdə bu pərdələrin işlədilməsindən gəlir.

Əlaqəli: Tam pərdəNimKürdiHicaz

Mayə pərdəsi Nəva (Re), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan məqam. Nəva pərdəsindəki Hicaz tetraxordu ilə tanınır; açar işarələrində Si və Mi kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Arabân məqamNəvaGərdaniyyəHicaz tetraxorduBeyâtî-Arabân məqamı

İki pərdə arasındaki yükseklik fərqi. Məqam musiqisində intervallar komma sayı ilə adlandırılır: bakiyə (4), kiçik mücənnəb (5), böyük mücənnəb (8), tanini (9) və artıq sekunda (12–13 komma).

Əlaqəli: BakiyəKiçik mücənnəbBöyük mücənnəbTaniniArtıq sekundaQulaq təlimi

Sözlü əsərlərdə misralar ya da bölmələr arasında alətlərin çaldığı qısa ezgi.

Əlaqəli: NəğməŞərqiGirizgah

Mayə pərdəsi Segah (Si komma bemol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Dügahdakı Bəyati tetraxordu və Nəvadakı Busəlik pentaxordu ilə Bəyati kimi seyr edir, mayəsini Segah pərdəsində verir.

Əlaqəli: Arazbar məqamBirləşik məqamSegahBayatı məqamıNəva

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Arazbar və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si və Mi komma bemol var.

Əlaqəli: Arazbârbûselik məqamBirləşik məqamArazbar məqamıBusəlik məqamıDügah

H. Sadəttin Arel, Suphi Ezgi və Salih Murat Uzdilekin adları ilə anılan, 20. əsrin birinci yarısında yaradılan nəzəriyyat və nota yazı sistemi. Pifaqor nisbətlərinə əsaslanan 24 pərdəli bir sistem qurur; pərdələr 53 kommalıq ölçüdə yazılır. Bu gün təhsildə ən geniş işlədilən sistemdir. Qısaca AEÜ.

Əlaqəli: KommaArizəNəzəriyyat

Bir pərdəni tizləşdirən (diyez) ya da bəmləşdirən (bemol) işarə. AEÜ sistemində arizələr, pərdəni neçə komma dəyişdirdiklərinə görə ayrı işarələrlə yazılır.

Əlaqəli: Komma bemolBakiyə bemolDonanımArel-Ezgi-Uzdilek sistemi

Tam səsdən geniş, 12 ya da 13 kommalıq interval; qısaltması A. Hicaz tetraxordunun ortasındaki intervaldır və məqamlara "Hicaz rəngi" deyilən xarakteri verir.

Əlaqəli: İntervalHicaz tetraxorduHicaz məqamQulaq təlimi

İzlər, əlamətlər, nişanələr; əsər sözünün cəmi. Güftələrdə bir şeyin görünməyə başladığını bildirərkən işlənir: “bahârın âsârı” baharın əlamətləri.

Əlaqəli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekayəPeyda olmaq

Ezginin mayədən başqa bir pərdədə, müvəqqəti olaraq dayanması; cümlə sonlarında güclüdə ya da başqa mühüm pərdələrdə edilir.

Əlaqəli: MayəGüclüSeyr

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Segah (Si komma bemol) olan mürəkkəb məqam. Adı Aşiran ilə Mayeni birləşdirir; pəs bölgədə, Aşiran pərdəsində mayə verir.

Əlaqəli: Aşîrân-Mâye məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranSegahMayə

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı Aşiran ilə Zəmzəməni birləşdirir; açar işarələrində yalnız Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Aşiran-Zəmzəmə məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranDügahSabâ-Zemzeme məqamı

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Busəlik (Si) olan məqam. Açar işarəsi yoxdur; adı farsca «eşqi artıran» deməkdir.

Əlaqəli: Aşkefzâ məqamHüseyni-aşiranBusəlikMayəGüclü

Aqsaq üsulunun bir qədər yürük, dörd vuruşla vurulan forması olan Çiftə sofyanın digər adı; 9/8 ilə yazılır. Arxivdəki nümunələr Tənburi Mustafa Çavuş ilə Müəllim İsmail Hakkı bəyin şərqi və köçəkçələridir.^[8]

Əlaqəli: Çiftə sofyanAqsaqAydın metronom

Mövləvi ayinlərində çox işlədildiyi üçün Dövri-rəvan üsuluna verilən ad (Mövləvi Dövri-rəvan da deyilir); on dörd zamanlı və altı vuruşludur. Vəlvələli forması xüsusən ayinlərin birinci salamlarında işlədilir.^[9]

Əlaqəli: Dövri-rəvanAyin Dövri-rəvan metronomMövləvi ayini

Mövləvi ayinini oxuyan hanəndə.

Əlaqəli: Mövləvi ayiniMütribNətxan

Türk xalq musiqisinin ən geniş yayılmış saplı simli aləti; üç qrup simi, qolunda pərdə bağları var, mizrabla ya da barmaqlarla (şəlpə) çalınır.

Əlaqəli: Bağlama (saz) alətTezenəPərdə bağıTürkü

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Açar işarəsi yoxdur; Dügahda mayə verən məqamlar arasında Busəlik pərdəsini (Si) işlətməsi ilə seçilir.

Əlaqəli: Bahr-i-Nâzik məqamBirləşik məqamDügahNəvaBusəlik

Dörd kommalıq interval; AEÜ sistemində ən kiçik yarım səs. Kürdi tetraxordunun ilk intervalı (Dügah–Kürdi) bakiyədir; qısaltması B.

Əlaqəli: İntervalKiçik mücənnəbKürdi tetraxorduBakiyə bemolQulaq təlimi

AEÜ yazısında pərdəni 5 komma bəmləşdirən arizə işarəsi; bir aşağıdaki pərdə ilə arasında bakiyə (4 komma) qoyur. Kürdi pərdəsi (Si bakiyə bemol) bununla yazılır.

Əlaqəli: BakiyəKürdiKiçik mücənnəb bemolArizə

AEÜ yazısında pərdəni 4 komma tizləşdirən arizə işarəsi. Eviç (Fa bakiyə diyez) və Nim hicaz (Do bakiyə diyez) pərdələri bununla yazılır.

Əlaqəli: BakiyəEviçKiçik mücənnəb diyezArizə

Sırası bir tetraxord və bir pentaxordun birbaşa birləşməsindən ibarət olan, öz pərdəsində mayələnən məqam; Rast, Üşşaq, Hicaz, Busəlik, Kürdi kimi.

Əlaqəli: Birləşik məqamŞəd məqamMəqam

Neyin üfürülən ucuna taxılan, buynuz, sümük ya da bənzər materialdan hazırlanmış ağızlıq.

Əlaqəli: Ney

Bir aqsaq ilə bir sofyanın birləşməsindən yaranan on üç zamanlı, doqquz vuruşlu kiçik üsul (13/8). Daha çox Bektaşi musiqisində və nəfəslərində işlədildiyi üçün bu adı almışdır; bəzi türkülərdə də görünür.^[10]

Əlaqəli: Bektaşi Dövri-rəvan metronomNəfəsAqsaq

Bektaşi nəfəslərinə xas on beş zamanlı üsul (15/8); güclü vuruşları 1-ci, 6-cı və 11-ci zamanlara düşür, klassik Rəqsanda isə 1-ci, 4-cü və 9-cu zamanlardadır. Anadolu və Rumeli aşıq musiqisində də görünür.^[11]

Əlaqəli: NəfəsBektaşi rəqsi

Bektaşi nəfəslərində işlədilən on altı zamanlı üsul (16/8); Ekrem Karadeniz onu düm, düm, tek, düm, tek, düm, tek vuruşları ilə verir. Arxivdəki nümunə üsuluna bu adı Təsnif Heyətinin verdiyi «Önüme bir cebel düştü» nəfəsidir.^[12]

Əlaqəli: Bektaşi rəqsi metronomNəfəsBektaşi rəqsanı

Pəs bölgədə, Yegah (Re) pərdəsində mayə verən, güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adından anlaşıldığı kimi Hisar rəngini daşıyır.

Əlaqəli: Bend-i-Hisar məqamBirləşik məqamYegahDügahHisar

Geniş kasnağına dəri gərilmiş çərçivə davulu; təkkə musiqisində və xalq musiqisində üsul saxlamaqda işlədilir.

Əlaqəli: Bəndir alətDəfÜsul

32 zamanlı böyük üsul; çoxlukla bəstələrdə, həmçinin bəzi pəşrəv, kar və ilahilərdə işlədilir. Zəncir üsulunu yaradan üsullardan biridir.

Əlaqəli: Bərəfşan metronomPəşrəvZəncir

Ümumi mənada bəstələnmiş hər əsər; dar mənada klassik fəsilin böyük üsullarla (Həfif, Zəncir, Dövri-kəbir kimi) bəstələnən, mürəbbə sözlü ağır sözlü əsəri.

Əlaqəli: MürəbbəBöyük üsulFəsilTərənnümNot arxivindəki Bəstə əsərləriHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) nümunə əsər

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Segah (Si komma bemol) olan mürəkkəb məqam. Adını İsfahan məqamından alır və pəs bölgədə, İraq pərdəsində mayə verir.

Əlaqəli: Beste-Isfahan məqamBirləşik məqamİraqİsfahan məqamıSegah

Mayə pərdəsi İraq, güclüsü Dügah olan birləşik məqam; Saba rəngini İraq mayəsi ilə birləşdirir.

Əlaqəli: Bəstənigar məqamSəba məqamİraq

Beş pərdədən və dörd intervaldan ibarət sıra hissəsi (pentaxord); ümumi genişliyi 31 kommadır. Çox vaxt bir tetraxorda bir tanini əlavə olunmuş kimi düşünülür.

Əlaqəli: TetraxordCinsSıra

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan mürəkkəb məqam. Bəyati məqamının seyrinə Ərəban çeşnisinin hicazlı rəngini qatır.

Əlaqəli: Beyâtî-Arabân məqamBirləşik məqamBayatı məqamıÇeşniDügahNəva

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Bəyati-Araban və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol, Mi kiçik mücənnəb bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Beyâtî-Arabânbûselik məqamBirləşik məqamBeyâtî-Arabân məqamıBusəlik məqamıDügah

Üşşaq ilə eyni sıranı işlədən, mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Nəva olan məqam. Seyrinə Nəva ətrafından başlaması ilə Üşşaqdan ayrılır.

Əlaqəli: Bəyati məqamÜşşaq məqamSeyr

Dügah (Lya) pərdəsində mayə verən, güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı Bəyati və Busəlik rənglərini birləşdirdiyini göstərir; açar işarələrində Si komma bemol var.

Əlaqəli: Beyâtîbûselik məqamBirləşik məqamBayatı məqamıBusəlik məqamıDügah

İki ya da daha çox məqamın sıra və seyr xüsusiyyətlərinin birləşməsindən yaranan məqam; mürəkkəb məqam da deyilir. Suzinak, Qarcığar, Bəstənigar kimi.

Əlaqəli: Sadə məqamTərkibSuzinak məqamQarcığar məqam

Bu gün ən geniş işlədilən ahəng; notada Sol yazılan Rast pərdəsi təxminən Re səsini verir, yəni yazılandan bir tetraxord bəm çalınır.

Əlaqəli: AhəngSüpürdə

Ağlayışın, inləyişin qoxusu: bû “qoxu”, zâr “inilti, ağlayış” deməkdir. Rəhmi bəyin dostu Şövqi bəyin ölümündən sonra bəstələdiyi mahnıda yasın havasını ifadə edir.

Əlaqəli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekayəHəzin

Simli alətlərdə simin gərginliyini tənzimləyib köklməyə xidmət edən dönən hissə; qulaq da deyilir.

Əlaqəli: AstanaAhəng

Dügahın bir tanini tizindəki ara pərdə; Qərb notasında arizəsiz Si ilə yazılır. Busəlik tetraxordunu və Busəlik, Nəhavənd ailəsi məqamlarının rəngini müəyyən edir.

Əlaqəli: Busəlik tetraxorduBusəlik məqamSegah

Tanini, bakiyə və taninidən (T B T: 9 + 4 + 9 komma) ibarət tetraxord; Dügah üzərində Dügah–Busəlik–Çahargah–Nəva pərdələrini verir.

Əlaqəli: TetraxordBusəlik məqamBusəlik

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Hüseyni olan məqam. Sırası Busəlik pentaxordu ilə Hüseynidəki Kürdi tetraxordundan ibarətdir; qurluşu Qərb musiqisindəki minor sırasına bənzəyir.

Əlaqəli: Busəlik məqamBusəlik tetraxorduBusəlik

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Dügah (Lya) olan məqam. Adından anlaşıldığı kimi Busəlik rəngini pəs bölgədə, Aşiran pərdəsində göstərir; açar işarəsi yoxdur.

Əlaqəli: Bûselikaşîrân məqamBusəlik məqamıHüseyni-aşiranDügahMayə

Səkkiz kommalıq interval; qısaltması K. Tam səslə yarım səs arasında qalan, məqam musiqisinə xas rəngli intervallardan biridir; Üşşaq tetraxordunun ilk intervalı (Dügah–Segah) böyük mücənnəbdir.

Əlaqəli: İntervalTaniniÜşşaq tetraxorduQulaq təlimi

Yazıldığı pərdəni 8 komma bəmləşdirən AEÜ arizə işarəsi; tətbiqdə seyrək görünür.

Əlaqəli: Böyük mücənnəbArizə

Yazıldığı pərdəni 8 komma tizləşdirən AEÜ arizə işarəsi; tətbiqdə seyrək görünür.

Əlaqəli: Böyük mücənnəbArizə

Çox sayda zamandan ibarət geniş üsullar (Dövri-kəbir, Həfif, Zəncir kimi); daxillərində kiçik üsulların birləşməsi hiss olunur. Pəşrəv, bəstə və kar kimi böyük əsərlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Kiçik üsulÜsulPəşrəvBəstə

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Hüseyni (Mi) olan məqam. Ədvar kitablarındakı on iki qədim məqamdan biridir; saytda qəbul edilən yazılışda açar işarələrində Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Büzürk məqamƏdvarRastNəvaMayə

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «can artıran» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Canfezâ məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranDügahMayə

10 zamanlı kiçik üsul; 10/8 ilə 2+2+3+3 zaman qruplarında yazılır: düm-tək, düm-tək, düm-tək-tək, düm-tək-tək. İsmayıl Haqqı Özkan və Ekrem Karadeniz eyni qəlibi verir; Miras-ı Saz arxivində bu üsulla yazılmış əsər yoxdur.^[13]

Əlaqəli: Cəngi-hərbi metronomKiçik üsul

Tetraxord və pentaxordların ümumi adı. AEÜ nəzəriyyəsində əsas tetraxordlar Çahargah, Busəlik, Kürdi, Rast, Üşşaq və Hicaz; əsas pentaxordlar Çahargah, Busəlik, Kürdi, Rast, Hicaz və Hüzzam sayılır.

Əlaqəli: TetraxordPentaxordArel-Ezgi-Uzdilek sistemi

10/8 zamanlı hərəkətli aqsaq üsul; şərqi, türkü və oyun havalarında işlədilir.

Əlaqəli: Curcuna metronomAqsaq səmai

Metal kasnaqlı, dəri örtüklü, pərdəsiz qollu simli alət; 20. əsrin birinci yarısında Zeynəl Abidin Cümbüş tərəfindən inkişaf etdirilib.

Əlaqəli: Cümbüş alətUd

Rastın bir tetraxord (22 komma) tizindəki əsas pərdə; Qərb notasında Do ilə yazılır. Saba və Kürdilihicazkar məqamlarında güclü pərdəsidir.

Əlaqəli: Çahargah tetraxorduKaba çahargahÇahargah məqamıÇargâh məqamSəba məqam

İki tanini və bir bakiyədən (T T B: 9 + 9 + 4 komma) ibarət tetraxord; Çahargah üzərində Çahargah–Nəva–Hüseyni–Əcəm pərdələrini verir. Qərb musiqisindəki major tetraxorda bənzəyir.

Əlaqəli: TetraxordÇahargahMahur məqam

Mayə pərdəsi Çahargah (Do) olan qədim məqam; saytdaki verilərdə güclüsü Gərdaniyyə (Sol) kimi göstərilir. AEÜ nəzəriyyəsindəki Çahargah sırası Qərb musiqisinin major sırasına bənzəyir; ənənəvi Çahargah məqamının işlətdiyi pərdələr mənbələrdə fərqli izah olunur və bu məqamda az sayda əsər bəstələnib.

Əlaqəli: Çargâh məqamÇahargahÇahargah tetraxordu

24 zamanlı böyük üsul (24/4); bəstə və pəşrəvlərdə işlədilir, Zəncir üsulunu yaradan üsullardan biridir.

Əlaqəli: Çənbər metronomZəncir

Bir məqamın içində qısa müddət başqa bir məqamın ya da cinsin rəngini eşitdirmək; dad, rəng mənasında. Tam bir geçkiyə görə daha qısa və yüngül bir toxunuşdur.

Əlaqəli: GeçkiTərkibCins

Uzun bir çubuğun başındakı metal başlıqdan kiçik zınqırovlar sallanan, silkələnərək çalınan mehtər aləti. Çevgənçilər yürüş zamanı oxuyuculuq da edir.

