Макам музыкасынын сөздүгү

Хусейнинин 4 кома (бакие) тизиндеги ортоңку перде; Батыш нотасында арызасыз Фа менен жазылат. Раст жана Ушшак тукумундагы макамдарда түшкөндө Эвичтин ордуна көп колдонулат.

Байланыштуу: Аджем-аширанЭвичАджемаширан макам

Аджем перденинин бир октава кабасы; Батыш нотасында Фа менен жазылат. Аджемаширан макамынын карар перде.

Байланыштуу: АджемИракАджемаширан макам

Карар пердеси Аджем-аширан (Фа), күчтүүсү Чаргах (До) болгон макам. Чаргах гаммасынын Аджем-аширан пердесине көчүрүлгөн абалы сыяктуу элестетилет.

Байланыштуу: Аджемаширан макамАджем-аширанЧаргах төрттүгү

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Аджем менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Аджембуселик макамБирикме макамБуселик макамыАджемДүгях

Карар пердеси Дүгях болгон; Аджем жана Күрди боёктарын бириктирген бирикме макам. Бийик бөлүктө Аджем пердесинин салмагы сезилет.

Байланыштуу: Аджемкүрди макамКүрди макамАджем

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде белги жок; аты Аджем пердесин «тараб» (кубаныч, шаттык) сөзү менен бириктирет.

Байланыштуу: Аджемтараб макамБирикме макамХусейни-аширанДүгяхАджем

Фарс тектүү, «башталыш» деген маанидеги сөз. Бир таксимдин же чыгарманын ачылыш бөлүгү үчүн колдонулат жана бул жагы менен гиризгахка жакын; кээ бир эски булактарда бир макамдын сейирине башталган перде же аймак үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: ГиризгяхТаксимСейир

Аксак усулунун 9/4 менен жазылган бир мертебе оор түрү; тогуз убакыттык жана алты уруулуу. Көбүнчө фасыл ырларында, ошондой эле айрым илахи, эл ырлары жана оор бий обондорунда колдонулат; чыгармалар адатта тыныгуу (сус) менен башталат.^[1]

Байланыштуу: Агыр аксак метрономАксакЫр

Аксак семаи усулунун 10/4 менен жазылган бир мертебе оор түрү; он убакыттык жана алты уруулуу. Агыр семаи формасындагы чыгармаларда, ырларда жана илахилерде колдонулат; вазн талабы боюнча чыгармалар адатта тыныгуу (сус) же «ах» менен башталат.^[2]

Байланыштуу: Агыр Аксаксемаи метрономАксак семаиАгыр семаи

Ченбер усулунун 24/2 менен жазылган үчүнчү мертебеси; жыйырма төрт убакыттык. Оордугунан улам көбүнчө биринчи бестелерде колдонулат; бул бестелерди эки же эки жарым убакытка созулган «ах» тереннүмү менен баштоо салтка айланган.^[3]

Байланыштуу: Агырченбер метрономЧенберБесте

Дүйек усулунун 8/4 менен жазылган экинчи мертебеси; сегиз убакыттык жана беш уруулуу. Пешрев, кяр, бесте жана ырларда, Мевлеви айиндеринде (өзгөчө 1- жана 3-селамда), тевших жана илахилерде колдонулат.^[4]

Байланыштуу: Агыр дүйек метрономДүйекПешрев

Эвфер усулунун 9/4 менен жазылган экинчи мертебеси; Мевлеви айиндеринин экинчи селамдарында дээрлик өзгөрбөс усул болгондуктан Мевлеви эвфери деп да аталат. Архивдеги мисалдардын көбү Ахмед Авни Конуктун күпелери.^[5]

Байланыштуу: Агыревфер метрономЭвферМевлеви эвфери

Аксак семаи же Агыр аксак семаи усулунда жазылган сөздүү чыгарма; классикалык фасылда бестелерден кийин окулат.

Байланыштуу: Аксак семаиЙүрүк семаиФасылНота архивиндеги Агыр семаи чыгармалары

Сенгин семаи усулунун 6/2 менен жазылган эң оор мертебеси; алты убакыттык жана беш уруулуу. Классикалык фасылдын агыр семаилеринде, Мевлеви айиндеринин үчүнчү селамдарында жана илахилерде колдонулат.^[6]

Байланыштуу: Агырсенгинсемаи метрономСенгин семаиАгыр семаи

Бир аймактын, мектептин же аткаруучунун өзүнө таандык окуу жана чалуу ыкмасы; өзгөчө элдик музыкада аймактык услуб үчүн колдонулат (Урфа агызы сыяктуу).

Байланыштуу: ТавырЭл ыры

Аспаптардын жана үндөрдүн күүлөнүү деңгээли; нотада Соль менен жазылган Раст перделисинин чындыгында кайсы бийиктикте угулушун аныктайт. Аенк аттары ней өлчөмдөрүнөн келет: болаенк, кыз, мансур, шах сыяктуу.

Байланыштуу: БолаенкКыз аенгиМансурШах аенгиНей

Көөрүк берген аба менен металл тилчелерди дирилдетип үн чыгарган, клавишалуу же баскычтуу көчмө аспап. Түркияда жана Балкандарда элдик жана көңүл ачуу музыкасында сүйүктүү.

Байланыштуу: Аккордеон аспапЭл ырыБий обону

9/8 убакыттык усул; убакыттары бирдей эмес (аксак) топтолушу менен таанылат, ыр жана бий обондорунда абдан кеңири таралган. Жайыраак 9/4 түрүнө Агыр аксак деп аталат.

Байланыштуу: Аксак метрономАгыр аксак метрономТүрк аксагы

10/8 убакыттык усул; саз семаилердин алгачкы үч бөлүгү жана теслими менен агыр семаилер ушул усулда болот. Жайыраак 10/4 түрүнө Агыр аксак семаи деп аталат.

Байланыштуу: Аксаксемаи метрономАгыр Аксаксемаи метрономСаз семаисиАгыр семаи

Он убакыттык, 10/8 менен жазылган жана Аксак семаиге жакын усул; Экрем Карадениз аны дүм, текка, дүм, тек, тек уруулары менен берет. Кантемироглу «семаи» деген ат менен колдонгон он убакыттык усул бүгүн ушул ат менен да аталат.^[7]

Байланыштуу: Аксаксемаи Евфери метрономАксак семаи

Жөргөмүш (арабча). Классикалык поэзияда жөргөмүш жана анын тору дүйнөнүн өткүнчүлүгүн жана назиктигин чагылдырган образдардын бири; Танбури Жемил бейге таандык деп айтылган бейитте өлгөн жөргөмүш үчүн колдонулат.

Байланыштуу: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) аңгемеХабл-и зер

Толук перделердин ортосунда калган перделер; Күрди, Буселик, Хиджаз, Хисар, Аджем жана Махур буга мисал. Макамдардын өз алдынча түсү негизинен ушул перделердин колдонулушунан келет.

Байланыштуу: Толук пердеНимКүрдиХиджаз

Карар пердеси Нева (Ре), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон макам. Нева пердесиндеги Хиджаз төрттүгү менен таанылат; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Арабан макамНеваГерданиеХиджаз төрттүгүБейати-Арабан макамы

Эки перде ортосундагы бийиктик айырмасы. Макам музыкасында аралыктар кома санына карай аталат: бакие (4), кичине мүженнеб (5), чоң мүженнеб (8), танини (9) жана артык экилик (12–13 кома).

Байланыштуу: БакиеКичине мүженнебЧоң мүженнебТаниниАртык экиликКулак машыгуусу

Сөздүү чыгармаларда саптар же бөлүктөр арасында аспаптардын чалган кыска обону.

Байланыштуу: НагмеЫрГиризгях

Карар пердеси Сегах (Си кома бемол), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Дүгахтагы Бейати төрттүгү жана Невадагы Буселик бештиги менен Бейати сыяктуу сейир кылат, карарын Сегах пердесинде берет.

Байланыштуу: Аразбар макамБирикме макамСегахБейати макамыНева

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Аразбар менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кома бемол бар.

Байланыштуу: Аразбарбуселик макамБирикме макамАразбар макамыБуселик макамыДүгях

Х. Садеттин Арел, Субхи Эзги жана Салих Мурат Уздилектин аттары менен аталган, 20-кылымдын биринчи жарымында түзүлгөн теория жана нота жазуу системасы. Пифагор катыштарына негизделген 24 перделүү системаны түзөт; перделер 53 комалык шкалада жазылат. Бүгүн билим берүүдө эң кеңири колдонулган система. Кыскача АЭУ.

Байланыштуу: КомаБелгиНазарият

Бир перделди тизге чыгарган (диез) же песке түшүрген (бемол) белги. АЭУ системасында белгилер, перделди канча кома өзгөрткөнүнө жараша өз-өзүнчө белгилер менен жазылат.

Байланыштуу: Кома бемолБакие бемолАчкыч белгилериАрел-Эзги-Уздилек системасы

Толук добуштан кең, 12 же 13 комалык аралык; кыскартылышы A. Хиджаз төрттүгүнүн ортосундагы аралык жана макамдарга "Хиджаз түсү" деп аталган мүнөздүү берет.

Байланыштуу: АралыкХиджаз төрттүгүХиджаз макамКулак машыгуусу

Издер, белгилер, жышаандар; eser сөзүнүн көптүк түрү. Ыр тексттеринде бир нерсенин көрүнө баштаганын айтууда колдонулат: “bahârın âsârı” — жаздын белгилери.

Байланыштуу: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ аңгемеПейда олмак

Обондун карардан башка бир перденде убактылуу токтошу; сүйлөм аягында күчтүүдө же башка маанилүү перделерде жасалат.

Байланыштуу: КарарКүчтүүСейир

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Сегах (Си кома бемол) болгон курама макам. Аты Аширан менен Маени бириктирет; жоон аймакта, Аширан пердесинде карар берет.