Əlaqəli: Çevgən alətMehtərDavul (nağara)Kös

Ezginin mayə ya da mayə ətrafından başlayıb tiz bölgəyə doğru irəlilədiyi, sonra mayəyə qayıtdığı seyr növü. Üşşaq və Rast kimi məqamlar bu növdəndir.

Əlaqəli: Seyrİnici seyrİnici-çıxıcı seyr

İki düyəkdən ibarət on altı zamanlı və səkkiz vuruşlu böyük üsul; daha çox 16/4 mərtəbəsi işlədilir. Zəncir üsulunu yaradan beş üsulun birincisidir; pəşrəv, kar, bəstə, təvşih və ilahilərdə işlədilir.^[14]

Əlaqəli: Çiftə düyək metronomDüyəkZəncir

Aqsaq üsulunun çox yürük mərtəbəsinin dörd vuruşlu xüsusi qəlibi; 9/16 əvəzinə çox vaxt 9/8 ilə yazılır. Rauf Yekta yürük aqsağı bu adla anır; şərqi, türkü, köçəkçə və hərəkətli oyun havalarında işlədilir.^[15]

Əlaqəli: Çiftə sofyan metronomAqsaqAydın

Kasnağının içinə kiçik zillər ya da halqalar taxılan, geniş çərçivəli əl davulu. Osmanlı dövründə incə saz və fəsil ansambllarında üsul saxlamaq üçün çalınmışdır.

Əlaqəli: Dairə alətDəfBəndirÜsul

Ərəbcə "vurma" mənasında; üsulda hər bir vuruş. Zərbi-fəth, Darbeyn kimi üsul adlarında da keçir.

Əlaqəli: ZərbəZərbi-fəth

88 zamanlı böyük üsul; Zəncir və Darbeyn kimi birləşik üsullar istisna olmaqla ən böyük müstəqil üsuldur. Pəşrəv və bəstələrdə işlədilir.

Əlaqəli: Zərbi-fəth metronomBəstəZərb

6 zamanlı kiçik üsul; Ekrem Karadeniz onu 6/4 ölçüsündə iki vuruşla verir: iki zamanlıq düm və dörd zamanlıq tek. Arxivdə Əhməd Avni Konukun beş küpəsi bu üsulla ölçülmüşdür.^[16]

Əlaqəli: Zərb metronomZərbKüpə

«İki vuruş» mənasında; gedişləri bir-birinə uyğun iki ayrı böyük üsulun birər, ikişər və ya üçər dəfə ardıcıl gətirilməsi ilə qurulan silsilə üsulların adı (məs. Fər + Müxəmməs). Pəşrəvlərdə və daha çox bəstələrdə işlədilir.^[17]

Əlaqəli: Zərbeyn metronomFərMüxəmməsBöyük üsul

Qum saatı biçimli, bir üzü örtülü zərb aləti; ortasına vurulan düm və kənarına vurulan tek səsləri ilə üsul saxlayır.

Əlaqəli: Darbuka alətDümTek

1917-ci ildə İstanbulda qurulan, türk musiqisi sahəsindəki ilk rəsmi konservatoriya; sonradan İstanbul Bələdiyyə Konservatoriyası adını aldı. Klassik əsərlərin nota alınıb yayımlanmasında mühüm rol oynadı.^[18]

Əlaqəli: Darüt-Talim-i MusiqiŞərq Musiqisi Cəmiyyəti

II Məşrutiyyət illərində İstanbulda qurulan, türk musiqisi təhsili verən və konsertlər təşkil edən xüsusi musiqi cəmiyyəti; çoxlu mühüm ifaçı və bəstəkar burada yetişdi.

Əlaqəli: DarülelhanŞərq Musiqisi Cəmiyyəti

Böyük kasnağının iki üzünə dəri gərilmiş, bir üzünə toxmaqla, o birinə çubuqla vurularaq çalınan zərb aləti. Zurnanın həmdəmi, mehtərin əsas ritm alətidir.

Əlaqəli: Davul (nağara) alətZurnaMehtərÜsul

Bir əsər ya da taksim boyunca davamlı tutulan, çox vaxt məqamın mayə pərdəsindəki uzun səs (ison); bu səsi verməyə "dəm tutmaq" deyilir. Söz gündəlik dildə "an, vaxt" və "nəfəs, tənəffüs" mənalarında da işlədilir; musiqidəki mənası ezgiyə davamlı bir səs zəmini verməsidir.

Əlaqəli: MayəTaksimAhəngAlətlər

7/8 zamanlı aqsaq üsul; şərqi və ilahilərdə işlədilir.

Əlaqəli: Dövri-hindi metronomAqsaq

28 zamanlı böyük üsul (28/4); pəşrəvlərdə çox işlədilir. Mövləvi ayinlərinin açılış pəşrəvi də çox vaxt bu üsuldadır.

Əlaqəli: Dövri-kəbir metronomPəşrəvMövləvi ayini

14 zamanlı üsul (14/8, daha ağırı 14/4); bir səmai ilə bir sofyanın iki dəfə ardıcıl gəlməsindən, yəni iki Dövri-hindidən ibarətdir. Mövləvi ayinlərində çox işlədildiyi üçün Mövləvi və ya Ayin Dövri-rəvan da adlanır; pəşrəv, bəstə və şərqilərdə də görünür. 13 zamanlı Şərqi Dövri-rəvan ilə Bektaşi Dövri-rəvan ayrı üsullardır.

Əlaqəli: Dövri-rəvan metronomMövləvi ayini

On dörd zamanlı Dövri-rəvan üsulunun köhnə adlarından biri; Abdülbaki Nasır Dədənin «Tədqiq ü təhqiq» əsərində Dövri-rəvanla eyni vuruşlarla verilir. Kantemiroğlu bu adı 7 zamanlı Dövri-hindi üçün işlətmişdir.^[19]

Əlaqəli: Dövri-rəvani-hindi metronomDövri-rəvanDövri-hindiKüpə

Bir sofyan ilə bir səmainin birləşməsindən yaranan yeddi zamanlı, üç vuruşlu kiçik üsul; Dövri-hindinin əksidir, Mandıra da adlanır. 7/8 ilə yazılır, amma gedişi 7/16-ya yaxındır; türkü, oyun havası və köçəkçələrdə işlədilir.^[20]

Əlaqəli: Dövri-turan metronomDövri-hindiKöçəkçə

Pərdə adlarında eyni adlı pərdənin bir az tiz halını göstərən söz: dik kürdi, dik hicaz, dik hisar kimi.

Əlaqəli: NimKürdiAra pərdə

İraq (Fa bakiyə diyez) pərdəsində mayə verən, güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var; adı farsca «könül çəkən» mənasındakı dilkeş sözünü daşıyır.

Əlaqəli: Dilkeşhâveran məqamBirləşik məqamİraqÇahargahMayə

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Pəs bölgədə, Yegah pərdəsində mayə verir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Dilkeşîde məqamBirləşik məqamYegahDügahYegah məqamı

Mayə pərdəsi Nəva (Re), güclüsü Eviç (Fa bakiyə diyez) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «könül açan» deməkdir; açar işarələrində Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Dilküşâ məqamBirləşik məqamNəvaEviçMayə

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «könülə yerləşən» deməkdir; açar işarələri Rast məqamındakı kimi Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Dilnişîn məqamBirləşik məqamRastÇahargahRast məqamı

Xalq şeirində əruzla yazılan şeir növü və bu şeirlə oxunan melodiya. Xalq musiqisində çox vaxt sərbəst ritmli uzun hava kimi oxunur; Kamani Nevres paşanın Şəhnaz divanı kimi üsullu bəstələnmiş nümunələri də var.^[21]

Əlaqəli: Uzun havaTürküNot arxivindəki Divan əsərləri

Bir məqamın işlətdiyi pərdələrin bəmdən tizə düzülüşü. AEÜ nəzəriyyəsində məqam sıraları çox vaxt bir tetraxordla bir pentaxordun birləşməsindən yaranır; eyni sıranı işlədən məqamlar seyrləri ilə bir-birindən ayrılır.

Əlaqəli: TetraxordPentaxordMəqamSeyr

12/8 ilə yazılan on iki zamanlı kiçik üsul; Ekrem Karadeniz onu tekkâ, tekkâ, tekkâ, düm, tek vuruşları ilə verir. Arxivdəki yeganə nümunə Yunus Əmrənin «Benim adım dertli dolap» sözləri ilə başlayan üşşaq ilahisidir.^[22]

Əlaqəli: İlahiKiçik üsul

Notanın başında, açarın yanında yazılan və əsər boyunca keçərli olan arizələri göstərən işarələr. Məqam musiqisində hər məqamın özünəməxsus donanımı var.

Əlaqəli: ArizəMəqamNot arxivi

Dörd pərdədən və üç intervaldan ibarət sıra hissəsi (tetraxord); ümumi genişliyi 22 kommadır. Məqam sıraları tetraxord və pentaxordların birləşməsi ilə qurulur.

Əlaqəli: PentaxordCinsSıraRast tetraxordu

Təkkə musiqisində, ağır üsullarla bəstələnmiş, uzadılaraq və bəzəkli oxunan dini əsər; ümumiyyətlə bir solist tərəfindən oxunur.

Əlaqəli: Təkkə musiqisiİlahiZikr

Bir Türk aqsağı və dörd sofyandan ibarət iyirmi bir zamanlı böyük üsul (21/4); tamamilə dini musiqiyə aiddir. Üsulsuz oxunan durak, nət, mərsiyə və təvşihləri Sübhi Ezgi bu üsulla notlaşdırmışdır.^[23]

Əlaqəli: Durak evferi metronomDurakTürk aqsağı

Rastın bir tanini tizindəki əsas pərdə; Qərb notasında Lya ilə yazılır. Üşşaq, Hicaz, Hüseyni, Saba, Kürdi kimi çoxlu məqamın mayə pərdəsidir; bir oktava tizinə Müxəyyər deyilir.

Əlaqəli: RastMüxəyyərDügah məqamıDügâh məqamÜşşaq məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan qədim məqam; sırası və rəngi Saba məqamına çox yaxındır.

Əlaqəli: Dügâh məqamDügahSəba məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı Dügah pərdəsini Maye ilə birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol var.

Əlaqəli: Dügâh-Mâye məqamBirləşik məqamDügahNəvaDügah məqamı

Üsulun ən güclü və bəm vuruşu; kudümdə sağ əllə, darbukada dərinin ortasına vuraraq çıxarılır.

Əlaqəli: TekÜsulÜsul vurmaqSofyan metronom

8/8 zamanlı üsul (düm–tek–tek–düm–tek); şərqi, ilahi və pəşrəvlərdə çox işlədilir. Yavaş formasına Ağır düyək deyilir.

Əlaqəli: Düyek metronomAğır düyek metronomÜsul

Pərdələri ərəb əlifbasının əbcəd sırasındakı hərfləri ilə göstərən köhnə nota yazısı. Səfiəddin Urməvi (1216–1294) və Əbdülqadir Marağayi (ö. 1435) ondan istifadə edib, Əbdülbaqi Nasir Dədə (1765–1821) isə «Təhririyyə» adlı əsərində demək olar ki, eynisini yenidən ortaya qoyub. Birinci oktavasında Yegahdan Nəvaya qədər 18 pərdə var.^[24]

Əlaqəli: Kantemir notasıHamparsum notasıƏdvarYegah

Musiqi nəzəriyyatını (məqam, üsul, interval) izah edən əsərlərə verilən ümumi ad. Söz "dövrlər" mənasındadır və məqam sıralarının dairə (dövr) şəklində göstərilməsindən gəlir; Səfiyyəddin Urməvinin Kitabül-Ədvarı bu növün öncüllərindəndir.^[25]

Əlaqəli: NəzəriyyatƏbcəd notasıDövrlər

Osmanlı sarayında dövlət adamı və sənətçi yetişdirən saray məktəbi; şagirdlərə musiqi təhsili də verilirdi və çoxlu musiqişünas burada yetişdi.^[26]

Əlaqəli: MehtərMızıka-yi Hümayun

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Sipehr məqamının köhnə formasıdır; açar işarələrində Si komma bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Eski-Sipihr məqamBirləşik məqamSipihr məqamıDügahHüseyni

Pərdənin ifada tək və sabit yüksəkliyinin olmaması: eyni adlı pərdə makama, melodiyanın qalxıb-enməsinə və qonşu pərdələrə görə bir neçə koma dəyişə bilər. Məsələn, Segah pərdəsi Uşşaq və Bayatidə adətən Rastdakından pəs çalınır. Not yazısı pərdəni bir alterasiya işarəsi ilə göstərdiyi üçün bu fərqlər müəllimdən və dinləyərək öyrənilir (meşk).

Əlaqəli: PərdəSegahOrta ikili (neytral sekunda)MəşqÜşşaq məqam

Simli alətlərdə tellərin üzərindən keçdiyi, titrəyən sim boyunu məhdudlaşdıran dayaq; gövdədəki astana titrəyişi səs taxtasına ötürür.

Əlaqəli: BurğuSinə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı Eviç və Hüzi rənglərini birləşdirdiyini göstərir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Evc-Hüzi məqamBirləşik məqamEviçHüzi məqamıDügah

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Rast (Sol) olan məqam. İraq pərdəsindəki Segah çeşnisini Rast pərdəsindəki Hicaz tetraxordu ilə birləşdirir; inici seyr izləyir.

Əlaqəli: Evcara məqamBirləşik məqamİraqHicaz tetraxorduSegah məqamıİnici seyr

9 zamanlı üsul; 9/8 və 9/4 formaları var. Mövləvi ayinlərində işlədilən forması Mövləvi Evferi kimi anılır.

Əlaqəli: Evfer metronomMövləvi evferi metronomMövləvi ayini

Hüseyninin 8 komma tizindəki əsas pərdə; Fanın 4 komma tizi (Fa bakiyə diyez). Rast sırasının yeddinci pərdəsidir; bir oktava bəminə İraq deyilir.

Əlaqəli: İraqƏcəmBakiyə diyezEviç məqam

Mayə pərdəsi İraq olan, adını tiz bölgədəki Eviç pərdəsindən alan məqam. Seyrinə tizdən başlayır və sırası Hüzzamı xatırladır.

Əlaqəli: Eviç məqamEviçİraqHüzzam məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Eviç və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Eviçbûselik məqamBirləşik məqamEviçBusəlik məqamıDügah

İyirmi altı zamanlı və on üç vuruşlu böyük üsul; bir Türk aqsağı ilə iki sofyandan ibarət qrupun iki dəfə ardıcıl gəlməsindən yaranır (26/8, 26/4). Xüsusən təvşihlər və camaat ilahiləri olmaqla dini musiqidə çox işlədilir.^[27]

Əlaqəli: Əvsət metronomNim əvsətTəvşih

Qış günləri: eyyâm “günlər”, sermâ “qış, soyuq” deməkdir. Rəhmi bəyin “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” mahnısı qışın bitməsi ilə açılır.

Əlaqəli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekayəAsarPeyda olmaq

20 zamanlı böyük üsul (20/4); pəşrəvlərdə və sözlü əsərlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Fahtə metronomBöyük üsulPəşrəv

20-ci əsrdə yayılan, şərqidən daha sərbəst quruluşlu, çox vaxt qısa və oynaq sözlü əsər. Bölmələrin düzülüşü və üsul seçimi qəlibə bağlı deyil; Qərb və xalq musiqisinin təsirlərini daşıya bilər.^[28]

Əlaqəli: ŞərqiSözlü əsərNot arxivindəki Fantezi əsərləri

Eyni məqamdaki əsərlərin müəyyən bir ardıcıllıqla bir-birinin ardınca oxunub çalındığı konsert düzəni. Klassik fəsil ümumiyyətlə taksim və pəşrəvlə başlayır; bəstələr, səmailər və şərqilərdən sonra saz səmaisi ilə bitir.^[29]

Əlaqəli: Fəsil heyətiPəşrəvSaz səmaisiBəstə

Fəsil ifa edən kollektiv: hanəndələr (oxuyucular) ilə qanun, ud, tənbur, ney, kamança, skripka və zərb alətlərindən ibarət sazəndələr.

Əlaqəli: FəsilHanəndəSazəndəSərhanəndə

On altı zamanlı böyük üsul; Fəri-müxəmməs adı ilə də anılır. Zərbeyn üsullarından birində Müxəmməslə ardıcıl işlədilir; arxivdəki Abdülhəlim Ağa bəstəsi də bu Fər + Müxəmməs silsiləsi ilə ölçülmüşdür.^[30]

Əlaqəli: Fər metronomFəri-müxəmməsZərbeyn

Fər üsulunun Kantemiroğlu Ədvarındakı adı; on altı zamanlı böyük üsuldur. Kantemiroğlunun ədvarında və Kövsəri məcmuəsinin saz əsərlərində keçir; arxivdəki nümunə Kantemiroğlunun 16/8 ilə yazılmış müxəyyər pəşrəvidir.^[31]

Əlaqəli: FərFer‘-i Muhammes (16/8) metronomPəşrəv

Mayə pərdəsi Yegah, güclüsü Əcəm olan, bəm bölgədə gəzinən məqam. Dədə Əfəndinin Fərəhfəza Mövləvi ayini bu məqamın tanınmış əsərlərindəndir.

Əlaqəli: Ferahfezâ məqamYegahMövləvi ayiniFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) nümunə əsər

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı Fərəhnak ilə Aşiranı birləşdirir; açar işarələrində Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Fərəhnak-Aşiran məqamBirləşik məqamFərəhnak məqamıİraqDügah

Mayə pərdəsi İraq, güclüsü Dügah olan məqam; Segah rənginin İraq pərdəsinə köçürülməsi ilə yaranır.

Əlaqəli: Fərəhnak məqamİraqSegah məqam

Yegah (Re) pərdəsində mayə verən, güclüsü Rast (Sol) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələrində Si və Mi bakiyə bemol var; adı farsca «fərəh göstərən» deməkdir.

Əlaqəli: Ferahnümâ məqamBirləşik məqamYegahRastKürdi

«Avropa üslubunda fər» mənasında iyirmi səkkiz zamanlı böyük üsul; iki yürük səmai və dörd sofyandan ibarətdir, 28/4 ilə yazılır. Frənkçin üsulundan ilham alınaraq tərtib edildiyi deyilir; çox az işlədilmiş, bizə çatan nümunələri bəstələrdir.^[32]

Əlaqəli: Firəngi fər metronomFrenkçinBəstə

Bir əsərin növü və bölmələrinin düzəni: pəşrəv, saz səmaisi, bəstə, şərqi, türkü kimi. Saytdaki not arxivində hər əsərin forması məqamı və üsulu ilə birlikdə göstərilir.

Əlaqəli: Saz əsəriSözlü əsərNot arxivi

12 zamanlı kiçik üsul (12/8 və 12/4); iki səmai ilə üç nim sofyanın birləşməsindən ibarətdir. Pəşrəv, bəstə və bəzi dini əsərlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Frenkçîn (12/4) metronomKiçik üsul

Divan şeirində bir nəzm forması; musiqidə bir hanəndənin bu cür bir şeiri üsulsuz və doğaçlama olaraq, məqam seyrini göstərərək oxuması. Bir növ sözlü taksim sayılır.

Əlaqəli: TaksimQəzəlxanQəsidə

Qəzəl oxumaqda usta olan hanəndə; üsulsuz, doğaçlama sözlü taksim edən oxuyucu.

Əlaqəli: QəzəlHanəndə

Bir əsər ya da taksim daxilində bir məqamdan başqa bir məqama keçid; ezgi sonda çox vaxt əsas məqama qayıdır. Ustalıqlı geçkilər əsərin zənginliyini artırır.

Əlaqəli: ÇeşniSeyrTaksim

Məqam sırasının mayə pərdəsinin altına ya da tizdəki son pərdəsinin üstünə doğru uzadılması. Genişlənən bölmədə sıranın öz pərdələri ya da başqa pərdələr işlədilə bilər.

Əlaqəli: SıraMəqam

Rastın bir oktava tizindəki pərdə; Qərb notasında tiz Sol ilə yazılır. Mahur məqamının güclü pərdəsidir.

Əlaqəli: RastTizOktavaMahur məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan mürəkkəb məqam. Adı Gərdaniyyə ilə Busəliki birləşdirir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Gerdâniyebûselik məqamBirləşik məqamGərdaniyyəBusəlik məqamıDügah

Mahur pərdəsinin bir oktava bəmi; Fanın 5 komma tizi (Fa kiçik mücənnəb diyez), Rastın 4 komma bəmi.

Əlaqəli: MahurİraqRast

Giriş; bir əsərin başında alətlərin çaldığı açılış bölməsi ya da bir bölməyə keçidi hazırlayan qisim.

Əlaqəli: AranəğməTaksim

Hələ açılmamış çiçək, xüsusilə qızılgül qönçəsi. Klassik şeirdə təravətin və gözəlin ağzının obrazıdır; açmadan qalan qönçə qısa ömürlü gözəlliyi də xatırladır.

Əlaqəli: Bir Gonca Femin Yâresi hekayəQönçə-fəm

Qönçə ağızlı: ağzı açılmamış qızılgül qönçəsi kimi kiçik və gözəl olan (fem: ağız). Klassik şeirdə gözəl üçün işlənən sabit bənzətmədir; Dədə əfəndinin “Bir gonca-femin yâresi” bəstəsində keçir.

Əlaqəli: Bir Gonca Femin Yâresi hekayəQönçəYarə

Mayə pərdəsi Nəva (Re), güclüsü Əcəm (Fa) olan mürəkkəb məqam. Açar işarəsi yoxdur; adı «gözəl qönçə» deməkdir.

Əlaqəli: Gonca-i-Rânâ məqamBirləşik məqamNəvaƏcəmMayə

Ud, tənbur kimi simli alətlərdə gövdənin üst üzü, yəni səs taxtası; ümumiyyətlə nazik ağacdan hazırlanır və səsin yayılmasını təmin edir.

Əlaqəli: ÇanaqAstana

Məqam sırasında mayədən sonra ən mühüm pərdə; ezginin tez-tez uğradığı və yarım mayələr verdiyi mərkəz. AEÜ nəzəriyyəsində çox vaxt sıradaki tetraxordla pentaxordun birləşdiyi pərdədir.

Əlaqəli: MayəAsma mayəMəqamMəqamlar

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələrində Re bakiyə diyez və Fa kiçik mücənnəb diyez (Mahur pərdəsi) var; adı «gül dəstəsi» deməkdir.

Əlaqəli: Güldeste məqamBirləşik məqamRastBusəlikMahur

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı "gül yanaqlı" deməkdir; Dügahda mayə verən Üşşaq, Bəyati və Hüseyni məqamları ilə qohumdur.

Əlaqəli: Gülizâr məqamBirləşik məqamDügahNəvaHüseyni məqamıMayə

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı «vəfa gülşəni» deməkdir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Gülşen-i-Vefâ məqamBirləşik məqamYegahDügahMayə

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «gül bağı» deməkdir; açar işarələrində yalnız Si komma bemol var.

Əlaqəli: Gülzâr məqamBirləşik məqamYegahDügahMayə

Qızıl ip, qızıl sap: habl “ip”, zer “qızıl” deməkdir. Şeirdə parlaq və incə sapa bənzətmə kimi işlənir; hörümçək beytində hörümçəyin tor sapını təsvir edir.

Əlaqəli: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) hekayəƏnkəbut

32 zamanlı böyük üsul; səkkiz sofyanın müxtəlif formalarda ardıcıl gəlməsindən ibarətdir (32/8, 32/4, 32/2). Gedişi hərəkətlidir; daha çox ikinci bəstələrdə, həmçinin pəşrəv, kar və ilahilərdə işlədilir.

Əlaqəli: Həfif metronomBəstəKar

Sarıdan hazırlanan böyük cüt zəng; təkkə musiqisində və Mövləvi ayinlərində işlədilir.

Əlaqəli: Halilə (Mövləvi sinci) alətKudüm

Hamparsum Limonciyanın (1768–1839) 19. əsrin başlarında yaratdığı, erməni hərflərindən yaranan işarələrlə yazılan nota sistemi. Yeddi kök işarəyə əsaslanır və Rastdan Gərdaniyyəyə qədər, oktava xaric, 14 pərdə göstərir; bəzi pərdələrin yeri ifaya görə dəyişkəndir. Mövləvi ayinləri və çoxlu klassik əsər bu yazı ilə qeydə alınıb.^[33]

Əlaqəli: Əbcəd notasıKantemir notasıMəşq

Pəşrəv və saz səmaisi kimi saz əsərlərində, hər birindən sonra təslimin çalındığı əsas bölmə; həmçinin sözlü əsərlərin bölmələri üçün də işlədilir.

Əlaqəli: TəslimPəşrəvSaz səmaisi

Oxuyucu, səs sənətçisi; sözlü əsərləri oxuyan ifaçı.

Əlaqəli: SazəndəSərhanəndəQəzəlxan

Altmış dörd zamanlı böyük üsul; adı «ehtiva edən» mənasındadır, çünki içində sofyan, yürük səmai və nim həfif kimi üsullar yer alır. 64/4 və daha çox 64/2 mərtəbəsi ilə pəşrəvlərdə və birinci bəstələrdə işlədilir.^[34]

Əlaqəli: Havi metronomNim həfifPəşrəv

Hüzünlü, kədərli, insanın qəlbinə toxunan. Rəhmi bəyin ilk əsərinin güftəsi “Gül hazin…” sözləri ilə açılır.

Əlaqəli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekayəPərişan

22 zamanlı böyük üsul; İsmayıl Haqqı Özkan onu 22/4 ilə 6+4+4+4+4 zaman qruplarında verir. TDV İslam Ensiklopediyası onu 22 zamanlı üsullar sırasında sayır; Ekrem Karadeniz eyni adla 44 zamanlı bir qəlib verir. Miras-ı Saz arxivində bu üsulla yazılmış əsər yoxdur.^[35]

Əlaqəli: Həzəc metronomBöyük üsul

Çahargahın 5 komma tizindəki ara pərdə (Do kiçik mücənnəb diyez). Bir komma bəminə Nim hicaz (Do bakiyə diyez) deyilir; Hicaz tetraxordunda çox vaxt Nim hicaz işlədilir.

Əlaqəli: NimHicaz tetraxorduHicaz məqamKiçik mücənnəb diyez

Kiçik mücənnəb, artıq sekunda və kiçik mücənnəbdən (S A S: 5 + 12 + 5 komma) ibarət tetraxord; Dügah üzərində Dügah–Dik kürdi–Nim hicaz–Nəva pərdələrini verir.

Əlaqəli: TetraxordArtıq sekundaHicaz məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan; Hicaz tetraxordundaki artıq sekunda ilə tanınan məqam. Hümayun, Üzzal və Zirgüləli hicaz ilə birlikdə Hicaz ailəsini təşkil edir.

Əlaqəli: Hicaz məqamHicaz tetraxorduArtıq sekundaHicaz-Hümâyûn məqamHicaz-Uzzâl məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı Hicaz və Zəmzəmə rənglərini birləşdirdiyini göstərir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol və Do bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Hicaz-Zemzeme məqamBirləşik məqamHicaz məqamıSabâ-Zemzeme məqamıDügah

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adından anlaşıldığı kimi Hicaz rəngini pəs bölgəyə, Aşiran pərdəsinə daşıyır; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Hicazaşîrân məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranHicaz məqamıDügah

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adından anlaşıldığı kimi Hicaz və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol və Do bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Hicazbûselik məqamBirləşik məqamHicaz məqamıBusəlik məqamıDügah

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Hicaz və Üşşaq rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol və Do bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Hicazi-Üşşaq məqamBirləşik məqamHicaz məqamıÜşşaq məqamıDügah

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı Hicazkar və Kürdi rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Lya, Si və Mi bakiyə bemol var.

Əlaqəli: Hicazkâr-Kürdî məqamBirləşik məqamHicazkar məqamıKürdilihicazkar məqamıRast

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü Gərdaniyyə olan şəd məqam; Zirgüləli hicaz sırasının Rast pərdəsinə köçürülmüş halı sayılır. Sırada iki Hicaz tetraxordu var.

Əlaqəli: Hicazkâr məqamŞəd məqamHicaz-Zirgüle məqam

Nəvanın 5 komma tizindəki, Hüseyninin 4 komma bəmindəki ara pərdə (Re kiçik mücənnəb diyez). Hüzzam və Suzinak kimi məqamlarda Nəva üzərindəki Hicaz tetraxordunda işlədilir.

Əlaqəli: NəvaHüseyniHisar məqamHüzzam məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adını birləşdirdiyi Hisar və Busəlik rənglərindən alır; klassik dövrdən bu günədək pəşrəv, səmai və şərqilərdə işlədilmişdir.

Əlaqəli: Hisarbûselik məqamBirləşik məqamBusəlik məqamıHisarMayəGüclü

Oktavanın 53 bərabər hissəsindən biri, təxminən 22,6 sent; adını XVII əsr ingilis nəzəriyyəçisi William Holderdən alır. 53 bərabər bölgüdə 4, 5, 8 və 9 Holder koması AEÜ-nün Pifaqor nisbətli bakiyə, kiçik mücənnəb, böyük mücənnəb və tanini intervallarına 1 sentdən az fərqlə uyğun gəlir; buna görə təhsildə «koma» deyəndə adətən bu vahid nəzərdə tutulur. Bu saytdakı səslər də 53 bərabər bölgü ilə hesablanır.

Əlaqəli: KommaPifaqor komasıSəs sistemi (ses düzeni)Alətlər

Hicaz ailəsindən, mayə pərdəsi Dügah olan məqam. Sırası Dügahdaki Hicaz tetraxordu ilə Nəvadaki Busəlik pentaxordundan ibarətdir.

Əlaqəli: Hicaz-Hümâyûn məqamHicaz məqam

Nəvanın bir tanini tizindəki əsas pərdə; Qərb notasında Mi ilə yazılır. Hüseyni və Busəlik məqamlarının güclü pərdəsidir; bir oktava bəminə Hüseyni-aşiran deyilir.

Əlaqəli: Hüseyni-aşiranHüseyni məqamBusəlik məqam

Hüseyni pərdəsinin bir oktava bəmi; Qərb notasında Mi ilə yazılır. Qısaca "Aşiran" da deyilir.

Əlaqəli: HüseyniYegahƏcəm-aşiran

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Hüseyni (Mi) olan məqam. Üşşaq rəngini daşıyır; seyri güclü ətrafından başlayır, tiz bölgədə Eviç, enərkən çox vaxt Əcəm işlədir.

Əlaqəli: Hüseyni məqamHüseyniİnici-çıxıcı seyr

Qərarı Hüseyni-aşiran (Mi), güclüsü Hüseyni (Mi) olan makam. Adını qərar pərdəsindən alır; açar işarələri Si koma bemol və Fa bakiyyə diyezdir.

Əlaqəli: Hüseynîaşîrân məqamHüseyni-aşiranDügahMayə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı Hüseyni və Gülizar məqamlarını birləşdirir; açar işarələri Hüseyni kimi Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Hüseynîgülizâr məqamBirləşik məqamHüseyni məqamıGülizâr məqamıHüseyni

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan məqam. Açar işarələrində yalnız Si komma bemol var; Üşşaq və Bəyati ilə eyni mayə və güclünü bölüşür.

Əlaqəli: Hüzi məqamDügahNəvaÜşşaq məqamıBayatı məqamı

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «yeni Hüzzam» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol, Mi kiçik mücənnəb bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Hüzzam-ı-Cedîd məqamBirləşik məqamHüzzam məqamıİraqSegah

Mayə pərdəsi Segah, güclüsü Nəva olan məqam. Nəva üzərindəki Hicaz tetraxordu (Nəva–Hisar–Eviç–Gərdaniyyə) ona dərin və ağırbaşlı rəngini verir.

Əlaqəli: Hüzzam məqamSegahHicaz tetraxordu

Eviç pərdəsinin bir oktava bəmi; Fanın 4 komma tizi (Fa bakiyə diyez). Eviç, Fərəhnak və Bəstənigar kimi məqamlar İraq pərdəsində mayələnir.

Əlaqəli: EviçGeveştBakiyə diyezFərəhnak məqamEviç məqam

SymbTr toplusunda 9/8 ilə yazılan doqquz zamanlı bir üsulun adı. Arxivdəki yeganə nümunə Kəmani Tatyos Əfəndinin «Gözüm hasretle giryândır» sözləri ilə başlayan hüzzam şərqisidir.^[36]

Əlaqəli: Iraksak metronomAqsaq

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Nəva olan; Bayatı və Rast rənglərini birlikdə işlədən qədim məqamlardan biri.

Əlaqəli: İsfahan məqamBəyati məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı İsfahanın kiçiltmə formasıdır; açar işarələrində Si komma bemol var.

Əlaqəli: Isfahânek məqamBirləşik məqamİsfahan məqamıDügahNəva

Bir əsərin çalınması ya da oxunması; bunu edənə ifaçı deyilir. Məqam musiqisində ifa, notada yazılmayan bəzək və tərzlərlə zənginləşir.

Əlaqəli: TövrHanəndəSazəndə

On iki zamanlı kiçik üsul; TDV və İsmail Hakkı Özkanın üsul siyahılarında 12 zamanlı üsullar arasında sayılır. Arxivdəki nümunə Üzeyir Hacıbəyovun 12/8 ilə yazılmış «Çırpınırdı Karadeniz» türküsüdür.^[37]

Əlaqəli: Əkiz aqsaq metronomAqsaqKiçik üsul

Təkkələrdə, məscidlərdə və dini toplantılarda oxunan, çox vaxt kiçik üsullarla bəstələnən dini sözlü əsər.^[38]

Əlaqəli: Təkkə musiqisiDurakŞüğulNot arxivindəki İlahi əsərləri

Ezginin güclü pərdəsi ya da sıranın orta bölgəsindən başladığı, tizlərə və bəmlərə gəzinərək mayələndiyi seyr növü. Bayatı və Hüseyni kimi məqamlar bu növdəndir.

Əlaqəli: SeyrGüclüBəyati məqamHüseyni məqam

Ezginin sıranın tiz bölgəsindən başlayıb addım-addım mayəyə doğru endiyi seyr növü. Mahur və Müxəyyər kimi məqamlar bu növdəndir.