Байланыштуу: Аширан-Мае макамБирикме макамХусейни-аширанСегахКарар

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты Аширан менен Земземени бириктирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Аширан-Земземе макамБирикме макамХусейни-аширанДүгяхСаба-Земземе макамы

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Буселик (Си) болгон макам. Ачкыч белгилеринде белги жок; аты фарсча «ашыкты күчөтүүчү» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Ашкефза макамХусейни-аширанБуселикКарарКүчтүү

Аксак усулунун бир аз ылдамыраак, төрт уруу менен кагылуучу түрү болгон Чифте софьяндын башка аты; 9/8 менен жазылат. Архивдеги мисалдар — Танбури Мустафа Чавуш менен Муаллим Исмаил Хаккы Бейдин ырлары жана кёчекчелери.^[8]

Байланыштуу: Чифте софьянАксакАйдын метроном

Мевлеви айиндеринде көп колдонулгандыктан Деври реван усулуна берилген ат (Мевлеви Деври реваны деп да аталат); он төрт убакыттык жана алты уруулуу. Велвелелүү түрү өзгөчө айиндердин биринчи селамдарында колдонулат.^[9]

Байланыштуу: Деври реванАйин Деври Реваны метрономМевлеви айини

Мевлеви аюинин окуган ханенде.

Байланыштуу: Мевлеви айиниМутрибНаътхан

Түрк элдик музыкасынын эң кеңири таралган сабактуу чоордуу аспабы; үч топ чыбыктуу, сабында перде байламдары бар, тезене менен же манжалар менен (шелпе) чалынат.

Байланыштуу: Баглама (саз) аспапТезенеПерде байламыЭл ыры

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде белги жок; Дүгахта карар берген макамдардын арасында Буселик пердесин (Си) колдонушу менен айырмаланат.

Байланыштуу: Бахр-и Назик макамБирикме макамДүгяхНеваБуселик

Төрт комалык аралык; АЭУ системасындагы эң кичине жарым добуш. Күрди төрттүгүнүн биринчи аралыгы (Дүгях–Күрди) бакие; кыскартылышы B.

Байланыштуу: АралыкКичине мүженнебКүрди төрттүгүБакие бемолКулак машыгуусу

АЭУ жазуусунда перделди 5 кома песке түшүрүүчү белги; бир астыдагы перде менен арасында бакие (4 кома) калтырат. Күрди перделиси (Си бакие бемол) бул менен жазылат.

Байланыштуу: БакиеКүрдиКичи мүженнеб бемолБелги

АЭУ жазуусунда перделди 4 кома тизге чыгаруучу белги. Эвич (Фа бакие диез) жана Ним хиджаз (До бакие диез) перделери бул менен жазылат.

Байланыштуу: БакиеЭвичКичи мүженнеб диезБелги

Гаммасы бир төрттүк менен бир бештиктин түз биригишинен түзүлгөн, өз пердесинде карар берген макам; Раст, Ушшак, Хиджаз, Буселик, Күрди сыяктуу.

Байланыштуу: Бирикме макамШед макамМакам

Нейдин үйлөнүүчү учуна кийгизилген, мүйүздөн, сүйөктөн же ушул сыяктуу материалдан жасалган ооз кийим.

Байланыштуу: Ней

Бир аксак менен бир софьяндын биригишинен турган он үч убакыттык, тогуз уруулуу кичи усул (13/8). Көбүнчө Бекташи музыкасында жана нефестеринде колдонулгандыктан ушул атты алган; айрым эл ырларында да кездешет.^[10]

Байланыштуу: Бекташи Деври Реваны метрономНефесАксак

Бекташи нефестерине мүнөздүү он беш убакыттык усул (15/8); күчтүү уруулары 1-, 6- жана 11-убакыттарга туура келет, классикалык Раксанда болсо 1-, 4- жана 9-убакыттарда. Анадолу жана Румели ашыктарынын музыкасында да кездешет.^[11]

Байланыштуу: НефесБекташи раксы

Бекташи нефестеринде колдонулган он алты убакыттык усул (16/8); Экрем Карадениз аны дүм, дүм, тек, дүм, тек, дүм, тек уруулары менен берет. Архивдеги мисал — усулуна бул атты Тасниф кеңеши берген «Önüme bir cebel düştü» нефеси.^[12]

Байланыштуу: Бекташи Раксы метрономНефесБекташи раксаны

Жоон аймакта, Йегах (Ре) пердесинде карар берген, күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Хисар өңүн алып жүрөт.

Байланыштуу: Бенд-и Хисар макамБирикме макамЙегахДүгяхХисар

Кең кашектине тери тартылган алкактуу добулбас; текке музыкасында жана элдик музыкада усул тутууда колдонулат.

Байланыштуу: Бендир аспапТефУсул

32 убакыттык чоң усул; көбүнчө бестелерде, ошондой эле бир катар пешрев, кяр жана илахиде колдонулат. Зенджир усулун түзгөн усулдардын бири.

Байланыштуу: Берефшан метрономПешревЗенджир

Жалпы мааниде жазылган ар бир чыгарма; тар мааниде классикалык фасылдын чоң усулдар (Хафиф, Зенджир, Деври кебир сыяктуу) менен жазылган, мурабба күфтелүү оор сөздүү чыгармасы.

Байланыштуу: МураббаЧоң усулФасылТереннүмНота архивиндеги Бесте чыгармаларыHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мисал чыгарма

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Сегах (Си кома бемол) болгон курама макам. Атын Исфахан макамынан алат жана карарын жоон аймакта, Ирак пердесинде берет.

Байланыштуу: Бесте-Исфахан макамБирикме макамИракИсфахан макамыСегах

Карар пердеси Ирак, күчтүүсү Дүгях болгон бирикме макам; Саба боёгун Ирак карары менен бириктирет.

Байланыштуу: Бестенигар макамСаба макамИрак

Беш перде жана төрт аралыктан турган гамма бөлүгү (пентахорд); жалпы кени 31 кома. Көбүнчө бир төрттүккө бир танини кошулгандай эсептелет.

Байланыштуу: ТөрттүкДжинсГамма

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон курама макам. Бейати макамынын сейирине Арабан чешнисинин хиджаздуу өңүн кошот.

Байланыштуу: Бейати-Арабан макамБирикме макамБейати макамыЧешниДүгяхНева

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Бейати-Арабан менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол, Ми кичи мүженнеб бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Бейати-Арабанбуселик макамБирикме макамБейати-Арабан макамыБуселик макамыДүгях

Ушшак менен бир эле гамманы колдонгон, карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Нева болгон макам. Сейирин Нева айланасынан баштаганы менен Ушшактан айырмаланат.

Байланыштуу: Бейати макамУшшак макамСейир

Дүгах (Ля) пердесинде карар берген, күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты Бейати менен Буселиктин өңдөрүн бириктиргенин көрсөтөт; ачкыч белгилеринде Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Бейатибуселик макамБирикме макамБейати макамыБуселик макамыДүгях

Эки же андан көп макамдын гамма жана сейир өзгөчөлүктөрүнүн биригишинен түзүлгөн макам; мүреккеп макам деп да аталат. Сузинак, Карджыгар, Бестенигар сыяктуу.

Байланыштуу: Жөнөкөй макамТеркибСузинак макамКарджыгар макам

Бүгүн эң кеңири колдонулган аенк; нотада Соль жазылган Раст перделиси болжол менен Ре үнүн берет, тактап айтканда жазылгандан бир дёртлю (төрттүк) пес чалынат.

Байланыштуу: АенкСүпүрде

Ыйдын, зарлоонун жыты: bû — «жыт», zâr — «зар, ыйлоо». Рахми бейдин досу Шевки бей каза болгондон кийин чыгарган ырында аза маанайын чагылдырат.

Байланыштуу: Gül Hazin Sünbül Perîşan аңгемеХазин

Чоордуу аспаптарда чыбыктын тартылуусун тууралап күүлөөгө жарайган айланма бөлүк; кулак деп да аталат.

Байланыштуу: ЭшикАенк

Дүгяхтын бир танини тизиндеги ортоңку перде; Батыш нотасында арызасыз Си менен жазылат. Буселик төрттүгүн жана Буселик, Нихавенд тукумундагы макамдардын түсүн аныктайт.

Байланыштуу: Буселик төрттүгүБуселик макамСегах

Танини, бакие жана таниниден (T B T: 9 + 4 + 9 кома) турган төрттүк; Дүгях үстүндө Дүгях–Буселик–Чаргах–Нева перделерин берет.

Байланыштуу: ТөрттүкБуселик макамБуселик

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Хусейни болгон макам. Гаммасы Буселик бештиги менен Хусейнидеги Күрди төрттүгүнөн турат; түзүлүшү Батыш музыкасындагы минор гаммасына окшош.

Байланыштуу: Буселик макамБуселик төрттүгүБуселик

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон макам. Атынан көрүнүп тургандай, Буселик өңүн жоон аймакта, Аширан пердесинде көрсөтөт; ачкыч белгилеринде белги жок.

Байланыштуу: Буселикаширан макамБуселик макамыХусейни-аширанДүгяхКарар

Сегиз комалык аралык; кыскартылышы K. Толук добуш менен жарым добуштун ортосунда калган, макам музыкасына мүнөздүү түстүү аралыктардын бири; Ушшак төрттүгүнүн биринчи аралыгы (Дүгях–Сегах) чоң мүженнеб.

Байланыштуу: АралыкТаниниУшшак төрттүгүКулак машыгуусу

Жазылган перделди 8 кома песке түшүрүүчү АЭУ белгиси; практикада сейрек көрүнөт.

Байланыштуу: Чоң мүженнебБелги

Жазылган перделди 8 кома тизге чыгаруучу АЭУ белгиси; практикада сейрек көрүнөт.