Əlaqəli: SeyrÇıxıcı seyrMahur məqamMuhayyer məqam

Bəm, qalın səs. Pərdə adlarının önündə o pərdənin bir oktava bəmini göstərir (kaba çahargah kimi); alətlərin ən bəm bölgəsini anlatmaq üçün də işlədilir.

Əlaqəli: TizKaba çahargahOktava

Çahargah pərdəsinin bir oktava bəmi; Yegahın bir tanini (9 komma) altındaki pərdə. Qərb notasında Do ilə yazılır və bəm alətlərin ən aşağı bölgəsində işlədilir.

Əlaqəli: KabaÇahargahYegah

Gövdəsi su qabağından oyulub dəri ilə örtülən, dizdə şaquli tutularaq kamanla çalınan xalq aləti. Teke bölgəsinin havaları ilə eyniləşmişdir.

Əlaqəli: Kabak kamança alətKamançaRübabTürkü

Aşıq və divan şeirindəki qələndəri növündə yazılmış güftələr üzərində bəstələnən sözlü əsər. Mehtər repertuarında da rast gəlinir; arxivdəki nümunələr II Mahmud və Numan ağanındır.^[39]

Əlaqəli: Sözlü əsərMehtərNot arxivindəki Qələndəri əsərləri

Dimitrie Kantemirin (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» (Hərflər baxımından musiqi elminin kitabı) adlı əsərində istifadə etdiyi hərf notası. Pərdələr hərflərlə, müddətlər rəqəmlərlə yazılır; Rastdan Gərdaniyyəyə qədər bir oktavada 17 pərdə var. Kantemir bu yazı ilə dövrünün yüzlərlə pəşrəv və saz səmaisini qeydə alıb; müasiri Nayi Osman Dədənin (ö. 1729) notası buna bənzəyir.^[24]

Əlaqəli: Əbcəd notasıHamparsum notasıPəşrəvAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) nümunə əsər

19-cu əsrin sonlarında İstanbulda tuluat teatrında, adətən qadın ifaçının oxuyub rəqslə təqdim etdiyi oynaq mahnı. Adı italyanca canto (mahnı) sözündən gəlir; güftələri çox vaxt heca vəznindədir.^[40]

Əlaqəli: ŞərqiSözlü əsərNot arxivindəki Kanto əsərləri

Yamuq gövdəli, çox vaxt 24–27 sıralı və hər sırasında üç simi olan, barmaqlara taxılan mizrablarla çalınan simli alət. Pərdələri mandallarla kiçik addımlarla tənzimlənir; bu saytda brauzerdə çalına bilər.^[41]

Əlaqəli: Qanun alətMandalSıraÜstük

Curcuna üsulunun qapalı vuruluşu; İsmail Hakkı Özkan üsul siyahısında onu Açıq curcunadan ayrı göstərir. On zamanlıdır, arxivdə 10/8 (iki əsərdə 10/16) ilə yazılır və buradakı əsərlərin hamısı şərqidir.^[42]

Əlaqəli: CurcunaKapalı Curcuna metronomŞərqi

Sözlü əsərlərin ən böyük və təmtəraqlı növü; ümumiyyətlə geniş tərənnüm bölmələri ilə və böyük üsullarla bəstələnir, bəstəkarın ustalığını göstərir.^[43]

Əlaqəli: KarçəTərənnümBöyük üsulNot arxivindəki Kar əsərləriGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) nümunə əsər

Güftəsində məqam və üsul adları keçən, hər ad çəkildiyi yerdə o məqam və üsula keçilərək bəstələnən böyük sözlü əsər. Çox vaxt Rastla başlayır; Dədə əfəndinin əsərində 26, Əhməd Avni Konukun əsərində isə 119 məqam var.^[44]

Əlaqəli: KarGeçkiNot arxivindəki Kar-i natiq əsərləriRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) nümunə əsər

“Yeni kar” mənasında ad. Dədə əfəndinin Rast məqamında, Ağır düyek üsulundakı “Gözümde dâim hayâl-i cânâ” əsəri bu adla tanınır və bəstəkarın yeni axtarışlarını əks etdirən əsərləri sırasında sayılır.^[45]

Əlaqəli: KarTərənnümNot arxivindəki Kar-i nev əsərləriGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) nümunə əsər

Dar və uzun gövdəli, üç simli, şaquli tutularaq kamanla çalınan Şərqi Qaradəniz aləti. Horon və kamança havalarının sazıdır; klassik kamançadan ayrı bir alətdir.

Əlaqəli: Qaradəniz kamançası alətKamançaTürküOyun havası

Məqamın ezgini bitirdiyi, dayandıqda tamamlanmışlıq hissi verən pərdə; məqamın "evi". Dayanacaq pərdəsi kimi də anılır.

Əlaqəli: GüclüAsma mayəMəqamMəqamlar

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Nəva olan birləşik məqam. Sırası Üşşaq tetraxordu ilə Nəvadaki Hicaz pentaxordundan ibarətdir; xalq musiqisində də çox sevilir.

Əlaqəli: Qarcığar məqamÜşşaq tetraxorduHicaz tetraxordu

Karın kiçiyi sayılan, daha qısa və daha kiçik üsullarla bəstələnən sözlü əsər.

Əlaqəli: KarSözlü əsərNot arxivindəki Karçə əsərləri

Dini musiqidə bir şeirin üsulsuz və doğaçlama şəkildə oxunduğu növ; sözlü taksim xarakterlidir.

Əlaqəli: QəzəlTəkkə musiqisi

İki taxta qaşığın barmaqlar arasında bir-birinə vurulması ilə ritm saxlanılan xalq aləti. Konya, Silifke və Egey bölgələrinin oyun havalarında işlədilir.

Əlaqəli: Qaşıq alətOyun havasıÜsul

Müsəmmən üsulunun köhnə adı; 8/8 ilə yazılan, bir səmai ilə bir Türk aqsağından ibarət səkkiz zamanlı kiçik üsuldur. Yunan mənşəli bu sözün nə üçün musiqi termini kimi işlədildiyi məlum deyil.^[46]

Əlaqəli: MüsəmmənKatikofti metronom

Qamışsız, uzun, hər iki ucu açıq, ağızdan yan tutularaq üfürülən xalq aləti; çobanların sazı kimi tanınır.

Əlaqəli: Kaval alətNey

Tekdən daha yüngül vuruş; ka da deyilir. Sofyan üsulundaki "düm – tek – ke" sayımında olduğu kimi.

Əlaqəli: TekDümSofyan metronom

Qərb mənşəli kamanlı alət; 19. əsrdən bəri türk musiqisində geniş yayılıb və özünəməxsus bir tərzlə çalınır.

Əlaqəli: Skripka alətKamança

Klassik türk musiqisində armud biçimli kiçik gövdəli, üç simli, dizdə şaquli tutularaq kamanla çalınan alət; tellər dırnaqla yandan toxunularaq basılır. Qaradəniz kamançası ayrı bir xalq alətidir.

Əlaqəli: Klassik kamança alətQaradəniz kamançası alətRübab

Müəyyən bir üsula bağlı, nizamlı ritmli xalq musiqisi ezgisi; türkülərin və oyun havalarının çoxu bu növdəndir.

Əlaqəli: Uzun havaTürküÜsul

Notda Sol yazılan Rast pərdəsinin La səsini verdiyi ahəng; mənsur ahəngindən bir tanini (tam ton) zil, bolahəngdən bəmdir. Adını qız neyi deyilən neydən alır.

Əlaqəli: AhəngMənsur

Tək qamışlı müştüklə üfürülən, klapanlı nəfəs aləti. Osmanlıya 19. əsrdə nəfəs orkestrləri ilə daxil olmuş; türk musiqisində daha çox pəs köklü sol klarnetlə fəsil və taksim ənənəsi formalaşmışdır.

Əlaqəli: Klarnet alətTaksimFəsil heyətiMızıka-yi Hümayun

Osmanlı sarayı, təkkələr və şəhər mühitlərində inkişaf edən, məqam və üsul sistemine əsaslanan sənət musiqisi ənənəsi; türk sənət musiqisi, türk musiqisi, Osmanlı musiqisi kimi adlarla da anılır.

Əlaqəli: MəqamÜsulFəsilDövrlər

Məqam musiqisində intervalları ölçmək üçün istifadə olunan kiçik vahid; bir tam səs (tanini) 9 komma sayılır. Arel-Ezgi-Uzdilek nəzəriyyəsi pərdələri Pifaqor nisbətləri ilə qurur (Pifaqor komması təxminən 23,5 sent); oktavanın 53 bərabər hissəyə bölünməsi (Holder komması, təxminən 22,6 sent) bu sistemə 1 sentdən az fərqlə uyğun gəlir və praktikada, bu saytda da, istifadə olunur.

Əlaqəli: İntervalHolder komasıPifaqor komasıTaniniArel-Ezgi-Uzdilek sistemiOktavaAlətlər

Yazıldığı pərdəni 1 komma bəmləşdirən AEÜ arizə işarəsi. Segah pərdəsi (Si komma bemol) bununla yazılır.

Əlaqəli: Komma diyezArizəSegah

Yazıldığı pərdəni 1 komma tizləşdirən AEÜ arizə işarəsi.

Əlaqəli: Komma bemolArizə

Kamanlı alətlərin ən böyüyü və ən pəs səslisi; ayaq üstə şaquli tutularaq çalınır. Türk musiqisinin fəsil və radio ansambllarında ansamblın ən pəs səsini öz üzərinə götürmüşdür.

Əlaqəli: Kontrabas alətFəsil heyətiSkripka

Türklərin bilinən ən qədim simli alətlərindən biri; ozanların sazı kimi Dədə Qorqud dastanlarında keçir. Bağlama və dombra kimi bir çox saplı simli alətin əcdadı sayılır.

Əlaqəli: Qopuz alətBağlama (saz)QolÇanaq

Xalq şeirinin ən geniş yayılmış nəzm forması; adətən 11 hecalı dördlüklərdən ibarətdir və saz müşayiəti ilə oxunmaq üçün yazılır. Qoşma güftəli türkülərlə yanaşı, klassik bəstəkarların üsullu bəstələdiyi qoşmalar da var.^[47]

Əlaqəli: TürküBağlama (saz)Not arxivindəki Qoşma əsərləri

Köçəklərin rəqsinə müşayiət etmək üçün, çox vaxt eyni məqamda və fərqli üsullarda türkü və şərqilərin ardıcıl düzülüşündən ibarət əsər sırası.

Əlaqəli: FəsilTürküNot arxivindəki Köçəkçə əsərləri

Qanunda xərəyin arxasında, xərəklə quyruq arasında qalan qısa sim hissələrinə mizrabla vurmaqla alınan qısa, quru və zil səs; xərək arxası vuruşu da deyilir. Xüsusən oynaq və ritmik əsərlərdə vurğu kimi araya salınır; şelpe və çəkmədən fərqli bir texnikadır. Virtual qanunda xərəyin sağındakı qısa simlərə toxunmaqla sınamaq olar.

Əlaqəli: Qanun alətQanunMizrabMandal

Mehtər dəstəsinin ən böyük davulu; mis qazan biçimli gövdəli, toxmaqla çalınır.

Əlaqəli: Kös alətMehtərNakkarə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Mayə, güclü və açar işarələri (Si komma bemol, Re kiçik mücənnəb bemol) baxımından Səba məqamı ilə eyni çərçivəni bölüşür.

Əlaqəli: Kûçek məqamBirləşik məqamSaba məqamıDügahÇahargah

Mislə hazırlanan, dəri örtüklü iki kiçik yarımkürə təbildən ibarət zərb aləti; iki toxmaqla çalınır. Mövləvi ayinlərində üsulu saxlayır.^[48]

Əlaqəli: Kudüm alətKudümzənbaşıZəhməÜsul

Mövləvi mütribində kudüm çalan və ayinin üsulunu və temposunu idarə edən şəxs.

Əlaqəli: KudümMütrib

Beş kommalıq interval; qısaltması S. Üşşaq tetraxordunda Segah ilə Çahargah arası, Hicaz tetraxordunda ilk və son interval kiçik mücənnəbdir.

Əlaqəli: İntervalBakiyəBöyük mücənnəbHicaz tetraxorduQulaq təlimi

AEÜ yazısında pərdəni 4 komma bəmləşdirən arizə işarəsi. Hicaz tetraxordundaki Dik kürdi pərdəsi (Si kiçik mücənnəb bemol) bununla yazılır.

Əlaqəli: Kiçik mücənnəbBakiyə bemolHicaz tetraxorduArizə

AEÜ yazısında pərdəni 5 komma tizləşdirən arizə işarəsi. Mahur (Fa kiçik mücənnəb diyez) və Hicaz (Do kiçik mücənnəb diyez) pərdələri bununla yazılır.

Əlaqəli: Kiçik mücənnəbMahurBakiyə diyezArizə

Ümumiyyətlə 2 ilə 15 zaman arasında qalan üsullar (Sofyan, Aqsaq, Düyək, Curcuna kimi). Şərqi, türkü, saz səmaisi kimi əsərlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Böyük üsulÜsul

Əhməd Avni Konukun 119 məqamlı Rast Kar-i natiqində (Fihristi-məqamat) hər biri bir məqamı tanıdan hissələrə verilən ad; sözləri də Konukundur və çoxunda məqamın adı keçir. Arxivdə hər küpə ayrıca əsər kimi yer alır.^[49]

Əlaqəli: Kar-i natiqMəqam

Dügahın 4 komma (bakiyə) tizindəki ara pərdə; Qərb notasında Si bakiyə bemol (Sinin 5 komma bəmi) ilə yazılır. Kürdi tetraxordunu və Nəhavənd, Kürdi kimi məqamları müəyyən edir.

Əlaqəli: Bakiyə bemolKürdi tetraxorduKürdi məqamNəhavənd məqam

Bakiyə və iki taninidən (B T T: 4 + 9 + 9 komma) ibarət tetraxord; Dügah üzərində Dügah–Kürdi–Çahargah–Nəva pərdələrini verir.

Əlaqəli: TetraxordKürdi məqamKürdi

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı Kürdi ilə Gərdaniyyəni birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Kürdî-Gerdâniye məqamBirləşik məqamKürdiGərdaniyyəDügah

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Nəva olan məqam. Sırası Kürdi tetraxordu ilə Nəvadaki Busəlik pentaxordundan ibarətdir; ilk intervalın bakiyə olması ona özünəməxsus rəngini verir.

Əlaqəli: Kürdi məqamKürdi tetraxorduBakiyə

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü Çahargah olan şəd məqam; Kürdi rənginin Rast pərdəsinə köçürülmüş halıdır. Xüsusilə 20. əsr şərqilərində çox işlədilib.

Əlaqəli: Kürdilihicazkar məqamŞəd məqamKürdi məqam

On zamanlı kiçik üsul; içindəki gizli aqsaqlığa görə aqsaq fahtə, Fahtənin yarısı olduğu üçün nim fahtə də adlanır. Daha çox 10/4 ilə yazılır; pəşrəv, bəstə və ayinlərdə işlədilir, naxış bəstələrin ənənəvi üsuludur.^[50]

Əlaqəli: Ləng fahtə metronomFahtəNaxış

Balkan və Rumeli mənşəli, sürətli və oynaq, 2/4 ölçülü saz əsəri; xanə və təslim düzəni ilə yazılır. 20. əsrdə fəsil sonlarında tez-tez çalınıb.

Əlaqəli: Saz əsəriSirtoXanəNot arxivindəki Longa əsərləriNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) nümunə əsər

Hüseyninin bir tanini tizindəki ara pərdə; Fanın 5 komma tizi (Fa kiçik mücənnəb diyez), Gərdaniyyənin 4 komma bəmi. Mahur məqamının xarakterik pərdəsidir; bir oktava bəminə Geveşt deyilir.

Əlaqəli: GeveştEviçMahur məqam

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü tiz Gərdaniyyə olan məqam. Sırası Rastdaki Çahargah pentaxordu ilə Nəvadaki Çahargah tetraxordundan ibarətdir; inici seyrlidir və major sırasını xatırladır.

Əlaqəli: Mahur məqamMahurÇahargah tetraxorduİnici seyr

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adından anlaşıldığı kimi Mahur və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Fa kiçik mücənnəb diyez (Mahur pərdəsi) var.

Əlaqəli: Mâhurbûselik məqamBirləşik məqamMahur məqamıBusəlik məqamıMahur

Müəyyən bir sıra, mayə və güclü pərdələri ilə ezginin bu sırada necə gəzindiyini anladan seyr qaydalarından ibarət melodiya sistemi. Türk musiqisində yüzlərlə məqam adı bilinir; bunların bir qismi geniş işlədilir.^[51]

Əlaqəli: SıraMayəGüclüSeyrMəqamlar

Qanunda hər sıranın ucunda olan, qaldırılıb endirilərək simin titrəyən boyunu dəyişdirən kiçik metal qollar. Əksər qanunlarda yarım ton altı mandala bölünür: bir mandal təxminən 17 sentdir, yəni nəzəriyyədəki kommadan (təxminən 22,6 sent) bir az kiçikdir. Mandallar çalarkən də qaldırılıb endirilə bilər.