Байланыштуу: Чоң мүженнебБелги

Көп сандагы убакыттан турган кенен усулдар (Деври кебир, Хафиф, Зенджир сыяктуу); ичинде кичи усулдардын биригиши сезилет. Пешрев, бесте жана кяр сыяктуу чоң чыгармаларда колдонулат.

Байланыштуу: Кичи усулУсулПешревБесте

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон макам. Эдвар китептериндеги он эки байыркы макамдын бири; сайттагы ачкыч белгилеринде Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Бүзүрк макамЭдварРастНеваКарар

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Аты фарсча «жанды күчөтүүчү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Джанфеза макамБирикме макамХусейни-аширанДүгяхКарар

10 убакыттык кичи усул; 10/8 өлчөмүндө 2+2+3+3 убакыт топторунда жазылат: дүм-тек, дүм-тек, дүм-тек-тек, дүм-тек-тек. Исмаил Хаккы Өзкан жана Экрем Карадениз бирдей калыпты берет; Miras-ı Saz архивинде бул усул менен жазылган чыгарма жок.^[13]

Байланыштуу: Ченг-и харби метрономКичи усул

Төрттүк жана бештиктердин жалпы аты. АЭУ теориясында негизги төрттүктөр Чаргах, Буселик, Күрди, Раст, Ушшак жана Хиджаз; негизги бештиктер Чаргах, Буселик, Күрди, Раст, Хиджаз жана Хуззам болуп саналат.

Байланыштуу: ТөрттүкБештикАрел-Эзги-Уздилек системасы

10/8 убакыттык кыймылдуу аксак усул; ыр, эл ыры жана бий обондорунда колдонулат.

Байланыштуу: Джурджуна метрономАксак семаи

Металл кашектүү, тери капталган, пернесиз сабактуу чоордуу аспап; 20-кылымдын биринчи жарымында Зейнел Абидин Джумбуш тарабынан жасалып чыгарылган.

Байланыштуу: Джумбуш аспапУд

Расттын бир төрттүк (22 кома) тизиндеги негизги перде; Батыш нотасында До менен жазылат. Саба жана Күрдилихиджазкар макамдарында күчтүү перде.

Байланыштуу: Чаргах төрттүгүКаба ЧаргахЧаргах макамыЧаргах макамСаба макам

Эки танини жана бир бакиеден (T T B: 9 + 9 + 4 кома) турган төрттүк; Чаргах үстүндө Чаргах–Нева–Хусейни–Аджем перделерин берет. Батыш музыкасындагы мажор төрттүккө окшош.

Байланыштуу: ТөрттүкЧаргахМахур макам

Карар пердеси Чаргах (До) болгон эски макам; сайттагы маалыматтарда күчтүүсү Гердание (Соль) катары көрсөтүлөт. АЭУ теориясындагы Чаргах гаммасы Батыш музыкасынын мажор гаммасына окшош; салттуу Чаргах макамынын колдонгон перделери булактарда ар кандай баяндалат жана бул макамда аз сандагы чыгарма жазылган.

Байланыштуу: Чаргах макамЧаргахЧаргах төрттүгү

24 убакыттык чоң усул (24/4); бесте жана пешревдерде колдонулат, Зенджир усулун түзгөн усулдардын бири.

Байланыштуу: Ченбер метрономЗенджир

Бир макамдын ичинде кыска мөөнөттө башка бир макамдын же джинстин түсүн уктуруу; даам, түс мааниси. Толук бир гечкиге салыштырмалуу кыска жана жеңил бир тийүү.

Байланыштуу: ГечкиТеркибДжинс

Узун таяктын учундагы металл башынан кичинекей шылдырактар салаңдаган, силкилдетип чалынган мехтер аспабы. Чевгенчилер жүрүш учурунда ырчылык да кылышат.

Байланыштуу: Чевген аспапМехтерДавулКёс

Обондун карардан же карар айланасынан башталып бийик бөлүккө карай жылып, кийин карарга кайтуучу сейир түрү. Ушшак жана Раст сыяктуу макамдар бул түрдөн.

Байланыштуу: СейирТүшүүчү сейирТүшүүчү-чыгуучу сейир

Эки дүйектен турган он алты убакыттык жана сегиз уруулуу чоң усул; көбүнчө 16/4 мертебеси колдонулат. Зенджир усулун түзгөн беш усулдун биринчиси; пешрев, кяр, бесте, тевших жана илахилерде колдонулат.^[14]

Байланыштуу: Чифтедүйек метрономДүйекЗенджир

Аксак усулунун өтө ылдам мертебесинин төрт уруулуу өзгөчө калыбы; 9/16 ордуна көбүнчө 9/8 менен жазылат. Рауф Йекта ылдам аксакты ушул ат менен атайт; ыр, эл ыры, кёчекче жана шайыр бий обондорунда колдонулат.^[15]

Байланыштуу: Чифтесофйан метрономАксакАйдын

Алкагынын ичине кичинекей табакчалар же шакекчелер орнотулган кең алкактуу кол добулу. Осмон доорунда инже саз жана фасыл ансамблдеринде усул кармоо үчүн чалынган.

Байланыштуу: Даире аспапТефБендирУсул

Арапча «уруу» дегенди билдирет; усулда ар бир уруу. Дарб-ы Фетих, Дарбейн сыяктуу усул аттарында да кездешет.

Байланыштуу: УрууДарб-ы Фетих

88 убакыттык чоң усул; Зенджир жана Дарбейн сыяктуу бирикме усулдардан тышкары эң чоң өз алдынча усул. Пешрев жана бестеде колдонулат.

Байланыштуу: Дарбы Фетих метрономБестеДарб

6 убакыттык кичи усул; Экрем Карадениз аны 6/4 өлчөмүндө эки уруу менен берет: эки убакыттык дүм жана төрт убакыттык тек. Архивде Ахмед Авни Конуктун беш күпеси ушул усул менен жазылган.^[16]

Байланыштуу: Дарб метрономДарбКүпе

«Эки уруу» дегенди билдирет; жүрүшү бири-бирине ылайык эки башка чоң усулду бирден, экиден же үчтөн удаа келтирүү аркылуу түзүлгөн чынжыр усулдардын аты (мисалы, Фер + Мухаммес). Пешревдерде жана көбүнчө бестелерде колдонулат.^[17]

Байланыштуу: Дарбейн метрономФерМухаммесЧоң усул

Кумсаат сымал, бир бети капталган урма аспап; ортосуна урулган дүм жана четине урулган тек үндөрү менен усулду тутат.

Байланыштуу: Дарбука аспапДүмТек

1917-жылы Истанбулда түзүлгөн, түрк мусикиси тармагындагы биринчи расмий консерватория; кийинчерээк Истанбул Шаар Кеңеши Консерваториясы деген атты алган. Классикалык чыгармалардын нотага алынып басылып чыгарылышында маанилүү роль ойногон.^[18]

Байланыштуу: Дарют-Талими МусикиШарк Музикиси Джемиети

II Мешрутиет жылдарында Истанбулда түзүлгөн, түрк мусикиси билимин берген жана концерттерди уюштурган өзгөчө мусики бирикмеси; көптөгөн маанилүү аткаруучу жана компоситор бул жерде өскөн.

Байланыштуу: ДарюлелханШарк Музикиси Джемиети

Чоң алкагынын эки бетине тери тартылган, бир бетин токмок менен, экинчисин чыбык менен уруп чалынган урма аспап. Зурнанын жубу, мехтердин негизги ритм аспабы.

Байланыштуу: Давул аспапЗурнаМехтерУсул

Бир чыгарма же таксим боюнча үзгүлтүксүз тутулган, көбүнчө макамдын карар перделисиндеги узун үн (исон); бул үндү берүүгө «дем тутуу» деп аталат. Сөз күнүмдүк тилде «учур, маал» жана «дем алуу, дем» маанилеринде да колдонулат; музыкадагы мааниси, обонго үзгүлтүксүз бир үн негизин камсыз кылуусу.

Байланыштуу: КарарТаксимАенкКуралдар

7/8 убакыттык аксак усул; ыр жана илахиде колдонулат.

Байланыштуу: Деври хинди метрономАксак

28 убакыттык чоң усул (28/4); пешревдерде абдан көп колдонулат. Мевлеви айиндеринин ачылыш пешреви да көбүнчө ушул усулда болот.

Байланыштуу: Деври Кебир метрономПешревМевлеви айини

14 убакыттык усул (14/8, оор түрү 14/4); бир семаи менен бир софьяндын удаа эки жолу келишинен, тактап айтканда эки Деври хиндиден турат. Мевлеви айиндеринде көп колдонулгандыктан Мевлеви же Айин Деври реван деп да аталат; пешревде, бестеде жана ырларда да кездешет. 13 убакыттык Ыр Деври реваны менен Бекташи Деври реваны бөлек усулдар.

Байланыштуу: Деври Реван метрономМевлеви айини

Он төрт убакыттык Деври реван усулунун эски аталыштарынын бири; Абдүлбаки Насыр Деденин «Тедкик ү Тахкик» эмгегинде Деври реван менен бирдей уруулар менен берилет. Кантемироглу бул аталышты 7 убакыттык Деври хинди үчүн колдонгон.^[19]

Байланыштуу: Деври Реваны Хинди метрономДеври реванДеври хиндиКүпе

Бир софьян менен бир семаинин биригишинен турган жети убакыттык, үч уруулуу кичи усул; Деври хиндинин тескериси, Мандыра деп да аталат. 7/8 менен жазылат, бирок жүрүшү 7/16га жакын; эл ырларында, бий обондорунда жана кёчекчелерде колдонулат.^[20]

Байланыштуу: Деври Туран метрономДеври хиндиКёчекче

Перде аттарында ошол эле аттуу перденин бир аз тиз абалын көрсөткөн сөз: дик күрди, дик хиджаз, дик хисар сыяктуу.

Байланыштуу: НимКүрдиОртоңку перде

Ирак (Фа бакие диез) пердесинде карар берген, күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар; аты фарсча «жүрөктү тартуучу» дегенди билдирген дилкеш сөзүн камтыйт.

Байланыштуу: Дилкешхаверан макамБирикме макамИракЧаргахКарар

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Жоон аймакта, Йегах пердесинде карар берет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Дилкешиде макамБирикме макамЙегахДүгяхЙегах макамы

Карар пердеси Нева (Ре), күчтүүсү Эвич (Фа бакие диез) болгон курама макам. Аты фарсча «жүрөктү ачуучу» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Дилкүша макамБирикме макамНеваЭвичКарар

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «жүрөккө орногон» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Раст макамындагыдай Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Дилнишин макамБирикме макамРастЧаргахРаст макамы

Эл поэзиясында аруз өлчөмү менен жазылган ыр түрү жана ушул ыр менен аткарылган обон. Эл музыкасында көбүнчө эркин ыргактуу узун хава катары аткарылат; Кемани Неврес пашанын Шехназ диваны сыяктуу усул менен жазылган үлгүлөрү да бар.^[21]

Байланыштуу: Узун хаваЭл ырыНота архивиндеги Диван чыгармалары

Бир макамдын колдонгон перделеринин каба перденден тиз перденге чейин катарлашуусу. АЭУ теориясында макам гаммалары көбүнчө бир төрттүк менен бир бештиктин биригишинен турат; бир эле гамманы колдонгон макамдар сейирлери менен бири-биринен айырмаланат.

Байланыштуу: ТөрттүкБештикМакамСейир

12/8 менен жазылган он эки убакыттык кичи усул; Экрем Карадениз аны текка, текка, текка, дүм, тек уруулары менен берет. Архивдеги жалгыз мисал — Юнус Эмренин «Benim adım dertli dolap» деген сөздөрү менен башталган ушшак илахиси.^[22]

Байланыштуу: ИлахиКичи усул

Нотанын башында, ачкычтын жанында жазылган жана чыгарма боюнча күчүндө болгон белгилерди көрсөткөн белгилер. Макам музыкасында ар бир макамдын өзүнө таандык ачкыч белгилери бар.

Байланыштуу: БелгиМакамНоталар архиви

Төрт перде жана үч аралыктан турган гамма бөлүгү (тетрахорд); жалпы кени 22 кома. Макам гаммалары төрттүк жана бештиктердин биригишинен курулат.

Байланыштуу: БештикДжинсГаммаРаст төрттүгү

Текке мусикасында, оор усулдар менен жазылган, узартылган жана көркөмдөлгөн түрдө окулган диний чыгарма; көбүнчө бир жалгыз ырчы тарабынан окулат.

Байланыштуу: Текке музыкасыИлахиЗикир

Бир Түрк аксагы жана төрт софьяндан турган жыйырма бир убакыттык чоң усул (21/4); толугу менен диний музыкага таандык. Усулсуз аткарылган дурак, на'т, мерсие жана тевшихтерди Субхи Эзги ушул усул менен нотага түшүргөн.^[23]

Байланыштуу: Дурак Евфери метрономДуракТүрк аксагы

Расттын бир танини тизиндеги негизги перде; Батыш нотасында Ля менен жазылат. Ушшак, Хиджаз, Хусейни, Саба, Күрди сыяктуу көп макамдардын карар перде; бир октава тизи Мухайер деп аталат.

Байланыштуу: РастМухайерДүгях макамыДүгах макамУшшак макам

Карар пердеси Дүгях (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон эски макам; гаммасы жана боёгу Саба макамына абдан жакын.

Байланыштуу: Дүгах макамДүгяхСаба макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Дүгах пердесин Мае менен бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Дүгах-Мае макамБирикме макамДүгяхНеваДүгях макамы

Усулдун эң күчтүү жана каба уруусу; кудумде оң кол менен, дарбукада терининин ортосуна уруу менен чыгарылат.

Байланыштуу: ТекУсулУсул урууСофьян метроном

8/8 убакыттык усул (дүм–тек–тек–дүм–тек); ыр, илахи жана пешревдерде көп колдонулат. Жай түрүнө Агыр дүйек деп аталат.

Байланыштуу: Дүйек метрономАгыр дүйек метрономУсул

Перделерди араб алфавитинин абжад тартибиндеги тамгалары менен көрсөткөн эски нота жазуусу. Аны Сафиуддин Урмави (1216–1294) жана Абдулкадир Мараги (к. 1435) колдонгон, ал эми Абдулбаки Насыр Деде (1765–1821) «Тахририйе» аттуу эмгегинде анын дээрлик ошол эле түрүн кайра сунуштаган. Биринчи октавасында Йегахтан Невага чейин 18 перде бар.^[24]

Байланыштуу: Кантемир нотасыХампарсум нотасыЭдварЙегах

Мусики назариятын (макам, усул, аралык) баяндаган чыгармаларга берилген жалпы ат. Сөз «доорлор» дегенди билдирет жана макам катмарларынын тегерек (девир) түрүндө көрсөтүлүшүнөн келип чыгат; Сафиюддин Урмевинин «Китабюл-Эдвары» бул түрдүн алдыңкыларынан.^[25]

Байланыштуу: НазариятЭбджед нотасыДоорлор

Осмон сарайында мамлекеттик кызматкер жана сынчыл өнөрчүл даярдаган сарай мектеби; окуучуларга мусики билими да берилчу жана көптөгөн мусикичи бул жерде өскөн.^[26]

Байланыштуу: МехтерМызыка-йы Хумайун

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Сипихр макамынын эски түрү; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Эски-Сипихр макамБирикме макамСипихр макамыДүгяхХусейни

Перденин аткарууда бир гана туруктуу бийиктиги болбошу: аттас перде макамга, обондун көтөрүлүшүнө же түшүшүнө жана коңшу перделерге жараша бир нече коммага жылышы мүмкүн. Мисалы, Сегях пердеси Ушшак менен Баятиде адатта Растагыга караганда төмөнүрөөк ойнолот. Нота жазуусу пердени бир альтерация белгиси менен көрсөткөндүктөн, бул айырмачылыктар устаттан жана угуу аркылуу үйрөнүлөт (мешк).

Байланыштуу: ПердеСегахОрто экилик (нейтралдуу секунда)МешкУшшак макам

Чоордуу аспаптарда чыбыктар үстүнөн өткөн, титиреген чыбык узундугун чектеген тирөөч; корпустагы эшик титирөөнү добуш тактасына өткөрөт.

Байланыштуу: БургуГёгүс

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Эвич менен Хүзинин өңдөрүн бириктиргенин көрсөтөт; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Эвдж-Хүзи макамБирикме макамЭвичХүзи макамыДүгях

Карар пердеси Ирак (Фа бакийе диез), күчтүүсү Раст (Соль) болгон макам. Ирак пердесиндеги Сегах чешнисин Раст пердесиндеги Хиджаз төрттүгү менен бириктирет; түшүүчү сейирди карманат.

Байланыштуу: Эвджара макамБирикме макамИракХиджаз төрттүгүСегах макамыТүшүүчү сейир

9 убакыттык усул; 9/8 жана 9/4 түрлөрү бар. Мевлеви айиндеринде колдонулган түрү Мевлеви эвфери деп аталат.

Байланыштуу: Евфер метрономМевлеви Евфери метрономМевлеви айини

Хусейнинин 8 кома тизиндеги негизги перде; Фанын 4 кома тизи (Фа бакие диез). Раст гаммасынын жетинчи перде; бир октава кабасы Ирак деп аталат.

Байланыштуу: ИракАджемБакие диезЭвич макам

Карар пердеси Ирак болгон, атын тиз бөлүктөгү Эвич пердесинен алган макам. Сейири тизден башталат жана гаммасы Хуззамга окшош.

Байланыштуу: Эвич макамЭвичИракХуззам макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Эвич менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Эвичбуселик макамБирикме макамЭвичБуселик макамыДүгях

Жыйырма алты убакыттык жана он үч уруулуу чоң усул; бир Түрк аксагы менен эки софьяндан турган топтун удаа эки жолу келишинен турат (26/8, 26/4). Өзгөчө тевшихтерде жана жамаат илахилеринде, жалпы эле диний музыкада көп колдонулат.^[27]

Байланыштуу: Евсат метрономНим эвсатТевших

Кыш күндөрү: eyyâm — «күндөр», sermâ — «кыш, суук». Рахми бейдин “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” ыры кыштын бүтүшү менен ачылат.

Байланыштуу: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ аңгемеАсарПейда олмак

20 убакыттык чоң усул (20/4); пешревдерде жана сөздүү чыгармаларда колдонулат.

Байланыштуу: Фахте метрономЧоң усулПешрев

XX кылымда кеңири тараган, шаркыга караганда эркин түзүлүштөгү, көбүнчө кыска жана шайыр сөздүү чыгарма. Бөлүмдөрдүн тартиби жана усулдун тандалышы калыпка байланган эмес; Батыш жана эл музыкасынын таасирин алып жүрүшү мүмкүн.^[28]

Байланыштуу: ЫрСөздүү чыгармаНота архивиндеги Фантези чыгармалары

Бир эле макамдагы чыгармалардын белгилүү бир тартип менен удаалаш окулуп-аткарылган концерт тартиби. Классикалык фасыл көбүнчө таксим жана пешрев менен башталат; бестелер, семаилер жана ырлардан кийин саз семаиси менен бүтөт.^[29]

Байланыштуу: Фасыл тобуПешревСаз семаисиБесте

Фасылды аткарган топ: ханендерден (окуучулардан) жана канун, уд, танбур, ней, кеменче, кеман менен урма аспаптардан турган саженделерден турат.