Əlaqəli: QanunSıraKommaQanun alət

Mandıra da deyilir; çox vaxt yeddi zamanlı Dövri-Turan üsulu ilə çalınan oyun havası. Dövri-Turan üsulunun özünə də bu ad verilir; arxivdəki nümunə Lavtacı Andonun Hicaz mandrasıdır.^[52]

Əlaqəli: Qırıq havaDövri-hindiNot arxivindəki Mandra əsərləri

Bəm və dolğun səsli bir ney boyu və bu neyin ahəngi; notda Sol yazılan Rast pərdəsi Sol səsini verir, yəni yazıldığı yüksəklikdə eşidilir. Bolahəngdən daha bəmdir və Mövləvi ayinlərində tez-tez seçilir.

Əlaqəli: AhəngŞah ahəngiNey

Nizamlı və güclü ritmli, yürüşə uyğun əsər. Türk musiqisində mehtər havalarından 19-cu əsrin nəfəs orkestri marşlarına, “Ceddin Deden”ə və İstiqlal marşına qədər uzanan geniş repertuarı var.^[53]

Əlaqəli: MehtərMızıka-yi HümayunNot arxivindəki Marş əsərləri

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan məqam. Adını Orta Asiyadakı Məvəraünnəhr bölgəsindən alır; açar işarəsi yoxdur.

Əlaqəli: Mâverâünnehr məqamRastNəvaMayəGüclü

Bəstələnmiş şeirlərin (sözlərin) məqam, üsul və bəstəkar məlumatları ilə toplandığı əlyazma ya da çap kitablar. Notanın geniş yayılmadığı dövrlərdə əsərlərin izini sürmənin əsas mənbələrindəndir.

Əlaqəli: ƏdvarMəşq

Osmanlı hərbi orkestri; davul, kös, nakkarə, zurna, boru və zənglərdən ibarətdir. 1826-da ləğv edilib, 20. əsrdə yenidən canlandırılıb.^[54]

Əlaqəli: KösNakkarəZurnaMızıka-yi Hümayun

Ölən birinin ardınca yas və tərif ilə yazılan şeir və bu şeirlə bəstələnən əsər. Dini musiqidə xüsusilə İmam Hüseyn və Kərbəla şəhidləri üçün məhərrəm ayında təkkələrdə oxunan mərsiyələr mühüm yer tutur.^[55]

Əlaqəli: Təkkə musiqisiİlahiNot arxivindəki Mərsiyə əsərləri

Üsulun zaman vahidini göstərən rəqəm, yəni ölçü kəsrinin məxrəci: 28/4-lük Dövri-kəbirdə mərtəbə 4, 28/8-lik formasında 8-dir; 9/8-lik Aqsaqda 8, 9/4-lük Ağır aqsaqda 4. Eyni üsul fərqli mərtəbələrlə yazılaraq ağırlaşdırıla ya da sürətləndirilə bilər.

Əlaqəli: ÖlçüÜsulAqsaqDövri-kəbir

Müəllimin əsəri oxuyub şagirdin təkrarlayaraq əzbərlədiyi, notaya əsaslanmayan ənənəvi tədris üsulu; üsul vuraraq edilir. Əsərlər nəsildən nəslə böyük ölçüdə məşqlə ötürülüb.^[56]

Əlaqəli: Üsul vurmaqMəşqxanəHanəndə

Məşq edilən, müəllimin şagirdlərinə əsər öyrətdiyi yer; həmçinin bu məqsədlə qurulan musiqi cəmiyyətləri üçün də işlədilir.

Əlaqəli: Meşkhânə (3D)MəşqDarülelhan

Mövləvi səması zamanı ifa edilən böyük dini əsər. Nət, ney taksimi və pəşrəvlə açılır; dörd salamdan sonra son pəşrəv və son yürük səmai ilə bitir.

Əlaqəli: SalamNətSəmaMütribMövləvixanəNot arxivindəki Mövləvi ayini əsərləriAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) nümunə əsər

Evfer üsulunun 9/4 ilə yazılan ağır mərtəbəsi (Ağır evfer); Mövləvi ayinlərinin ikinci salamlarının demək olar ki, dəyişməz üsuludur. İkinci salamlar adətən üsulun ikinci hissəsi olan Türk aqsağı ilə başlayır.^[5]

Əlaqəli: Mövləvi evferi metronomEvferAğır evferSalam

Mövləvi dərvişlərinin təkkəsi; ayinlərin ifa edildiyi və musiqi təhsilinin davam etdirildiyi mühüm mərkəzlər. Qalata, Yenikapı və Konya mövləvixanələri bunların tanınmışlarıdır.^[57]

Əlaqəli: Mövləvi ayiniSəmaMütrib

Geniş cüt qamışlı, yumşaq və buğulu səsli, qısa gövdəli nəfəs xalq aləti.

Əlaqəli: Mey alətZurna

Şərqi və bəstələrdə, ümumiyyətlə üçüncü misraya uyğun gələn, ezginin tiz bölgəyə çıxdığı ya da başqa bir məqama keçdiyi bölmə; miyan da deyilir.

Əlaqəli: ŞərqiGeçkiNəqarət

1826-da mehtərin ləğvindən sonra qurulan Osmanlı saray orkestri və musiqi məktəbi; Giuseppe Donizettinin rəhbərliyi altında Qərb musiqisi təhsili verdi.

Əlaqəli: MehtərƏndərun

Simli alətlərdə simi vuraraq titrətmək üçün işlədilən vasitə. Qanunda üstüyə sıxıştırılır; udda ənənəvi olaraq qartal lələyindən, bu gün çox vaxt plastikdən hazırlanır.

Əlaqəli: TezenəÜstükUd

Həzrət Peyğəmbərin meracını anladan şeir və bu şeirlə bəstələnən dini əsər. Ən tanınmışı Nayi Osman Dədənin merac gecələrində mövlud kimi oxunan, yeddi məqamlı bölmələrdən və onların arasındakı təvşihlərdən ibarət meraciyyəsidir.^[58]

Əlaqəli: TəvşihNətNot arxivindəki Meraciyyə əsərləriPes Heman (Nâyî Osman Dede) nümunə əsər

Rast (Sol) pərdəsində mayə verən, güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «zidd, əks» deməkdir; açar işarələrində yalnız Si komma bemol var.

Əlaqəli: Muhâlif məqamBirləşik məqamRastÇahargahSegah

32 zamanlı böyük üsul (32/4); bəstə və pəşrəvlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Müxəmməs metronomBöyük üsul

Dügahın bir oktava tizindəki pərdə; Qərb notasında tiz Lya ilə yazılır. Müxəyyər və Müxəyyərkürdi məqamlarının seyri bu pərdədən başlayır.

Əlaqəli: DügahTizMuhayyer məqamMüxəyyərkürdi məqam

Hüseyni məqamının sırasını işlədən, mayə pərdəsi Dügah olan məqam. Seyrinə tiz Müxəyyər pərdəsindən başlayıb aşağı enməsi ilə tanınır.

Əlaqəli: Muhayyer məqamMüxəyyərİnici seyr

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı Müxəyyər və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Muhayyerbûselik məqamBirləşik məqamMüxəyyər məqamıBusəlik məqamıDügah

Kürdi sırasını işlədən, mayə pərdəsi Dügah olan məqam. Seyrinə tiz Müxəyyər pərdəsindən başlayıb aşağı enməsi ilə Kürdidən ayrılır.

Əlaqəli: Müxəyyərkürdi məqamKürdi məqamİnici seyr

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adını Müxəyyər və Sünbülə pərdələrindən alır; açar işarələrində Si komma bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Muhayyersünbüle məqamBirləşik məqamMüxəyyərSünbüləDügah

Dörd misralık bəndlərdən ibarət şeir forması və bu formada bəstələnən əsər. Klassik fəsildəki bəstələrin çoxu mürəbbə sözlüdür.

Əlaqəli: BəstəSözlü əsərNot arxivindəki Mürəbbə əsərləri

Osmanlı türkcəsində və ərəb dilində musiqi mənasında işlədilən söz. "Türk musiqisi", "musiqi-i Osmani" kimi adlandırmalarda və köhnə əsərlərin başlıqlarında keçir.

Əlaqəli: Klassik türk musiqisi

Alət çalan və ya mahnı oxuyan şəxs, musiqiçi; klassik şeirdə və güftələrdə bu mənada tez-tez işlənir (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Mövləvixanələrdə isə ayini ifa edən alətçi və oxuyucular kollektivini və onların oturduğu, səmaxanaya baxan yüksək bölməni bildirir.

Əlaqəli: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hekayəZövq-aşinaMövləvi ayiniKudümzənbaşıNeyzənbaşıAyinxan

Yegah (Re) pərdəsində mayə verən, güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələrində yalnız Si bakiyə bemol (Kürdi pərdəsi) var.

Əlaqəli: Müberka məqamBirləşik məqamYegahDügahKürdi

Tanini (9 komma) ilə bakiyə (4 komma) arasında qalan intervalların ümumi adı. İki növü var: kiçik mücənnəb (5 komma, S) və böyük mücənnəb (8 komma, K).

Əlaqəli: Kiçik mücənnəbBöyük mücənnəbİntervalKommaQulaq təlimi

Xüsusilə pəşrəvlərdə hər xanədən sonra təkrarlanan bölmənin köhnə adı; bu gün daha çox təslim deyilir.

Əlaqəli: TəslimXanə

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adındakı «mürəkkəb» sözü İsfahanın mürəkkəb bir forması olduğunu göstərir; mayəsini pəs bölgədə verir.

Əlaqəli: Mürekkep-Isfahan məqamBirləşik məqamİsfahan məqamıYegahDügah

6 zamanlı kiçik üsul; TDV İslam Ensiklopediyası və İsmayıl Haqqı Özkanın üsul siyahılarında Yürük səmai ilə birlikdə 6 zamanlı üsullar sırasında sayılır. Adı «mürəkkəb nim sofyan» deməkdir; Miras-ı Saz arxivində bu üsulla yazılmış əsər yoxdur.^[59]

Əlaqəli: Mürəkkəb nim sofyan metronomNim sofyanYürük səmai üsuluKiçik üsul

9 zamanlı kiçik üsul; adı «mürəkkəb səmai» deməkdir. İsmayıl Haqqı Özkan onu 9/8 ilə üç vuruşla verir: üç zamanlıq bir düm və üç zamanlıq iki tək. TDV İslam Ensiklopediyası onu 9 zamanlı üsullar sırasında sayır; Miras-ı Saz arxivində bu üsulla yazılmış əsər yoxdur.^[60]

Əlaqəli: Mürəkkəb səmai metronomSəmai üsuluKiçik üsul

On iki zamanlı kiçik üsul; TDV və İsmail Hakkı Özkanın siyahılarında «birləşik sofyan» adı ilə 12 zamanlı üsullar arasında yer alır. Arxivdəki nümunə Hacı Arif bəyin 12/8 ilə yazılmış «Canda hâsiyyet mi var» isfahan şərqisidir.^[37]

Əlaqəli: Mürəkkəb sofyan metronomSofyan

8/8 ilə yazılan səkkiz zamanlı kiçik üsul; bir səmai ilə bir Türk aqsağının birləşməsindən yaranır. Hacı Arif bəyin tapıb ilk dəfə işlətdiyi qəbul edilir, Katikofti adı ilə də anılır; daha çox şərqi, türkü və ilahilərdə işlədilir.^[46]

Əlaqəli: Müsəmmən metronomKatikoftiTürk aqsağı

Mayə pərdəsi Segah (Si komma bemol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Segah ailəsindəndir; Segah və Hüzzam kimi bu pərdədə mayə verir.

Əlaqəli: Müstear məqamBirləşik məqamSegah məqamıHüzzam məqamıSegahMayə

Ezgi, melodiya; həmçinin tək bir səs ya da səs sırası. "Aranəğmə" kimi birləşik terminlərdə də keçir.

Əlaqəli: AranəğməSeyr

Sazın nəğməsi: nağme “nəğmə, melodiya”, sâz “alət” deməkdir.

Əlaqəli: Bir Sihr-i Tarâb hekayəSehr-i tərəb

Şərqi və türkülərdə hər bənddən sonra eyni şəkildə təkrarlanan misra ya da bölmə.

Əlaqəli: ŞərqiMiyanTəslim

Bəzi sözlü əsər növlərinin (naxış bəstə, naxış yürük səmai kimi) önünə gələn ad; bu əsərlərdə söz, tərənnüm və üsul düzəni adi formadan daha bəzəkli və çeşidlidir.

Əlaqəli: BəstəYürük səmaiTərənnümNot arxivindəki Naxış əsərləri

Mehtərdə və köhnə saray musiqisində işlədilən, kiçik qazan biçimli cüt davul.

Əlaqəli: Nakkarə alətMehtərKös

Həzrət Peyğəmbəri tərif edən şeir və bu şeirlə bəstələnən əsər. Mövləvi ayinləri, İtrinin Rast məqamındaki Nət-i Mövlanasının oxunması ilə başlayır.

Əlaqəli: Mövləvi ayiniNətxan

Mövləvi ayininin başında Nət-i Mövlananı tək başına oxuyan hanəndə.

Əlaqəli: NətAyinxan

Musiqinin nəzəriyyəsi: intervalların, pərdələrin, məqamların və üsulların necə təyin edilib təsnif olunduğunu araşdıran bilik sahəsi. Türk məqam musiqisində bu gün ən geniş öyrədilən nəzəriyyat Arel-Ezgi-Uzdilek sistemidir.

Əlaqəli: Arel-Ezgi-Uzdilek sistemiMəqamÜsulƏdvar

Ələvi və bəktaşilərin cəm və digər mərasimlərində oxunan, çox vaxt heca vəznli təsəvvüfi əsər; sünni təkkələrindəki ilahinin qarşılığıdır. Kiçik üsullarla bəstələnir, melodiyaları xalq musiqisinə yaxındır.^[61]

Əlaqəli: İlahiTəkkə musiqisiBağlama (saz)Not arxivindəki Nəfəs əsərləri

Təzə gənc, cavan oğlan: nev “yeni, təzə”, civân “gənc” deməkdir. Rəhmi bəyin son mahnısı “Bir nev-civânsın” sözləri ilə açılır.

Əlaqəli: Bir Nevcivansın hekayəŞuxRuh-i rəvan

Rastın bir pentaxord (31 komma) tizindəki əsas pərdə; Qərb notasında Re ilə yazılır. Rast, Üşşaq, Hicaz, Nəhavənd kimi çoxlu məqamın güclü pərdəsidir.

Əlaqəli: GüclüYegahNəva məqamRast məqam

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Nəva olan; seyrini Nəva pərdəsi ətrafında sıxlaşdıran qədim məqamlardan biri. Üşşaq və Hüseyni ilə yaxın qohumdur.

Əlaqəli: Nəva məqamNəva

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Nəva və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Nevâbûselik məqamBirləşik məqamNəva məqamıBusəlik məqamıDügah

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı Nəva və Kürdi rənglərini birləşdirdiyini göstərir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Nevâkürdî məqamBirləşik məqamNəva məqamıKürdiDügah

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «yeni əsər» deməkdir; açar işarələrində Si və Mi kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Nev'eser məqamBirləşik məqamRastNəvaMayə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan məqam. Qədim ədvar kitablarındakı altı avazədən biridir; adı farsca «yeni gün» deməkdir.

Əlaqəli: Nevrûz məqamƏdvarDügahÇahargahMayə

Qamışdan hazırlanan, doqquz buğumlu, önündə altı arxasında bir dəliyi olan nəfəs aləti. Mövləvi musiqisinin əsas sazıdır; ağızlığına başpərə deyilir.^[62]

Əlaqəli: Ney alətBaşpərəNeyzənbaşıMövləvi ayini

Mövləvi mütribində neyzənlərin başı; ayinin başındaki ney taksimini ümumiyyətlə o edir.

Əlaqəli: NeyMütrib

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Çahargah (Do) olan məqam. Açar işarəsi yoxdur; adı farsca «sevgili, gözəl» deməkdir.

Əlaqəli: Nigâr məqamRastÇahargahMayəGüclü

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «böyük Nəhavənd» deməkdir; açar işarələri Nəhavənd kimi Si və Mi bakiyə bemoldur.

Əlaqəli: Nihâvend-i-Kebîr məqamBirləşik məqamNəhavənd məqamıRastNəva

Rast (Sol) pərdəsində mayə verən, güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «Rum (Anadolu) Nəhavəndi» deməkdir; açar işarələrində Si və Mi bakiyə bemol var.

Əlaqəli: Nihâvend-i-Rûmî məqamBirləşik məqamNəhavənd məqamıRastNəva

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü Nəva olan məqam. Sırası Rastdaki Busəlik pentaxordu ilə Nəvadaki Kürdi (ya da Hicaz) tetraxordundan ibarətdir; Qərb musiqisindəki minor sırasını xatırladır.

Əlaqəli: Nəhavənd məqamBusəlik tetraxorduKürdi tetraxordu

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü Nəva olan məqam. Rast üzərindəki Nikriz pentaxordu (tanini, kiçik mücənnəb, artıq sekunda, kiçik mücənnəb) ona Hicaza yaxın bir rəng verir.

Əlaqəli: Nikrîz məqamArtıq sekunda

Fars mənşəli, "yarım" mənasında söz. Pərdə adlarında eyni adlı pərdənin bir az bəm halını göstərir: nim hicaz, nim hisar, nim zirgülə kimi.