Байланыштуу: ФасылХанендеСазендеСерханенде

Он алты убакыттык чоң усул; Фер-и мухаммес деген ат менен да белгилүү. Дарбейн усулдарынын биринде Мухаммес менен удаа колдонулат; архивдеги Абдүлхалим Ага бестеси да ушул Фер + Мухаммес чынжыры менен өлчөнгөн.^[30]

Байланыштуу: Фер метрономФер-и мухаммесДарбейн

Фер усулунун Кантемироглунун «Эдвар» эмгегиндеги аты; он алты убакыттык чоң усул. Кантемироглунун эдварында жана Кевсери меджмуасынын саз чыгармаларында кездешет; архивдеги мисал — Кантемироглунун 16/8 менен жазылган мухайер пешреви.^[31]

Байланыштуу: ФерФери Мухаммес метрономПешрев

Карар пердеси Йегах, күчтүүсү Аджем болгон, каба бөлүктө кыймылдаган макам. Деде Эфендинин Ферахфеза Мевлеви айини бул макамдын белгилүү чыгармаларынан.

Байланыштуу: Ферахфеза макамЙегахМевлеви айиниFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мисал чыгарма

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Аты Ферахнак менен Аширанды бириктирет; ачкыч белгилеринде До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Ферахнак-Аширан макамБирикме макамФерахнак макамыИракДүгях

Карар пердеси Ирак, күчтүүсү Дүгях болгон макам; Сегах боёгунун Ирак пердесине көчүрүлүшү менен түзүлөт.

Байланыштуу: Ферахнак макамИракСегах макам

Йегах (Ре) пердесинде карар берген, күчтүүсү Раст (Соль) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде Си жана Ми бакие бемол бар; аты фарсча «шаттык көрсөтүүчү» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Ферахнүма макамБирикме макамЙегахРастКүрди

«Европача фер» дегенди билдирген жыйырма сегиз убакыттык чоң усул; эки йүрүк семаи жана төрт софьяндан турат, 28/4 менен жазылат. Френкчин усулунан шыктанып түзүлгөн деп айтылат; абдан аз колдонулган, бизге жеткен мисалдары — бестелер.^[32]

Байланыштуу: Фиренги Фер метрономФренкчинБесте

Бир чыгарманын түрү жана бөлүктөрүнүн тартиби: пешрев, саз семаиси, бесте, ыр, эл ыры сыяктуу. Сайттагы нота архивинде ар бир чыгарманын формасы макамы жана усулу менен бирге көрсөтүлөт.

Байланыштуу: Саз чыгармасыСөздүү чыгармаНоталар архиви

12 убакыттык кичи усул (12/8 жана 12/4); эки семаи менен үч ним софьяндын биригишинен турат. Пешрев, бесте жана бир катар диний чыгармаларда колдонулат.

Байланыштуу: Френкчин метрономКичи усул

Диван поэзиясында бир назым түрү; музыкада бир хананденин ушул түрдөгү ырды усулсуз жана дароо чыгарылма түрдө, макам сейирин көрсөтүп окушу. Бир түрдүү сөздүү таксим деп саналат.

Байланыштуу: ТаксимГазелханКасиде

Газел окууда чебер болгон ханенде; усулсуз, доогачылап сөздүү таксим жасаган окуучу.

Байланыштуу: ГазелХаненде

Бир чыгарма же таксим ичинде бир макамдан башка бир макамга өтүү; обон аягында көбүнчө негизги макамга кайтат. Чебер гечкилер чыгарманын байлыгын арттырат.

Байланыштуу: ЧешниСейирТаксим

Макам гаммасынын карар пердесинин астына же тиздеги акыркы пердесинин үстүнө карай узартылышы. Кеңейген бөлүктө гамманын өз перделери же башка перделер колдонулушу мүмкүн.

Байланыштуу: ГаммаМакам

Расттын бир октава тизиндеги перде; Батыш нотасында тиз Соль менен жазылат. Махур макамынын күчтүү перде.

Байланыштуу: РастТизОктаваМахур макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон курама макам. Аты Гердание менен Буселикти бириктирет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Герданиебуселик макамБирикме макамГерданиеБуселик макамыДүгях

Махур перденинин бир октава кабасы; Фанын 5 кома тизи (Фа кичине мүженнеб диез), Расттын 4 кома кабасы.

Байланыштуу: МахурИракРаст

Кириш; бир чыгарманын башында аспаптардын чалган ачылыш бөлүгү же бир бөлүккө өтүүнү даярдаган бөлүгү.

Байланыштуу: АранагмеТаксим

Али ачыла элек гүл, өзгөчө роза бүчүрү. Классикалык поэзияда балкыган жаштыктын жана сулуунун оозунун образы; ачылбай калган бүчүр кыска өмүрлүү сулуулукту да эске салат.

Байланыштуу: Bir Gonca Femin Yâresi аңгемеГонжа-фем

Гүл бүчүрү сыяктуу ооздуу: оозу ачыла элек роза бүчүрүндөй кичинекей жана сулуу (fem — ооз). Классикалык поэзияда сулуу үчүн колдонулган туруктуу салыштыруу; Деде эфендинин “Bir gonca-femin yâresi” чыгармасында кездешет.

Байланыштуу: Bir Gonca Femin Yâresi аңгемеГонжаЯре

Карар пердеси Нева (Ре), күчтүүсү Аджем (Фа) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде белги жок; аты «сулуу бүчүр» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Гонджа-и Рана макамБирикме макамНеваАджемКарар

Уд, танбур сыяктуу чоордуу аспаптарда корпустун жогорку бети, тактап айтканда добуш тактасы; көбүнчө ичке жыгачтан жасалат жана добуштун жайылышын камсыз кылат.

Байланыштуу: ТекнеЭшик

Макам гаммасында карардан кийинки эң маанилүү перде; обондун көп жолуккан жана жарым карар берген борбору. АЭУ теориясында көбүнчө гаммадагы төрттүк менен бештиктин биригишкен пердеси.

Байланыштуу: КарарАспа карарМакамМакамдар

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде Ре бакие диез жана Фа кичи мүженнеб диез (Махур пердеси) бар; аты «гүл десте» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Гүлдесте макамБирикме макамРастБуселикМахур

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты «гүл жаактуу» дегенди билдирет; Дүгахта карар берген Ушшак, Бейати жана Хусейни макамдары менен тектеш.

Байланыштуу: Гүлизар макамБирикме макамДүгяхНеваХусейни макамыКарар

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Аты «берилгендиктин гүл бакчасы» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Гүлшен-и Вефа макамБирикме макамЙегахДүгяхКарар

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Аты фарсча «гүл бакча» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Гүлзар макамБирикме макамЙегахДүгяхКарар

Алтын аркан, алтын жип: habl — «аркан», zer — «алтын». Поэзияда жылтыраган, ичке жипке салыштыруу катары колдонулат; жөргөмүш бейитинде жөргөмүштүн тор жибин сүрөттөйт.

Байланыштуу: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) аңгемеАнкебут

32 убакыттык чоң усул; сегиз софьяндын түрдүү формада удаа келишинен турат (32/8, 32/4, 32/2). Жүрүшү кыймылдуу; көбүнчө экинчи бестелерде, ошондой эле пешрев, кяр жана илахиде колдонулат.

Байланыштуу: Хафиф метрономБестеКяр

Жезден жасалган чоң кош шаңгырак; текке музыкасында жана Мевлеви аюиндеринде колдонулат.

Байланыштуу: Халиле аспапКүдүм

Хампарсум Лимонджияндын (1768–1839) 19-кылымдын башында иштеп чыккан, армян тамгаларынан алынган белгилер менен жазылган нота системасы. Ал жети негизги белгиге таянат жана Растан Герданиеге чейин, октаваны эсепке албаганда, 14 перде көрсөтөт; айрым перделердин орду аткарууга жараша ийкемдүү. Мевлеви аюиндери жана көптөгөн классикалык чыгармалар бул жазуу менен жазылып калган.^[33]

Байланыштуу: Эбджед нотасыКантемир нотасыМешк

Пешрев жана саз семаиси сыяктуу саз чыгармаларында, ар биринен кийин теслим чалынган негизги бөлүк; ошондой эле сөздүү чыгармалардын бөлүктөрү үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: ТеслимПешревСаз семаиси

Окуучу, ун сынчысы (вокалист); сөздүү чыгармаларды окуган аткаруучу.

Байланыштуу: СазендеСерханендеГазелхан

Алтымыш төрт убакыттык чоң усул; аты «камтыган» дегенди билдирет, анткени анын ичинде софьян, йүрүк семаи жана ним хафиф сыяктуу усулдар бар. 64/4 жана көбүнчө 64/2 мертебеси менен пешревдерде жана биринчи бестелерде колдонулат.^[34]

Байланыштуу: Хави метрономНим хафифПешрев

Муңдуу, кайгылуу, жүрөккө тийген. Рахми бейдин биринчи чыгармасынын тексти “Gül hazin…” деп ачылат.

Байланыштуу: Gül Hazin Sünbül Perîşan аңгемеПеришан

22 убакыттык чоң усул; Исмаил Хаккы Өзкан аны 22/4 өлчөмүндө 6+4+4+4+4 убакыт топторунда берет. TDV Ислам энциклопедиясы аны 22 убакыттык усулдардын катарына кошот; Экрем Карадениз ушул эле ат менен 44 убакыттык калып берет. Miras-ı Saz архивинде бул усул менен жазылган чыгарма жок.^[35]

Байланыштуу: Хезедж метрономЧоң усул

Чаргахтын 5 кома тизиндеги ортоңку перде (До кичине мүженнеб диез). Бир кома кабасы Ним хиджаз (До бакие диез) деп аталат; Хиджаз төрттүгүндө көбүнчө Ним хиджаз колдонулат.

Байланыштуу: НимХиджаз төрттүгүХиджаз макамКичи мүженнеб диез

Кичине мүженнеб, артык экилик жана кичине мүженнебден (S A S: 5 + 12 + 5 кома) турган төрттүк; Дүгях үстүндө Дүгях–Дик күрди–Ним хиджаз–Нева перделерин берет.

Байланыштуу: ТөрттүкАртык экиликХиджаз макам

Карар пердеси Дүгях (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон; Хиджаз төрттүгүндөгү арткан экилик менен таанылган макам. Хумайун, Уззал жана Зиргүлели Хиджаз менен бирге Хиджаз үй-бүлөсүн түзөт.

Байланыштуу: Хиджаз макамХиджаз төрттүгүАртык экиликХиджаз-Хумайун макамХиджаз-Уззал макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты Хиджаз менен Земземе өңдөрүн бириктиргенин көрсөтөт; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол жана До бакие диез бар.

Байланыштуу: Хиджаз-Земземе макамБирикме макамХиджаз макамыСаба-Земземе макамыДүгях

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Хиджаз өңүн жоон аймакка, Аширан пердесине көчүрөт; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Хиджазаширан макамБирикме макамХусейни-аширанХиджаз макамыДүгях

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Хиджаз менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол жана До бакие диез бар.

Байланыштуу: Хиджазбуселик макамБирикме макамХиджаз макамыБуселик макамыДүгях

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Хиджаз менен Ушшактын өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол жана До бакие диез бар.

Байланыштуу: Хиджази-Ушшак макамБирикме макамХиджаз макамыУшшак макамыДүгях

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Хиджазкар менен Күрдинин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Ля, Си жана Ми бакие бемол бар.

Байланыштуу: Хиджазкар-Күрди макамБирикме макамХиджазкар макамыКүрдилихиджазкар макамыРаст

Карар пердеси Раст, күчтүүсү Гердание болгон шед макам; Зиргүлели Хиджаз гаммасынын Раст пердесине көчүрүлгөн абалы деп саналат. Гаммада эки Хиджаз төрттүгү бар.

Байланыштуу: Хиджазкар макамШед макамХиджаз-Зиргүле макам

Неванын 5 кома тизиндеги, Хусейнинин 4 кома кабасындагы ортоңку перде (Ре кичине мүженнеб диез). Хуззам жана Сузинак сыяктуу макамдарда Нева үстүндөгү Хиджаз төрттүгүндө колдонулат.

Байланыштуу: НеваХусейниХисар макамХуззам макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Атын өзү бириктирген Хисар менен Буселиктин өңдөрүнөн алат; классикалык доордон бүгүнкү күнгө чейин пешревдерде, семаилерде жана шаркыларда колдонулуп келет.

Байланыштуу: Хисарбуселик макамБирикме макамБуселик макамыХисарКарарКүчтүү

Октаванын 53 барабар бөлүгүнүн бири, болжол менен 22,6 цент; аталышы XVII кылымдагы англиялык теоретик Уильям Холдердин атынан алынган. 53 барабар бөлүүдө 4, 5, 8 жана 9 Холдер коммасы AEÜнүн Пифагор катыштуу бакийе, кичи мүжаннеб, чоң мүжаннеб жана танини аралыктарына 1 центтен аз айырма менен дал келет; ошондуктан окутууда «комма» дегенде көбүнчө ушул бирдик айтылат. Бул сайттагы үндөр да 53 барабар бөлүү менен эсептелет.

Байланыштуу: КомаПифагор коммасыҮн системасы (ses düzeni)Куралдар

Хиджаз үй-бүлөсүнөн, карар пердеси Дүгях болгон макам. Гаммасы Дүгяхтагы Хиджаз төрттүгү менен Неванын Буселик бештигинен турат.

Байланыштуу: Хиджаз-Хумайун макамХиджаз макам

Неванын бир танини тизиндеги негизги перде; Батыш нотасында Ми менен жазылат. Хусейни жана Буселик макамдарынын күчтүү перде; бир октава кабасы Хусейни-аширан деп аталат.

Байланыштуу: Хусейни-аширанХусейни макамБуселик макам

Хусейни перденинин бир октава кабасы; Батыш нотасында Ми менен жазылат. Кыскача "Аширан" деп да аталат.

Байланыштуу: ХусейниЙегахАджем-аширан

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон макам. Ушшак боёгун алып жүрөт; сейири күчтүү айланасынан башталат, бийик бөлүктө Эвич, түшкөндө көбүнчө Аджем колдонот.

Байланыштуу: Хусейни макамХусейниТүшүүчү-чыгуучу сейир

Карары Хүсейни-аширан (Ми), гючлюсү Хусейни (Ми) болгон макам. Аталышын карар пернесинен алат; ачкыч белгилери: Си кома бемоль жана Фа бакийе диез.

Байланыштуу: Хусейниаширан макамХусейни-аширанДүгяхКарар

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты Хусейни жана Гүлизар макамдарын бириктирет; ачкыч белгилери Хусейнидегидей Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Хусейнигүлизар макамБирикме макамХусейни макамыГүлизар макамыХусейни

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон макам. Ачкыч белгилеринде жалгыз Си кома бемол бар; Ушшак жана Бейати менен бирдей карар жана күчтүүнү бөлүшөт.

Байланыштуу: Хүзи макамДүгяхНеваУшшак макамыБейати макамы

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаңы Хуззам» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол, Ми кичи мүженнеб бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Хуззам-ы Джедид макамБирикме макамХуззам макамыИракСегах

Карар пердеси Сегах, күчтүүсү Нева болгон макам. Нева үстүндөгү Хиджаз төрттүгү (Нева–Хисар–Эвич–Гердание) ага терең жана салмактуу боёгун берет.

Байланыштуу: Хуззам макамСегахХиджаз төрттүгү

Эвич перденинин бир октава кабасы; Фанын 4 кома тизи (Фа бакие диез). Эвич, Ферахнак жана Бестенигар сыяктуу макамдар Ирак перденде карар берет.

Байланыштуу: ЭвичГевештБакие диезФерахнак макамЭвич макам

SymbTr жыйнагында 9/8 менен жазылган тогуз убакыттык бир усулдун аты. Архивдеги жалгыз мисал — Кемани Татьос Эфендинин «Gözüm hasretle giryândır» деген сөздөрү менен башталган хуззам ыры.^[36]

Байланыштуу: Ыраксак метрономАксак

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Нева болгон; Бейати жана Раст боёктарын бирге колдонгон эски макамдардын бири.

Байланыштуу: Исфахан макамБейати макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Исфахандын кичирейтүү түрү; ачкыч белгилеринде Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Исфаханек макамБирикме макамИсфахан макамыДүгяхНева

Бир чыгарманын чалынышы же окулушу; бул ишти жасаган адамга аткаруучу (икрачы) деп аталат. Макам музыкасында аткаруу нотада жазылбаган кооздоолор жана тавырлар менен байыйт.

Байланыштуу: ТавырХанендеСазенде

Он эки убакыттык кичи усул; TDV жана Исмаил Хаккы Өзкандын усулдар тизмелеринде 12 убакыттык усулдардын катарында саналат. Архивдеги мисал — Үзейир Гаджибековдун 12/8 менен жазылган «Çırpınırdı Karadeniz» эл ыры.^[37]

Байланыштуу: Икиз Аксак метрономАксакКичи усул

Теккелерде, мечиттерде жана диний жыйындарда окулган, көбүнчө кичи усулдар менен жазылган диний сөздүү чыгарма.^[38]

Байланыштуу: Текке музыкасыДуракШугулНота архивиндеги Илахи чыгармалары

Обондун күчтүү пердесинен же гамманын орто бөлүгүнөн башталып, бийиктерге жана кабаларга кыймылдап карар берген сейир түрү. Бейати жана Хусейни сыяктуу макамдар бул түрдөн.

Байланыштуу: СейирКүчтүүБейати макамХусейни макам

Обондун гамманын тиз бөлүгүнөн башталып, кадам-кадам менен карарга карай түшкөн сейир түрү. Махур жана Мухайер сыяктуу макамдар бул түрдөн.

Байланыштуу: СейирЧыгуучу сейирМахур макамМухайер макам

Каба, калың добуш. Перде аттарынын алдында ошол перденин бир октава кабасын көрсөтөт (каба чаргах сыяктуу); аспаптардын эң каба аймагын билдирүү үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: ТизКаба ЧаргахОктава

Чаргах перденинин бир октава кабасы; Йегахтын бир танини (9 кома) ылдыйындагы перде. Батыш нотасында До менен жазылат жана каба аспаптардын эң түбүндөгү аймагында колдонулат.

Байланыштуу: КабаЧаргахЙегах

Корпусу ашкабактан оюлуп тери менен капталган, тизеге тик коюлуп жаа менен чалынган элдик аспап. Теке аймагынын обондору менен тыгыз байланышкан.