Əlaqəli: DikHicazAra pərdə

Bərəfşan üsulunun yarısı olan on altı zamanlı böyük üsul; bir səmai, bir Türk aqsağı və iki sofyandan ibarətdir. Pəşrəv, bəstə və ilahilərdə işlədilmiş, nümunələrindən günümüzə yalnız Şərifin bəyati pəşrəvi çatmışdır.^[63]

Əlaqəli: Nîm Berefşan (16/8) metronomBərəfşanPəşrəv

12 zamanlı kiçik üsul; adı «yarım çənbər» deməkdir. İsmayıl Haqqı Özkan onu 12/4 ilə 4+6+2 zaman qruplarında verir. TDV İslam Ensiklopediyası onu 12 zamanlı üsullar sırasında sayır; Miras-ı Saz arxivində bu üsulla yazılmış əsər yoxdur.^[64]

Əlaqəli: Nim çənbər metronomÇənbərKiçik üsul

Dövri-kəbirdən on zaman çıxarılmaqla alınan on səkkiz zamanlı böyük üsul; bir yürük səmai ilə üç sofyandan ibarətdir. Daha çox 18/4 mərtəbəsi ilə pəşrəv, bəstə və ilahilərdə işlədilir.^[65]

Əlaqəli: Nim dövr metronomDövri-kəbir

Əvsət üsulunun yarısı olan on üç zamanlı üsul; bir Türk aqsağı ilə iki sofyandan ibarətdir və Əvsət kimi düm ilə bitir. 13/8 və 13/4 mərtəbələri ilə xüsusən ilahi və təvşihlərdə, həmçinin bəzi şərqi və türkülərdə işlədilir.^[66]

Əlaqəli: Nim əvsət metronomƏvsətİlahi

Həfif üsulunun yarısı olan on altı zamanlı üsul; dörd sofyandan ibarətdir və Zərbi-fəth ilə Havi üsullarının son on altı zamanını təşkil edir. 16/4 mərtəbəsi ilə kar, pəşrəv, bəstə və bəzi ilahilərdə işlədilir.^[67]

Əlaqəli: Nim həfif metronomHəfifHavi

Səqil üsulunun yarısı olan iyirmi dörd zamanlı böyük üsul; bir sofyan, iki yürük səmai və iki sofyandan ibarətdir. Daha çox 24/4 mərtəbəsi ilə kar, bəstə, pəşrəv və ilahilərdə işlədilir; bu gün vəlvələli forması çalınır.^[68]

Əlaqəli: Nim səqil metronomSəqilKar

2/4 zamanlı, düm və tekdən ibarət ən kiçik üsul.

Əlaqəli: Nim sofyan metronomSofyan

Uşağı yatırmaq və ya ovundurmaq üçün müəyyən melodiya ilə oxunan, çox vaxt dördlüklərdən ibarət xalq şeiri. Adətən anonimdir; Tənburi Cəmil bəyin “Dağda tavşanlar uyur” əsəri kimi bəstələnmiş nümunələri də var.^[69]

Əlaqəli: TürküSözlü əsərNot arxivindəki Layla əsərləri

Mayə pərdəsi Busəlik (Si), güclüsü Nəva (Re) olan məqam. Adını İrandakı Nişapur şəhərindən alır; açar işarələrində Do bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Nişâbur məqamBusəlikNəvaNişâburek məqamıMayə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı İrandakı Nişapur şəhərindən gələn Nişabur məqamı ilə qohumdur.

Əlaqəli: Nişâburek məqamBirləşik məqamDügahHüseyniMayəGüclü

Mayə pərdəsi Busəlik (Si), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «iki Nişabur» deməkdir; Nişabur kimi Busəlik pərdəsində mayə verir.

Əlaqəli: Nişabureyn məqamBirləşik məqamNişâbur məqamıNişâburek məqamıBusəlik

Hüseyni aşiran (Mi) pərdəsində mayə verən, güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «gizli, saxlı» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Nühüft məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranDügahMayə

Bir pərdə ilə tezliyi onun iki qatı olan pərdə arasındaki interval; AEÜ sistemində 53 kommadır. Türk musiqisində oktavanın iki ucundaki pərdələr çox vaxt fərqli adlar alır: Rastın bir oktava tizi Gərdaniyyə, Dügahınki Müxəyyərdir.

Əlaqəli: KommaTizKabaGərdaniyyəMüxəyyər

Yarım tonla tam ton arasında qalan, təxminən 130–170 sentlik sekunda. Ərəb musiqi nəzəriyyəsi onu üç dörddəbir ton (150 sent) kimi yazır. Türk makam musiqisində Segah və Eviç kimi pərdələrin ətrafında ifada eşidilən bəzi intervallar bu bölgədədir; AEÜ yazısı onları 5 komalıq kiçik mücənnəb və ya 8 komalıq böyük mücənnəb kimi göstərir. Məsələn, Uşşaq tetraxordundakı Dügah–Segah intervalı yazıda 8 koma (təxminən 181 sent) olsa da, ölçülmüş ifalarda çox vaxt daha dardır. Səs nümunəsi Dügahdan 7 koma (təxminən 158 sent) yuxarını çalır.

Əlaqəli: İntervalKiçik mücənnəbBöyük mücənnəbSegahElastik pərdə (esnek perde)Üşşaq məqam

9/8 ilə yazılan doqquz zamanlı kiçik üsul; səmai üsullarının birləşməsindən yaranır və altı vuruşludur. Türkü və şərqilərdə işlədilir; Sübhi Ezginin bir məktubuna görə Yalvaç sakinlərindən toplanmış, adını H. S. Arel vermişdir.^[70]

Əlaqəli: Oynaq metronomAqsaqSəmai üsulu

Oyuna və rəqsə müşayiət üçün çalınan, çox vaxt sözsüz və oynaq melodiya. Zeybək, horon, halay, çiftetelli, köçəkçə, longa və sirto bu növün çeşidləridir.^[71]

Əlaqəli: Qırıq havaKöçəkçəSaz əsəriNot arxivindəki Oyun havası əsərləri

Notada şaquli xətlərlə ayrılan, üsulun bir dövrəsini ya da bir bölməsini ehtiva edən hissə. Böyük üsullar bir neçə ölçüyə bölünərək yazılır.

Əlaqəli: MərtəbəÜsul

SymbTr toplusunda məqamın səs sırasını qısa bir melodiya ilə dolaşıb mayədə bitən, bir neçə ölçülük sözsüz nümunələrə verilən forma adı. Arxivdəkilər Hüseyin Sadettin Arelin sofyan üsulundakı altı nümunəsidir.^[72]

Əlaqəli: MəqamSeyrMayə

Pəncgahın əsl forması sayılan məqam. Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re), açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Pençgâh-ı-Asl məqamPençgâh məqamıRastNəvaRast məqamı

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adındakı «zaid» (artmış, artıq) sözü Pəncgahın genişləndirilmiş bir forması olduğunu göstərir.

Əlaqəli: Pençgâh-ı-Zâid məqamBirləşik məqamPençgâh məqamıRastNəva

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan məqam. Adı farsca «beşinci yer» deməkdir; açar işarələri Rast kimi Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Pençgâh məqamRastNəvaRast məqamıMayə

Müəyyən yükseklikdəki səs və bu səsin adı; məqam musiqisində hər pərdənin Rast, Dügah, Segah kimi özünəməxsus adı var. Eyni söz, saplı alətlərdə barmağın basıldığı yerləri göstərən bağlar üçün də işlədilir.

Əlaqəli: Tam pərdəAra pərdəPərdə bağı

Saplı alətlərdə qolun üzərinə bağlanan, barmağın basılacağı yerləri müəyyən edən bağ. Tənbur və bağlamada olur; ud və cümbüş pərdəsizdir.

Əlaqəli: TənburBağlama (saz)Pərdə

Dağınıq, pərən-pərən; məcazi mənada kədərli, halı pərişan. Şeirdə həm dağılmış saç və ya sünbül, həm də əzab içindəki könül üçün işlənir.

Əlaqəli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekayəSünbülHəzin

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı "bəyənilmiş" deməkdir; Rast pərdəsində mayə verən məqamlardandır.

Əlaqəli: Pesendîde məqamBirləşik məqamRast məqamıRastNəvaMayə

Çox vaxt dörd xanə və hər xanədən sonra təkrarlanan təslimdən ibarət, böyük üsullarla bəstələnən saz əsəri. Klassik fəsil və Mövləvi ayini pəşrəvlə açılır.^[73]

Əlaqəli: XanəTəslimBöyük üsulFəsilNot arxivindəki Pəşrəv əsərləriFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) nümunə əsər

Ortaya çıxmaq, görünmək, peyda olmaq; peydâ “aşkar, görünən” deməkdir. “Oldu bahârın âsârı peydâ”: baharın əlamətləri görünməyə başladı.

Əlaqəli: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ hekayəAsar

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «şənlik müjdəçisi» deməkdir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Peyk-i Nəşat məqamBirləşik məqamRastÇahargahMayə

Bir-birinin üstünə qoyulan on iki təmiz kvintanın (3/2) yeddi oktavanı aşdığı miqdar; nisbəti 531441/524288, təxminən 23,5 sent. Arel-Ezgi-Uzdilek nəzəriyyəsində koma bu intervaldır: bakiyə, kiçik mücənnəb, böyük mücənnəb və tanini intervalları Pifaqor nisbətləri ilə qurulur və 4, 5, 8, 9 koma sayılır. Bu rəqəmlər təxminidir; məsələn, bakiyə (256/243, təxminən 90 sent) dəqiq 4 Pifaqor koması deyil.

Əlaqəli: KommaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek sistemiBakiyə

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «rahatlıq artıran» deməkdir; pəs bölgədə, İraq pərdəsində mayə verir.

Əlaqəli: Râhatfezâ məqamBirləşik məqamİraqÇahargahMayə

İraq (Fa bakiyə diyez) pərdəsində mayə verən, güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «ruhların rahatlığı» deməkdir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Rahatülervah məqamBirləşik məqamİraqDügahMayə

Bir Türk aqsağı ilə bir sofyandan ibarət doqquz zamanlı üsul (5+4); bu quruluşu ilə Aqsağın (4+5) əksidir. Daha çox 9/8 ilə şərqi, ilahi, Bektaşi nəfəsi, saz səmailərinin dördüncü xanəsi və oyun havalarında işlədilir.^[74]

Əlaqəli: Rəqs aqsağı metronomAqsaqTürk aqsağı

Türk musiqisi pərdə sisteminin başlanğıcı sayılan əsas pərdə; Qərb notasında Sol ilə yazılır. Rast, Mahur, Nəhavənd kimi məqamlar bu pərdədə mayələnir; bir oktava tizinə Gərdaniyyə deyilir.

Əlaqəli: Rast məqamGərdaniyyəRast tetraxorduTam pərdə

Tanini, böyük mücənnəb və kiçik mücənnəbdən (T K S: 9 + 8 + 5 komma) ibarət tetraxord; Rast pərdəsi üzərində Rast–Dügah–Segah–Çahargah pərdələrini verir.

Əlaqəli: TetraxordRast məqamRast

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «yeni Rast» deməkdir; açar işarələri Rast məqamınınkı ilə eynidir (Si komma bemol, Fa bakiyə diyez).

Əlaqəli: Rast-ı-Cedîd məqamBirləşik məqamRast məqamıRastNəva

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan əsas məqam. Sırası Rast pentaxordu ilə Nəvadaki Rast tetraxordundan ibarətdir; enərkən Eviç əvəzinə çox vaxt Əcəm işlədilir.

Əlaqəli: Rast məqamRastRast tetraxorduÇıxıcı seyr

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Rast və Maye rənglərini birləşdirir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Rast-Mâye məqamBirləşik məqamRast məqamıRastNəva

Dairəvi gövdəli, dəri qapaqlı, uzun ayaqlı kamanlı alət; Mövləvi musiqisində də işlədilib.

Əlaqəli: Rübab alətKamança

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan qədim mürəkkəb məqam. Əsrlərdir ədvar kitablarında anılır; Rast məqamı ilə eyni pərdədə mayə verir, lakin seyri ilə ondan fərqlənir.

Əlaqəli: Rehâvî məqamBirləşik məqamRast məqamıƏdvarMayəGüclü

28 zamanlı böyük üsul; bəstə və pəşrəvlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Remel (28/4) metronomBöyük üsul

Mayə pərdəsi Əcəm aşiran (Fa), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «könül rəngi» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol, həmçinin Lya və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Rəng-i Dil məqamBirləşik məqamƏcəm-aşiranÇahargahMayə

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «parlaqlıq göstərən» deməkdir; açar işarələri beşdir: Si və Mi komma bemol, Do, Fa və Lya bakiyə diyez.

Əlaqəli: Revnâknümâ məqamBirləşik məqamİraqSegahDonanım

Do pərdəsində mayə verən, güclüsü Rast (Sol) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələri beşdir: Si komma bemol, Mi və Lya kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez.

Əlaqəli: Reyya məqamBirləşik məqamRastDonanımMayə

Axıb gedən, canlı ruh; revân “axan, yeriyən” deməkdir. Şeirdə sevgiliyə “canımın canı” mənasında xitab kimi işlənir.

Əlaqəli: Bir Nevcivansın hekayəNəv-cavanSinə

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Rast (Sol) olan mürəkkəb məqam. Adı «ruhu oxşayan» deməkdir; açar işarələrində Fa kiçik mücənnəb diyez (Mahur pərdəsi) var.

Əlaqəli: Ruhnüvaz məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranRastMahur

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «könül bəzəyən üz» deməkdir; açar işarələrində yalnız Si komma bemol var.

Əlaqəli: Ruy-i Dilara məqamBirləşik məqamRastNəvaSegah

Mayə pərdəsi İraq (Fa bakiyə diyez), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «İraqın üzü» deməkdir; açar işarələrində Si və Mi komma bemol, Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Rûy-i-Irâk məqamBirləşik məqamİraqSegahMayə

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adından anlaşıldığı kimi Səba rəngini pəs bölgədə, Aşiran pərdəsində işlədir; açar işarələri Səbanınkı ilə eynidir.

Əlaqəli: Səba-Aşiran məqamBirləşik məqamSaba məqamıHüseyni-aşiranDügah

Mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Çahargah olan məqam. Dügah–Segah–Çahargah–Hicaz pərdələrinin yaratdığı, tetraxorddan dar başlanğıc qəlibi ona kədərli və dərd­li rəngini verir.

Əlaqəli: Səba məqamÇahargahBəstənigar məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Səba ailəsindəndir; Səba məqamının hüznlü rəngini Zəmzəmə çeşnisi ilə birləşdirir.

Əlaqəli: Sabâ-Zemzeme məqamBirləşik məqamSaba məqamıÇeşniDügahÇahargah

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi Səba və Busəlik rənglərini birləşdirir; açar işarələri Səbanınkı ilə eynidir.

Əlaqəli: Sabâbûselik məqamBirləşik məqamSaba məqamıBusəlik məqamıDügah

Yüz parça, param-parça: sad “yüz”, pâre “parça” deməkdir. “Sîne-i sad-pâre” param-parça olmuş sinə, yaralı könül mənasındadır.

Əlaqəli: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hekayəSinə

Qırx səkkiz zamanlı böyük üsul; adı ərəbcə «ağır» deməkdir. 48/8, 48/4 və 48/2 (Ağır səqil) mərtəbələri ilə pəşrəv, kar və bəstə kimi böyük formalarda işlədilir; ağır pəşrəvlərdə hər xanə adətən bir üsul olur.^[75]

Əlaqəli: Səqil metronomNim səqilPəşrəv

Həzrət Peyğəmbərə salat və salam gətirən qısa ərəbcə duanın birlikdə oxunan bəstəsi; səla növünün bir çeşididir. Mövludda vəladət bölməsindən sonra ayağa qalxaraq oxunur; geniş yayılmış bəstəsi İtrinin Segah bəstəsidir.^[76]

Əlaqəli: Təkkə musiqisiEvferNot arxivindəki Salat-i ümmiyyə əsərləriAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) nümunə əsər

Həzrət Peyğəmbərə salat və salam gətirən ərəbcə dua sözləri ilə bəstələnən və ya bədahətən oxunan dini əsər; səla növünün bir çeşididir. Məscidlərdə, mövludlarda və təkkə mərasimlərində oxunur.^[77]

Əlaqəli: İlahiTəkkə musiqisiNot arxivindəki Salatüsəlam əsərləri

Yamuq gövdəli, çoxsimli, iki nazik toxmaqla tellərə vurularaq çalınan alət. İran musiqisində geniş yayılıb; Osmanlı dövründə də çalınıb.

Əlaqəli: Santur alətQanun

Saplı simli alətlərdə gövdədən uzanan və üzərində barmaqla tellərə basılan uzun hissə; tənbur və bağlamada pərdə bağları qol üzərindədir.

Əlaqəli: Pərdə bağıÇanaq

Sözsüz, yalnız alətlərlə ifa edilmək üçün bəstələnmiş əsər: pəşrəv, saz səmaisi, longa, sirto kimi.

Əlaqəli: Sözlü əsərPəşrəvSaz səmaisi

Dörd xanə və təslimdən ibarət saz əsəri. İlk üç xanə və təslim çox vaxt Aqsaq səmai (10/8), dördüncü xanə Yürük səmai kimi fərqli bir üsuldadır; fəsil ümumiyyətlə saz səmaisi ilə bitir.