Байланыштуу: Кабак кемане аспапКеменчеРебабЭл ыры

Ашык жана диван поэзиясындагы календери түрүндө жазылган ырларга жазылган сөздүү чыгарма. Мехтер репертуарында да кездешет; архивдеги үлгүлөр II Махмуд менен Нуман агага таандык.^[39]

Байланыштуу: Сөздүү чыгармаМехтерНота архивиндеги Календери чыгармалары

Дмитрий Кантемирдин (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» («Тамгалар аркылуу музыка илиминин китеби») аттуу эмгегинде колдонгон тамга нотасы. Перделер тамгалар менен, узактыктар цифралар менен жазылат; Растан Герданиеге чейинки бир октавада 17 перде бар. Кантемир бул жазуу менен өз доорундагы жүздөгөн пешрев жана саз семайисин жазып калган; замандашы Наи Осман Деденин (к. 1729) нотасы буга окшош.^[24]

Байланыштуу: Эбджед нотасыХампарсум нотасыПешревAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) мисал чыгарма

XIX кылымдын аягында Стамбулдагы тулуат театрында, адатта аял аткаруучу ырдап, бий менен сунуштаган шайыр ыр. Аты италиялык «канто» (ыр) сөзүнөн келип чыккан; тексттери көбүнчө муун өлчөмүндө.^[40]

Байланыштуу: ЫрСөздүү чыгармаНота архивиндеги Канто чыгармалары

Трапеция сымал корпустуу, көбүнчө 24–27 катар жана ар бир катарында үч-үчтөн чыбыгы бар чоордуу аспап; манжаларга кийилген мызраптар менен чертилип чалынат. Перделери мандалдар аркылуу кичине кадамдар менен туураланат; бул сайтта браузерде чалынат.^[41]

Байланыштуу: Канун аспапМандалКатарЖүксүк

Джурджуна усулунун жабык урулушу; Исмаил Хаккы Өзкан усулдар тизмесинде аны Ачык джурджунадан бөлөк көрсөтөт. Он убакыттык, архивде 10/8 (эки чыгармада 10/16) менен жазылат жана бул жердеги чыгармалардын баары ыр.^[42]

Байланыштуу: ДжурджунаКапалы Джурджуна метрономЫр

Сөздүү чыгармалардын эң чоң жана көрктүү түрү; көбүнчө кенен тереннүм бөлүктөрү менен жана чоң усулдар менен жазылат, композитордун чеберчилигин көрсөтөт.^[43]

Байланыштуу: КярчеТереннүмЧоң усулНота архивиндеги Кяр чыгармаларыGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) мисал чыгарма

Текстинде макам жана усул аттары кездешкен, ар бир ат аталган жерде ошол макамга жана усулга өтүп жазылган ири сөздүү чыгарма. Көбүнчө Раст менен башталат; Деде Эфендинин чыгармасында 26, Ахмет Авни Конуктукунда 119 макам бар.^[44]

Байланыштуу: КярГечкиНота архивиндеги Кяр-ы натык чыгармаларыRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мисал чыгарма

«Жаңы кяр» маанисиндеги ат. Деде Эфендинин Раст макамындагы, Агыр дүйек усулундагы «Гөзүмде даим хаял-и джана» чыгармасы ушул ат менен белгилүү жана композитордун жаңы изденүүлөрүн чагылдырган чыгармаларынын катарына кошулат.^[45]

Байланыштуу: КярТереннүмНота архивиндеги Кяр-ы нев чыгармаларыGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мисал чыгарма

Ичке жана узун корпустуу, үч кылдуу, тик кармалып жаа менен чалынган Чыгыш Кара деңиз аспабы. Хорон жана кеменче обондорунун сазы; классикалык кеменчеден башка аспап.

Байланыштуу: Кара деңиз кеменчеси аспапКеменчеЭл ырыБий обону

Макамдын обондун бүтүргөн, токтогондо толуктук сезимин берген перде; макамдын «үйү». Дурак пердеси деп да аталат.

Байланыштуу: КүчтүүАспа карарМакамМакамдар

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Нева болгон бирикме макам. Гаммасы Ушшак төрттүгү менен Неванын Хиджаз бештигинен турат; эл музыкасында да абдан сүйүлөт.

Байланыштуу: Карджыгар макамУшшак төрттүгүХиджаз төрттүгү

Кярдын кичинекейи деп саналган, андан кыска жана андан кичи усулдар менен жазылган сөздүү чыгарма.

Байланыштуу: КярСөздүү чыгармаНота архивиндеги Кярче чыгармалары

Диний мусикада бир ырдын усулсуз жана дароо чыгарылма түрдө окулган түрү; сөздүү таксим мүнөзүндө.

Байланыштуу: ГазелТекке музыкасы

Эки жыгач кашыкты манжалардын ортосунда бири-бирине уруп ритм кармаган элдик аспап. Конья, Силифке жана Эгей аймактарынын бий обондорунда колдонулат.

Байланыштуу: Кашык аспапБий обонуУсул

Мүсеммен усулунун эски аты; 8/8 менен жазылган, бир семаи менен бир Түрк аксагынан турган сегиз убакыттык кичи усул. Грек тилинен келген бул сөздүн эмне үчүн музыка термини катары колдонулганы белгисиз.^[46]

Байланыштуу: МүсемменКатикофти метроном

Камышсыз, узун, эки учу ачык, ооздон капталынан тутулуп үйлөнгөн элдик аспап; койчулардын сазы катары белгилүү.

Байланыштуу: Кавал аспапНей

«Тек»тен жеңилирек уруу; «ка» деп да айтылат. Софьян усулундагы «дүм – тек – ке» саноосундагыдай.

Байланыштуу: ТекДүмСофьян метроном

Батыш тектүү жаалуу аспап; 19-кылымдан бери түрк музыкасында кеңири таралган жана өзүнө таандык өзгөчө ыкма менен чалынат.

Байланыштуу: Скрипка аспапКеменче

Классикалык түрк музыкасында алмурут сымал кичине корпустуу, үч чыбыктуу, тизеде тик тутулуп жаа менен чалынган аспап; чыбыктар тырмак менен капталдан тийгизилип басылат. Кара деңиз кеменчеси өз алдынча элдик аспап.

Байланыштуу: Классикалык кеменче аспапКара деңиз кеменчеси аспапРебаб

Белгилүү бир усулга байланган, тартиптүү ритимдүү эл музыкасынын обону; эл ырларынын жана бий обондорунун көбү бул түрдөн.

Байланыштуу: Узун хаваЭл ырыУсул

Нотада соль деп жазылган Раст перде ля добушун берген аенк; мансур аенгинен бир тонго жогору, болаенктен пес. Аталышын кыз нейи деп аталган нейден алат.

Байланыштуу: АенкМансур

Бир камыштуу мундштук менен үйлөнгөн, клапандуу үйлөмө аспап. Осмон мамлекетине 19-кылымда оркестрлер менен кирген; түрк музыкасында көбүнчө жоон күүлөнгөн соль кларнети менен фасыл жана таксим салты калыптанган.

Байланыштуу: Кларнет аспапТаксимФасыл тобуМызыка-йы Хумайун

Осмон сарайында, текелерде жана шаар чөйрөлөрүндө өнүккөн, макам жана усул системасына негизделген көркөм музыка салты; түрк көркөм музыкасы, түрк мусикиси, осмон музыкасы сыяктуу аттар менен да аталат.

Байланыштуу: МакамУсулФасылДоорлор

Макам музыкасында аралыктарды өлчөөдө колдонулган кичине бирдик; бир толук добуш (танини) 9 кома деп эсептелет. Арел-Эзги-Уздилек теориясы перделерди Пифагор катыштары менен түзөт (Пифагор комасы болжол менен 23,5 цент); октаваны 53 бирдей бөлүккө бөлүү (Холдер комасы, болжол менен 22,6 цент) бул системага 1 центтен аз айырма менен дал келет жана иш жүзүндө, ушул сайтта да, колдонулат.

Байланыштуу: АралыкХолдер коммасыПифагор коммасыТаниниАрел-Эзги-Уздилек системасыОктаваКуралдар

Жазылган перделди 1 кома песке түшүрүүчү АЭУ белгиси. Сегах перделиси (Си кома бемол) бул менен жазылат.

Байланыштуу: Кома диезБелгиСегах

Жазылган перделди 1 кома тизге чыгаруучу АЭУ белгиси.

Байланыштуу: Кома бемолБелги

Жаалуу аспаптардын эң чоңу жана эң жоон үндүүсү; тик туруп, тик кармалып чалынат. Түрк музыкасынын фасыл жана радио ансамблдеринде ансамблдин эң жоон үнүн аткарган.

Байланыштуу: Контрабас аспапФасыл тобуКеман

Түрктөрдүн белгилүү эң байыркы кылдуу аспаптарынын бири; Деде Коркут дастандарында озондордун сазы катары кездешет. Баглама жана домбура сыяктуу көптөгөн моюндуу кылдуу аспаптардын түпкү атасы деп эсептелет.

Байланыштуу: Копуз аспапБагламаСапТекне

Эл поэзиясынын эң кеңири тараган ыр түзүлүшү; адатта 11 муундуу төрт саптуу куплеттерден турат жана саздын коштоосунда аткарылуу үчүн жазылат. Кошма тексттүү эл ырларынан тышкары, классикалык композиторлор усул менен жазган кошмалар да бар.^[47]

Байланыштуу: Эл ырыБагламаНота архивиндеги Кошма чыгармалары

Кёчектердин бийине шайкеш болуу үчүн, көбүнчө бир эле макамда жана ар кандай усулдарда эл ырлары менен ырлардын удаалаш тизилишинен турган чыгарма тизмеги.

Байланыштуу: ФасылЭл ырыНота архивиндеги Кёчекче чыгармалары

Канунда көпүрөнүн артында, көпүрө менен куйруктун ортосундагы кылдардын кыска бөлүктөрүн мизрап менен уруп чыгарылган кыска, кургак жана ичке үн; көпүрөнүн артындагы уруу деп да аталат. Өзгөчө шайыр, ыргактуу чыгармаларда басым катары ортосуна кошулат, шелпе жана чекмеден башка ыкма. Виртуалдык канунда көпүрөнүн оң жагындагы кыска кылдарга тийип сынап көрсө болот.

Байланыштуу: Канун аспапКанунМызрапМандал

Мехтер тобунун эң чоң добулбасы; жез казан сымал корпустуу, балакай менен чалынат.

Байланыштуу: Көс аспапМехтерНаккаре

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Карары, күчтүүсү жана ачкыч белгилери (Си кома бемол, Ре кичи мүженнеб бемол) жагынан Саба макамы менен бир алкакты бөлүшөт.

Байланыштуу: Күчек макамБирикме макамСаба макамыДүгяхЧаргах

Жезден жасалган, тери капталган эки кичине жарым шар сымал добулбастан турган урма аспап; эки балакай менен чалынат. Мевлеви аюиндеринде усулду тутат.^[48]

Байланыштуу: Кудюм аспапКүдүмзенбашыЗамеУсул

Мевлеви мутрибинде күдүм чалган жана аюиндин усулу менен темпин жетектеген адам.