Əlaqəli: Aqsaq səmaiXanəTəslimFəsilNot arxivindəki Saz səmaisi əsərləriFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) nümunə əsər

Alətçi, saz çalan ifaçı.

Əlaqəli: HanəndəFəsil heyəti

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Rast pərdəsində mayə verir, güclüsünü beşinci pillədə, Nəva pərdəsində saxlayır; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Sazkâr məqamBirləşik məqamRastSegahRast məqamı

Dügahın 8 komma (böyük mücənnəb) tizindəki əsas pərdə; Qərb notasında Si komma bemol (Sinin 1 komma bəmi) ilə yazılır. Rast və Üşşaq tetraxordlarının xarakterik pərdəsidir; Segah və Hüzzam məqamları bu pərdədə mayələnir.

Əlaqəli: Komma bemolÜşşaq tetraxorduSegah məqamHüzzam məqam

Mayə pərdəsi Segah (Si komma bemol) olan, mayəsini kommalı bir pərdədə verməsi ilə türk musiqisinə xas məqam. Güclü olaraq çox vaxt Nəva göstərilir.

Əlaqəli: Segah məqamSegahHüzzam məqam

Mayə pərdəsi Segah (Si komma bemol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı Segah və Maye rənglərini birləşdirdiyini göstərir; açar işarələrində Si və Mi komma bemol, Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Segâh-Mâye məqamBirləşik məqamSegah məqamıSegahNəva

Mövləvi ayininin dörd əsas bölməsindən hər biri; hər salam öz üsulu və ezgisi ilə səmanın bir mərhələsinə müşayiət edir.

Əlaqəli: Mövləvi ayiniSəmaNot arxivindəki Salam əsərləri

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Segah (Si komma bemol) olan məqam. Qədim ədvar kitablarındakı altı avazədən biridir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Səlmək məqamƏdvarRastSegahMayə

Mövləvilərin ayin zamanı musiqi müşayiəti ilə etdikləri dönüş; dönən dərvişə səmazən deyilir.

Əlaqəli: Mövləvi ayiniSalamMövləvixanə

Səmai üsulu ilə bəstələnən əsərlərin ümumi adı; ağır səmai, yürük səmai və saz səmaisi bu ailəyə daxildir. Xalq musiqisində də "səmai" adlı sözlü ezgilər var.

Əlaqəli: Səmai üsuluAğır səmaiYürük səmaiSaz səmaisi

3/4 zamanlı, düm–tek–tek vuruşlu kiçik üsul; şərqi və türkülərdə, yürük səmailərin bəzi bölmələrində işlədilir.

Əlaqəli: Səmai metronomSəmaiYürük səmai üsulu

6/4 zamanlı, ağırca gedən üsul; şərqilərdə və bəzi dini əsərlərdə işlədilir.

Əlaqəli: Səngin səmai metronomSəmai üsulu

Müəyyən bir üsula bağlı olmadan, ölçüsüz ifa edilən əsər və ya hissələr üçün işlədilən səciyyə; taksim və qəzəl bu növdəndir. Arxivdə Nayi Osman Dədənin Səba Meraciyyəsinin bir hissəsi üsulsuz olaraq yer alır.^[78]

Əlaqəli: TaksimQəzəlMeraciyyə

Hanəndələrin başı; fəsildə əsərləri seçən, kollektivi idarə edən və çox vaxt üsulu tutan oxuyucu.

Əlaqəli: HanəndəFəsil heyəti

Bir musiqi ənənəsində oktava daxilindəki pərdələrin sayını və yerini müəyyən edən sistem; kökləmə sistemi də deyilir. Makam musiqisinin tarixində Səfiəddin Urməvinin 17 pərdəli sistemi, Pifaqor nisbətlərinə əsaslanan 24 pərdəli Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi, oktavanın 53 bərabər komaya bölünməsi və bugünkü qanun mandallarının əsaslandığı 72 bərabər bölgü (yarım tona altı mandal) işlənmiş və ya təklif edilmişdir; Qərb fortepianosu oktavanı 12 bərabər yarım tona bölür. Bu saytda notlar AEÜ ilə yazılır və 53 bərabər koma ilə səslənir; qanun susmaya görə 72 bərabər bölgü ilə köklənir.

Əlaqəli: KommaHolder komasıArel-Ezgi-Uzdilek sistemiPərdəQanun alət

Ezginin məqam sırasında izlədiyi yol: haradan başlayacağı, hansı pərdələrdə dayanacağı və necə mayələnəcəyi. Eyni sıranı işlədən məqamlar (Üşşaq ilə Bayatı kimi) seyrləri ilə ayrılır.

Əlaqəli: Çıxıcı seyrİnici seyrİnici-çıxıcı seyrMəqamÜşşaq məqamBəyati məqam

Qanunda eyni pərdəyə köklənmiş sim qrupu; hər sırada ümumiyyətlə üç sim olur.

Əlaqəli: QanunMandal

Şadlıq sehri, könülə fərəh verən sehr: sihr “sehr”, tarab “şadlıq, coşqu” deməkdir. Rəhmi bəyin Tənburi Cəmil bəyin çalğısını andığı mahnıda keçir.

Əlaqəli: Bir Sihr-i Tarâb hekayəNəğmə-i sazTəsir

Sinə, köks; şeirdə hisslərin, ağrının və sevginin yeri kimi xatırlanır. Rəhmi bəyin “sînemde cânsın” sözündə də keçir.

Əlaqəli: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme hekayəSəd-parə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «göy, fələk» deməkdir; açar işarələrində yalnız Si komma bemol var.

Əlaqəli: Sipihr məqamBirləşik məqamDügahHüseyniEski-Sipihr məqamı

Qamışdan hazırlanan, kiçik və tiz səsli, tək dilli nəfəs xalq aləti. Egey və Teke bölgəsində zeybək və teke havalarında çalınır.

Əlaqəli: Sipsi alətZeybəkKavalTürkü

Balkan mənşəli, 2/4 ölçülü, hərəkətli saz əsəri və rəqs; longaya yaxın bir növdür.

Əlaqəli: LongaSaz əsəriNot arxivindəki Sirto əsərləri

4/4 zamanlı, düm–tek–ke vuruşlu üsul; şərqi və ilahilərdə çox işlədilir.

Əlaqəli: Sofyan metronomNim sofyanKe

Bir söz üzərinə bəstələnmiş, oxunmaq üçün yaradılmış əsər: bəstə, kar, şərqi, ilahi, türkü kimi.

Əlaqəli: Saz əsəriBəstəŞərqi

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «İraqın sultanı» deməkdir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Sultan-ı-Irak məqamBirləşik məqamİraqDügahNəva

Sultaniyegah kimi pəs bölgədə, Yegah (Re) pərdəsində mayə verən mürəkkəb məqam; güclüsü Nəva (Re) pərdəsidir. Açar işarələrində Si və Mi komma bemol var.

Əlaqəli: Sultanisegah məqamBirləşik məqamSultaniyegah məqamıSegahYegah

Qərarı Yegah (bəm re), güclüsü Dügah olan makam. Səs sırası Yegahdakı Buselik beşliyi ilə Dügahdakı Hicaz dördlüyündən ibarətdir; Nihavəndin Yegaha köçürülmüş halinə bənzəyir.

Əlaqəli: Sultaniyegah məqamNəhavənd məqam

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Busəlik (Si) olan mürəkkəb məqam. Pəs bölgədə mayə verməsi ilə tanınır; adı farsca "könül yandıran" deməkdir.

Əlaqəli: Sûzidil məqamBirləşik məqamHüseyni-aşiranBusəlikMayəGüclü

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Sırasında Mahur pərdəsi işlədilir; III Səlimin tərkib etdiyi məqamlar arasında anılır.

Əlaqəli: Sûzidilârâ məqamBirləşik məqamMahurRastÇahargahMayə

Mayə pərdəsi Rast, güclüsü Nəva olan birləşik məqam. Sırası Rast pentaxordu ilə Nəvadaki Hicaz tetraxordundan ibarətdir.

Əlaqəli: Suzinak məqamRast tetraxorduHicaz tetraxordu

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi, Suzinak məqamının rəngini Zirgülə pərdəsi ilə birləşdirir.

Əlaqəli: Sûzinâk-Zirgüle məqamBirləşik məqamSuzinak məqamıZirgüləRastNəva

Sünbül çiçəyi. Klassik şeirdə ətri və qıvrım şəkli ilə sevgilinin saçına bənzədilir.

Əlaqəli: Gül Hazin Sünbül Perîşan hekayəPərişan

Kürdi pərdəsinin bir oktava tizi; Müxəyyərin 4 komma (bakiyə) tizindəki pərdə. Tiz bölgədə Kürdi rəngini verən pərdədir.

Əlaqəli: KürdiMüxəyyərTiz

Notda Sol yazılan Rast pərdəsinin Do səsini verdiyi ahəng; bolahəngdən bir tanini (tam ton) bəm, qız ahəngindən zildir. Eyniadlı neyin uzunluğuna uyğundur.

Əlaqəli: AhəngBolahəng

Barselonadaki Pompeu Fabra Universitetinin Musiqi Texnologiyası Qrupunun (MTG) hazırladığı, iki mindən çox türk məqam musiqisi əsərinin kompüterlə oxuna bilən nota kolleksiyası. Bu saytdaki not arxivinin mənbəyidir.

Əlaqəli: Arel-Ezgi-Uzdilek sistemiNot arxivi

Notda Sol yazılan Rast pərdəsinin Fa səsini verdiyi ahəng; mənsur ahəngindən bir tanini (tam ton) bəmdir. Adını şah neydən alır.

Əlaqəli: AhəngMənsur

20. əsrin başlarında İstanbulda qurulan, klassik türk musiqisinin öyrədilməsi və ifası üçün çalışan musiqi cəmiyyəti.

Əlaqəli: DarülelhanDarüt-Talim-i Musiqi

Klassik türk musiqisinin ən geniş yayılmış qısa sözlü forması; çox vaxt kiçik üsullarla bəstələnir və zəmin, nəqarət, miyan bölmələrindən ibarətdir. 19. əsrdə Hacı Arif bəylə çox yayılıb.^[79]

Əlaqəli: MiyanNəqarətKiçik üsulNot arxivindəki Şərqi əsərləriSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) nümunə əsər

Şərqi forması üçün tərtib edilmiş on üç zamanlı üsul; bir səmai, iki sofyan və bir nim sofyandan ibarətdir, ilk yeddi zamanı Dövri-hindi quruluşundadır. Daha çox 13/4 ilə yazılır; zamanla istifadədən düşmüşdür.^[80]

Əlaqəli: Şərqi Dövri-rəvan metronomDövri-rəvanŞərqi

Bir məqam sırasının başqa bir pərdəyə köçürülməsi (transpozisiya). Məsələn, Kürdilihicazkar, Kürdi sırasının Rast pərdəsinə köçürülmüş halı kimi düşünülür.

Əlaqəli: Şəd məqamMəqamKürdilihicazkar məqam

Bir məqam sırasının başqa bir pərdəyə köçürülməsi ilə yaranan və yeni bir adla anılan məqam. Hicazkar və Kürdilihicazkar bu növün nümunəsi göstərilir.

Əlaqəli: ŞədSadə məqamHicazkâr məqamKürdilihicazkar məqam

Zirgüləli hicaz sırasının Yegah pərdəsinə köçürülməsi ilə yaranan şəd məqam: Yegah (Re) pərdəsində mayə verir, güclüsü Nəva (Re) pərdəsidir. Hicaz ailəsinin pəs bölgədəki üzvüdür.

Əlaqəli: Şedarabân məqamŞəd məqamZirgüləli hicaz məqamıHicaz məqamıYegahŞəd

Gərdaniyyənin 5 komma tizindəki pərdə; tiz zirgülə kimi də anılır. Adını daşıyan Şahnaz məqamının tiz bölgəsindəki Hicaz rəngində işlədilir.

Əlaqəli: ZirgüləGərdaniyyəŞəhnaz məqam

Hicaz ailəsindən, mayə pərdəsi Dügah olan; seyri tiz bölgədən başlayıb aşağı enən məqam. Tiz bölgədə Şahnaz pərdəsini işlədir.

Əlaqəli: Şəhnaz məqamŞahnazHicaz məqam

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi, Şəhnaz və Busəlik rənglərini birləşdirir; Busəlik ailəsinin məqamlarındandır.

Əlaqəli: Şehnâzbûselik məqamBirləşik məqamŞahnaz məqamıBusəlik məqamıMayəGüclü

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «şərəf göstərən» deməkdir; açar işarələrində Si kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Şərəfnüma məqamBirləşik məqamYegahDügahMayə

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «yeni şövq» deməkdir; açar işarələrində Si bakiyə bemol, Mi kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Şevk-ı-Cedîd məqamBirləşik məqamDügahNəvaMayə

Rast (Sol) pərdəsində mayə verən, güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Açar işarələri Rast məqamındakı kimi Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir; adı «könül şövqü» deməkdir.

Əlaqəli: Şevk-ı-Dil məqamBirləşik məqamRastNəvaRast məqamı

Mayə pərdəsi Əcəm aşiran (Fa), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «şövq gətirən» deməkdir; açar işarələrində Si və Mi komma bemol var.

Əlaqəli: Şevkâver məqamBirləşik məqamƏcəm-aşiranÇahargahƏcəmaşiran məqamı

Mayə pərdəsi Əcəm aşiran (Fa), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan mürəkkəb məqam. Adı "şövq artıran" deməkdir; pəs Fa pərdəsində mayə verən məqamlar sırasındadır.

Əlaqəli: Şevk'efzâ məqamBirləşik məqamƏcəm-aşiranÇahargahMayəGüclü

Əcəm aşiran (Fa) pərdəsində mayə verən, güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı «şənlik şövqü» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Şevkutarab məqamBirləşik məqamƏcəm-aşiranÇahargahƏcəmaşiran məqamı

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «fəryad göstərən» deməkdir; açar işarələrində Si komma bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Şîvenümâ məqamBirləşik məqamYegahDügahMayə

Təvşihə bənzəyən, dərgahlarda və dini toplantılarda oxunan dini əsər növü.

Əlaqəli: TəvşihİlahiTəkkə musiqisiNot arxivindəki Şüğul əsərləri

Şən, şux, cilvəli. Klassik şeirdə nəşəli və cazibəli gözəli təsvir edir; “şûh-i cihân” dünyanın ən cilvəlisi deməkdir.

Əlaqəli: Bir Nevcivansın hekayəNəv-cavan

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan qədim mürəkkəb məqam. Baba Tahir adı ilə də anılır; Üşşaq və Bəyati ilə eyni pərdədə mayə verir, tiz bölgədə gəzinməsi ilə fərqlənir.

Əlaqəli: Tâhir məqamBirləşik məqamDügahNəvaÜşşaq məqamıBayatı məqamı

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Müxəyyər (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adından göründüyü kimi, Tahir məqamının rəngini Busəlik ilə birləşdirir.

Əlaqəli: Tâhirbûselik məqamBirləşik məqamTâhir məqamıBusəlik məqamıDügahNəva

Müəyyən bir üsula bağlı olmadan, məqamın seyrini alətlə doğaçlama şəkildə göstərən ifa. Əsərlərdən əvvəl ya da aralarında edilir, geçkilərlə başqa məqamlara uğraya bilər.^[81]

Əlaqəli: SeyrGeçkiQəzəl

Ənənəvi nəzəriyyatda əsas sıranı təşkil edən pərdələr: Yegah, Hüseyni-aşiran, İraq, Rast, Dügah, Segah, Çahargah, Nəva, Hüseyni, Eviç, Gərdaniyyə, Müxəyyər kimi. Bunların arasında qalan pərdələrə ara pərdə deyilir.

Əlaqəli: Ara pərdəPərdəRastDügah

Uzun qollu, kiçik dairəvi çanaqlı, pərdə bağlı simli alət; klassik türk musiqisinin simvolu sayılır. Qolundaki bağlar məqam musiqisinin pərdələrini verəcək şəkildə yerləşdirilib.^[82]

Əlaqəli: Tənbur alətPərdə bağıTezenəKamanlı tənbur

Doqquz kommalıq interval, yəni tam səs; qısaltması T. Rast ilə Dügah, Çahargah ilə Nəva arası taninidir.

Əlaqəli: İntervalKommaBöyük mücənnəbQulaq təlimi

Səkkiz biçimli, cüt çanaqlı gövdəsi nazik zarla örtülmüş, pərdəli və mizrabla çalınan simli alət. Azərbaycan və İran musiqisinin başlıca sazıdır; Şərqi Anadoluda da çalınır.

Əlaqəli: Tar alətMizrabPərdə bağıBağlama (saz)

Mayə pərdəsi Əcəm aşiran (Fa), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «yeni tərz» deməkdir; açar işarələrində yalnız Si bakiyə bemol var.

Əlaqəli: Tarz-ı-Cedîd məqamBirləşik məqamƏcəm-aşiranKürdiMayə

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Çahargah (Do) olan mürəkkəb məqam. Adı farsca «yeni tərz» deməkdir; açar işarələrində Si bakiyə bemol və Re kiçik mücənnəb bemol var.

Əlaqəli: Tarz-ı-Nevîn məqamBirləşik məqamRastÇahargahTarz-ı-Cedîd məqamı

Bir alətin, bir məktəbin ya da ifaçının özünəməxsus çalış və oxuyuş tərzi; bəzəklər, vurğu və ezgini işləmə şəklini əhatə edir.

Əlaqəli: İfaAğız

Osmanlı dövründə köçəkçə kimi kaba saz dəstələrinin ifa etdiyi, rəqsə müşayiət edən populyar sözlü əsər növü; güftələri çox vaxt heca vəznindədir. Arxivdə III Səlim, II Mahmud və Tənburi Mustafa Çavuşun tavşancaları var.^[83]

Əlaqəli: KöçəkçəKamançaNot arxivindəki Tavşanca əsərləri

Kasnağına kiçik zənglər taxılmış, bir üzü dəri örtülü çərçivə davulu.

Əlaqəli: Qaval (tef) alətBəndir

Üsulun tiz və yüngül vuruşu; kudümdə sol əllə, darbukada kənara vuraraq çıxarılır.

Əlaqəli: DümKeTeka

11 zamanlı kiçik üsul; İsmayıl Haqqı Özkan onu 11/8 ilə 5+6 zaman qruplarında verir: iki zamanlıq düm və tək, bir zamanlıq tək; ardınca iki zamanlıq düm və iki tək. Ekrem Karadeniz eyni adla 19 zamanlı başqa bir qəlib verir.^[64]

Əlaqəli: Tək vuruş metronomKiçik üsul

İki tekin ardıcıl, tək bir vuruş kimi tez vurulmasından yaranan vuruş. Bəzi mənbələrdə iki əllə eyni anda vurulan güclü tek kimi də təsvir olunur.

Əlaqəli: TekDüm

“Allahu əkbər” sözləri ilə başlayan təkbir mətninin bəstələnmiş forması; türk dini musiqisinin formalarından biridir. Ən geniş yayılmış bəstəsi İtriyə aid edilən Segah təkbirdir; bayramlarda və dini mərasimlərdə birlikdə oxunur.^[84]

Əlaqəli: Segah məqamıTəkkə musiqisiNot arxivindəki Təkbir əsərləriAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) nümunə əsər

Təriqət təkkələrində ifa edilən dini musiqi: ilahi, durak, şüğul, təvşih və Mövləvi ayinləri kimi növləri əhatə edir. Klassik türk musiqisinin inkişafında mühüm yeri var.

Əlaqəli: İlahiDurakMövləvi ayiniZikr

Ud, tənbur və bağlama kimi alətlərdə, oyularaq ya da nazik dilimlərin birləşdirilməsi ilə hazırlanan yarım armud ya da yarımkürə biçimli arxa gövdə.

Əlaqəli: SinəUdTənbur

Sözlü əsərlərdə mənası olmayan heca və qısa sözlərlə (tenni, ya lel, dost, aman kimi) oxunan bölmə; xüsusilə kar və bəstələrdə geniş yer tutur.

Əlaqəli: KarBəstə

Tərk edib getmək, atıb getmək. Hacı Arif bəyin mahnısı “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim”, yəni “niyə atıb getdin, ey insafsız” sözləri ilə açılır.

Əlaqəli: Niçin Terkeyleyip Gittin hekayəZalım

Birdən çox cinsin ya da məqam rənginin birləşməsindən yaranan, çox vaxt müstəqil bir məqam sayılmayan ezgi qəlibi. Mənbələrdə tərkib ilə məqam arasındaki sərhəd hər zaman eyni cızılmır.

Əlaqəli: Birləşik məqamÇeşniCins

Allahı təsbeh edən sözlərin oxunduğu məscid musiqisi forması. Namazdan sonra müəzzinlər tərəfindən çox vaxt üsulsuz və bədahətən oxunur; bəstələnmiş üsullu nümunələri və ramazan gecələrində minarədə oxunan təsbeh ilahiləri də var.^[85]

Əlaqəli: İlahiTaksimNot arxivindəki Təsbeh əsərləri

Təsir; bir şeyin insanda buraxdığı iz. Güftədə sazın nəğməsindəki ovsunlayıcı təsiri ifadə edir.

Əlaqəli: Bir Sihr-i Tarâb hekayəSehr-i tərəb

Pəşrəv və saz səmaisində hər xanədən sonra təkrarlanan bölmə; əsərin nəqarəti kimidir.

Əlaqəli: XanəMülaziməPəşrəv

Mövlid oxunarkən bölmələr arasında bir kollektiv tərəfindən oxunan, çox vaxt orta böyüklükdə üsullarla bəstələnmiş dini əsər.

Əlaqəli: İlahiŞüğulTəkkə musiqisi

Bağlama və tənbur kimi saplı alətlərdə işlədilən mizrab. Tənbur tezenəsi ənənəvi olaraq bağadan (tısbağa qabığı) ya da bənzər materialdan hazırlanır.

Əlaqəli: MizrabBağlama (saz)Tənbur

İncə, yüksək səs. Pərdə adlarının önündə o pərdənin bir oktava tizini göstərir (tiz segah, tiz çahargah kimi); bəzi pərdələrin tiz oktavasının ayrı adı var: Rastın tizi Gərdaniyyə, Dügahın tizi Müxəyyər.

Əlaqəli: KabaOktavaGərdaniyyə

Keçi dərisindən hazırlanan hava torbasına bağlı cüt borulu nəfəs aləti. Şərqi Qaradəniz yaylalarında horon və şənliklərdə çalınır.

Əlaqəli: Tulum alətZurnaOyun havasıTürkü

5/8 zamanlı aqsaq üsul; şərqilərdə və xalq musiqisində işlədilir.

Əlaqəli: Türk aqsağı metronomAqsaq

Bir neçə forması olan üsul; Ekrem Karadeniz onun ilk formasını 14/4 ilə düm, teke, düm, tek, düm, düm vuruşları ilə verir, 18 zamanlı forması Zərbi-türkidir. Arxivdəki nümunə Əli Ufki bəyin 14/4 ilə yazılmış bir ilahisidir.^[86]

Əlaqəli: Türk zərbi metronomBöyük üsul

SymbTr toplusunda 18/8 ilə yazılan on səkkiz zamanlı bir üsulun adı. Arxivdəki yeganə nümunə «Hâk hâk diyen âşıklar» sözləri ilə başlayan anonim hicaz-hümayun ilahisidir.^[36]

Əlaqəli: İlahi

Xalq musiqisinin sözlü növü; çox vaxt anonimdir ya da xalq aşıqları tərəfindən yaradılıb. Üsullu olanlarına qırıq hava, sərbəst ritmli olanlarına uzun hava deyilir.

Əlaqəli: Qırıq havaUzun havaBağlama (saz)Not arxivindəki Türkü əsərləri

Pərdəsiz, qısa qollu, armud biçimli çanaqlı simli alət; mizrabla çalınır. Pərdəsiz olduğu üçün məqam pərdələrinin incəliklərini asanlıqla verir.^[87]

Əlaqəli: Ud alətÇanaqMizrab

Müxtəlif gücdə vuruşların (düm, tek, ke…) müəyyən bir düzənlə düzülüşündən ibarət ritm qəlibi. Türk musiqisində 2 zamanlı Nim sofyandan 120 zamanlı Zəncirə qədər çoxlu üsul var.^[88]

Əlaqəli: DümTekKiçik üsulBöyük üsulAlətlər

Üsulu, dizlərə əl vuraraq (düm sağ əllə, tek sol əllə) tutmaq. Məşq üsulu ilə öyrətmədə əsər əzbərlənərkən üsul birlikdə vurulur.

Əlaqəli: MəşqDümTekAlətlər

Böyük mücənnəb, kiçik mücənnəb və taninidən (K S T: 8 + 5 + 9 komma) ibarət tetraxord; Dügah üzərində Dügah–Segah–Çahargah–Nəva pərdələrini verir.

Əlaqəli: TetraxordÜşşaq məqamDügah

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan geniş yayılmış məqam. Sırası Üşşaq tetraxordu ilə Nəvadaki Busəlik pentaxordundan ibarətdir; seyrə mayə ətrafından başlayır.

Əlaqəli: Üşşaq məqamÜşşaq tetraxorduBəyati məqam

Müəyyən bir üsula bağlı olmayan, sərbəst ritmlə oxunan xalq musiqisi ezgisi; bozlaq, divan, hoyrat kimi növləri var.

Əlaqəli: Qırıq havaTürküQəzəl

Hicaz ailəsindən, mayə pərdəsi Dügah, güclüsü Hüseyni olan məqam. Sırası Dügahdaki Hicaz pentaxordu ilə Hüseynidəki Üşşaq tetraxordundan ibarətdir.

Əlaqəli: Hicaz-Uzzâl məqamHicaz məqam

Mayə pərdəsi Yegah (Re), güclüsü Dügah (Lya) olan mürəkkəb məqam. Adı «könül vəcdi» deməkdir; açar işarələri Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Vəcd-i Dil məqamBirləşik məqamYegahDügahMayə

Mayə pərdəsi Segah (Si komma bemol), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan mürəkkəb məqam. Adı «Arazbarın üzü» deməkdir; Arazbar kimi Segah pərdəsində mayə verir.

Əlaqəli: Vech-i-Arazbâr məqamBirləşik məqamArazbar məqamıSegahNəva

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Hüseyni (Mi) olan mürəkkəb məqam. Adı «Şəhnazın üzü» deməkdir; saytda qəbul edilən yazılışda açar işarəsi yoxdur.

Əlaqəli: Vech-i-Şehnâz məqamBirləşik məqamŞahnaz məqamıDügahHüseyni

Üsulun əsas vuruşları arasına əlavə olunan bəzəkli ara vuruşlar. Üsulu daha hərəkətli və dolu eşitdirir; xüsusilə kudüm və bəndir ifasında işlədilir.

Əlaqəli: ÜsulZərbəKudüm

Skripkadan bir az böyük və daha pəs səsli, dörd simli kamanlı alət. Türk musiqisində 20. əsrdə bəzi fəsil və radio ansambllarında skripka ilə violonçel arasındakı səsləri doldurmuşdur.

Əlaqəli: Alt (viola) alətSkripkaFəsil heyətiİfa

Dizlər arasında tutulan, dörd simli, pəs səsli böyük kamanlı alət; qısaca çello. 20. əsrin əvvəlində türk musiqisi ansambllarına daxil olmuş, Məsud Cəmil kimi ifaçılar onu məqam musiqisində ustalıqla çalmışdır.

Əlaqəli: Violonçel alətSkripkaFəsil heyətiTaksim

Üsulu yaradan tək-tək zərbələr (düm, tek, teka, ke) və onların müddətləri. Üsulun xarakteri zərbələrin güclü-yüngül düzülüşündən yaranır.

Əlaqəli: ZərbÜsulDüm

Yara; sözün köhnə mətnlərdə və güftələrdə işlənən forması. “Yâre-i dil” könül yarası deməkdir.

Əlaqəli: Bir Gonca Femin Yâresi hekayəQönçə-fəm

Tənburun kamanla çalınan forması; 20. əsrin başında Tənburi Cemil bəyin yazılarıyla tanınıb.

Əlaqəli: Kamanlı tənbur alətTənbur

Mayə pərdəsinin bir az altındaki, ezgini mayəyə çəkən pərdə. Çox məqamda mayənin bir pərdə bəmidir; bəzi məqamlarda yarım səs yaxınlığında bir pərdə yeden kimi işlədilir.

Əlaqəli: MayəMəqam

Rastın bir tetraxord (22 komma) bəmindəki pərdə; Qərb notasında Re ilə yazılır. Nəvanın bir oktava bəmidir və Yegah, Fərəhfəza kimi məqamların mayəsidir.

Əlaqəli: NəvaRastYegah məqamFerahfezâ məqam

Mayə pərdəsi Yegah (bəm Re), güclüsü Rast olan məqam; Rast sırasının bəm bölgəsində mayələnir.

Əlaqəli: Yegah məqamYegahRast məqam

Mayə pərdəsi Çahargah (Do), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan məqam. Adı Çahargah məqamının yeni bir forması olduğunu göstərir; açar işarəsi yoxdur.

Əlaqəli: Yeni Çahargah məqamÇahargah məqamıÇahargahGərdaniyyəMayə

Qanun çalınarkən hər iki əlin şəhadət barmaqlarına keçirilən, mizrabın arasına sıxıştırıldığı metal halqa.

Əlaqəli: QanunMizrab

Yürük səmai üsulunda (6/8) bəstələnən, hərəkətli sözlü əsər; klassik fəsildə şərqilərdən sonra oxunur.

Əlaqəli: Yürük səmai üsuluAğır səmaiFəsilNot arxivindəki Yürük səmai əsərləri

6/8 zamanlı üsul (6/4 forması da var). Yürük səmai formasındaki əsərlər və saz səmailərinin dördüncü xanələri çox vaxt bu üsuldadır.

Əlaqəli: Yürük səmai metronomYürük səmaiSaz səmaisi

Kudüm çalmaqda işlədilən, ucu dairəvi nazik toxmaq; bəzi mənbələrdə kamanlı alətlərin kamanı üçün də işlədilir.

Əlaqəli: KudümKamança

Amansız, insafsız, zülm edən. Klassik şeirdə aşiqə əzab verən sevgiliyə tez-tez yönələn xitabdır.

Əlaqəli: Niçin Terkeyleyip Gittin hekayəTərk eyləmək

Mayə pərdəsi Rast (Sol), güclüsü Gərdaniyyə (Sol) olan mürəkkəb məqam. Sırasında Mahur pərdəsi işlədilir; Rast ilə Mahur arasında duran rəngi ilə tanınır.

Əlaqəli: Zâvil məqamBirləşik məqamRast məqamıMahur məqamıMahurMayə

120 zamanlı, ən böyük üsullardan biri. Çiftə düyək, Fahtə, Çənbər, Dövri-kəbir və Bərəfşan üsullarının ardıcıl əlavə olunmasından ibarətdir; bəstələrdə işlədilir.

Əlaqəli: Zəncir metronomÇənbərFahtəBərəfşan

Zövq sahibi, incəlikdən anlayan: âşinâ “tanıyan, bilən” deməkdir. Gözəli duyan, sənətdən anlayan insanı bildirir; Rəhmi bəyin mahnısında bir mütribə (çalğıçıya) sifət kimi işlənir.

Əlaqəli: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ hekayəMütrib

Rast (Sol) pərdəsində mayə verən, güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «könül zövqü» deməkdir; açar işarələri Rastınkı kimi Si komma bemol və Fa bakiyə diyezdir.

Əlaqəli: Zevk-i-Dil məqamBirləşik məqamRastNəvaRast məqamı

Mayə pərdəsi Dügah (Lya), güclüsü Nəva (Re) olan mürəkkəb məqam. Adı «şənlik zövqü» deməkdir; açar işarələrində Si bakiyə bemol, Mi kiçik mücənnəb bemol, Do və Fa bakiyə diyez var.

Əlaqəli: Zevk-i-Tarab məqamBirləşik məqamDügahNəvaMayə

Qərbi Anadolunun, çox vaxt doqquz zamanlı ağır aqsaq üsullarla (9/4, 9/8) oynanan xalq rəqsi və bu rəqsin melodiyası. Tənburi Cəmil bəyin Nikriz zeybəkləri kimi saz əsəri olaraq bəstələnmiş nümunələri də var.^[89]

Əlaqəli: Qırıq havaAqsaqNot arxivindəki Zeybək əsərləri

Lüğəvi mənası "əlavə". Bəzi əsərlərdə bir xanə ya da bölmədən sonra gələn əlavə hissə üçün işlədilir.

Əlaqəli: XanəTəslim

Təriqət təkkələrində Allahın adlarının və duaların müəyyən bir düzən və ritmlə təkrarlandığı toplu ibadət; ilahi, durak və şüğullar müşayiət edir.

Əlaqəli: Təkkə musiqisiDurakİlahi

Dəstəklərindən tutulub bir-birinə vurularaq çalınan, adətən latundan hazırlanmış dairəvi metal alət. Mehtərdə müxtəlif ölçüləri, təkkələrdə kiçik əl zilləri işlədilir.

Əlaqəli: Sinc (zil) alətMehtərTəkkə musiqisiÜsul

Mayə pərdəsi Hüseyni aşiran (Mi), güclüsü Rast (Sol) olan məqam. Ədvar kitablarındakı on iki qədim məqamdan biridir; saytda qəbul edilən yazılışda açar işarəsi yoxdur.

Əlaqəli: Zîrefkend məqamƏdvarHüseyni-aşiranRastMayə

Rastın 5 komma tizindəki ara pərdə (Sol kiçik mücənnəb diyez). Hicaz sırasının bəm bölgədə işlədilən formalarında və Zirgüləli hicaz kimi məqam adlarında keçir; bir oktava tizinə Şahnaz deyilir.

Əlaqəli: RastŞahnazHicaz-Zirgüle məqam

Hicaz ailəsindən, mayə pərdəsi Dügah olan məqam. Sırası Dügahdaki Hicaz pentaxorduna Hüseyni üzərində ikinci bir Hicaz tetraxordu əlavə edilməsindən ibarətdir.

Əlaqəli: Hicaz-Zirgüle məqamHicaz məqamZirgülə

Cüt qamışlı, konik gövdəli, gur səsli xalq aləti; çox vaxt davulla birlikdə açıq havada çalınır.

Əlaqəli: Zurna alətMehtərMey