Байланыштуу: КүдүмМутриб

Беш комалык аралык; кыскартылышы S. Ушшак төрттүгүндө Сегах менен Чаргах ортосу, Хиджаз төрттүгүндө биринчи жана акыркы аралык кичине мүженнеб.

Байланыштуу: АралыкБакиеЧоң мүженнебХиджаз төрттүгүКулак машыгуусу

АЭУ жазуусунда перделди 4 кома песке түшүрүүчү белги. Хиджаз дёртлюсундагы Дик күрди перделиси (Си кичи мүженнеб бемол) бул менен жазылат.

Байланыштуу: Кичине мүженнебБакие бемолХиджаз төрттүгүБелги

АЭУ жазуусунда перделди 5 кома тизге чыгаруучу белги. Махур (Фа кичи мүженнеб диез) жана Хиджаз (До кичи мүженнеб диез) перделери бул менен жазылат.

Байланыштуу: Кичине мүженнебМахурБакие диезБелги

Көбүнчө 2 менен 15 убакыттын арасында калган усулдар (Софьян, Аксак, Дүйек, Джурджуна сыяктуу). Ыр, эл ырлары, саз семаиси сыяктуу чыгармаларда колдонулат.

Байланыштуу: Чоң усулУсул

Ахмед Авни Конуктун 119 макамдуу Раст кяр-ы натыгында (Фихрист-и макамат) ар бири бир макамды тааныштырган бөлүктөргө берилген ат; сөздөрү да Конуктуку жана көбүндө макамдын аты аталат. Архивде ар бир күпе өзүнчө чыгарма катары берилген.^[49]

Байланыштуу: Кяр-ы натыкМакам

Дүгяхтын 4 кома (бакие) тизиндеги ортоңку перде; Батыш нотасында Си бакие бемол (Синин 5 кома кабасы) менен жазылат. Күрди төрттүгүн жана Нихавенд, Күрди сыяктуу макамдарды белгилеп берет.

Байланыштуу: Бакие бемолКүрди төрттүгүКүрди макамНихавенд макам

Бакие жана эки таниниден (B T T: 4 + 9 + 9 кома) турган төрттүк; Дүгях үстүндө Дүгях–Күрди–Чаргах–Нева перделерин берет.

Байланыштуу: ТөрттүкКүрди макамКүрди

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты Күрди менен Герданиени бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Күрди-Гердание макамБирикме макамКүрдиГерданиеДүгях

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Нева болгон макам. Гаммасы Күрди төрттүгү менен Неванын Буселик бештигинен турат; биринчи аралыктын бакие болушу ага өзгөчө боёгун берет.

Байланыштуу: Күрди макамКүрди төрттүгүБакие

Карар пердеси Раст, күчтүүсү Чаргах болгон шед макам; Күрди боёгунун Раст пердесине көчүрүлгөн абалы. Өзгөчө 20-кылымдын ырларында көп колдонулган.

Байланыштуу: Күрдилихиджазкар макамШед макамКүрди макам

Он убакыттык кичи усул; ичиндеги жашыруун аксактыгынан улам аксак фахте, Фахтенин жарымы болгондуктан ним фахте деп да аталат. Көбүнчө 10/4 менен жазылат; пешрев, бесте жана айиндерде колдонулат, накыш бестелердин салттуу усулу.^[50]

Байланыштуу: Ленк Фахте метрономФахтеНакыш

Балкан жана Румели теги, ылдам жана кыймылдуу, 2/4 өлчөмдүү саз чыгармасы; хане жана теслим тартибинде жазылат. 20-кылымда фасылдын аягында көп аткарылган.

Байланыштуу: Саз чыгармасыСиртоХанеНота архивиндеги Лонга чыгармаларыNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) мисал чыгарма

Хусейнинин бир танини тизиндеги ортоңку перде; Фанын 5 кома тизи (Фа кичине мүженнеб диез), Герданиенин 4 кома кабасы. Махур макамынын мүнөздүү перде; бир октава кабасы Гевешт деп аталат.

Байланыштуу: ГевештЭвичМахур макам

Карар пердеси Раст, күчтүүсү тиз Гердание болгон макам. Гаммасы Расттагы Чаргах бештиги менен Неванын Чаргах төрттүгүнөн турат; түшүүчү сейирлүү жана мажор гаммасына окшош.

Байланыштуу: Махур макамМахурЧаргах төрттүгүТүшүүчү сейир

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Махур менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Фа кичи мүженнеб диез (Махур пердеси) бар.

Байланыштуу: Махурбуселик макамБирикме макамМахур макамыБуселик макамыМахур

Белгилүү бир гамма, карар жана күчтүү перделер менен обондун бул гаммада кандай кыймылдаганын түшүндүрүүчү сейир эрежелеринен турган мелодия системасы. Түрк музыкасында жүздөгөн макам аты белгилүү; алардын бир бөлүгү кеңири колдонулат.^[51]

Байланыштуу: ГаммаКарарКүчтүүСейирМакамдар

Канунда ар бир катардын учунда жайгашкан, көтөрүлүп-түшүрүлүп чыбыктын титиреген узундугун өзгөртүүчү кичине металл ийилгич колчолор. Көпчүлүк канундарда жарым тон алты мандалга бөлүнөт: бир мандал болжол менен 17 цент, башкача айтканда теориядагы комадан (болжол менен 22,6 цент) бир аз кичине. Мандалдарды чалып жатканда да көтөрүп-түшүрүүгө болот.

Байланыштуу: КанунКатарКомаКанун аспап

Мандыра деп да аталат; көбүнчө жети убакыттуу Деври Туран усулу менен ойнолгон бий обону. Деври Туран усулунун өзү да ушундай аталат; архивдеги үлгү — Лавтаджы Андондун Хиджаз мандрасы.^[52]

Байланыштуу: Кырык хаваДеври хиндиНота архивиндеги Мандра чыгармалары

Пес жана толук үндүү бир ней өлчөмү жана бул нейдин аенки; нотада соль деп жазылган Раст перде соль добушун берет, башкача айтканда жазылган бийиктигинде угулат. Болаенктен дагы пес жана Мевлеви аюиндеринде көп артыкчылык берилет.

Байланыштуу: АенкШах аенгиНей

Туруктуу жана күчтүү ыргактагы, тизилип басууга ылайыктуу чыгарма. Түрк музыкасында мехтер обондорунан XIX кылымдагы үйлөмө оркестр маршдарына, «Джеддин Деден» жана Истиклал маршына чейин созулган кеңири репертуары бар.^[53]

Байланыштуу: МехтерМызыка-йы ХумайунНота архивиндеги Марш чыгармалары

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон макам. Атын Борбордук Азиядагы Мавераннахр аймагынан алат; ачкыч белгилеринде белги жок.

Байланыштуу: Мавераүннехр макамРастНеваКарарКүчтүү

Обон салынган ырлардын (гюфтелердин) макам, усул жана компоситор маалыматтары менен чогултулган кол жазма же басма китептер. Нота кеңири таралбаган мезгилдерде чыгармалардын изин сүрүүнүн негизги булактарынан.

Байланыштуу: ЭдварМешк

Осмон аскер оркестри; добулбас, кёс, наккаре, зурна, мунар жана шаңгыраактардан турат. 1826-жылы жоюлган, 20-кылымда кайра жандандырылган.^[54]

Байланыштуу: КёсНаккареЗурнаМызыка-йы Хумайун

Каза болгон адамды жоктоп, даңазалап жазылган ыр жана ушул ыр менен жазылган чыгарма. Диний музыкада өзгөчө Хусейин жана Кербела шейиттери үчүн мухаррам айында теккелерде окулган мерсиелер маанилүү орунду ээлейт.^[55]

Байланыштуу: Текке музыкасыИлахиНота архивиндеги Мерсие чыгармалары

Усулдун убакыт бирдигин көрсөткөн сан, тактап айтканда өлчөм бөлчөгүнүн бөлүмү: 28/4түк Деври Кебирде мертебе 4, 28/8лик түрүндө 8; 9/8лик Аксакта 8, 9/4түк Агыр Аксакта 4. Ошол эле усул башка мертебелер менен жазылып оордотулушу же тездетилиши мүмкүн.

Байланыштуу: ӨлчөмУсулАксакДеври кебир

Мугалимдин чыгарманы окуп, окуучунун кайталап жаттап алган, нотага таянбаган салттуу окутуу ыкмасы; усул уруу менен жүргүзүлөт. Чыгармалар муундан-муунга көбүнчө мешк аркылуу өткөрүлүп келген.^[56]

Байланыштуу: Усул урууМешкханеХаненде

Мешк жасалган, мугалимдин окуучуларына чыгарма үйрөткөн жер; ошондой эле ушул максатта түзүлгөн мусики бирикмелери үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: Мешкхане (3D)МешкДарюлелхан

Мевлеви семасы учурунда аткарылган чоң диний чыгарма. На'т, ней таксими жана пешрев менен ачылат; төрт селамдан кийин акыркы пешрев жана акыркы йүрүк семаи менен бүтөт.

Байланыштуу: СеламНа'тСемаМутрибМевлевиханеНота архивиндеги Мевлеви айини чыгармаларыAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) мисал чыгарма

Эвфер усулунун 9/4 менен жазылган оор мертебеси (Агыр эвфер); Мевлеви айиндеринин экинчи селамдарынын дээрлик өзгөрбөс усулу. Экинчи селамдар адатта усулдун экинчи бөлүгү болгон Түрк аксагы менен башталат.^[5]

Байланыштуу: Мевлеви Евфери метрономЭвферАгыр эвферСелам

Мевлеви дервиштеринин текеси; аюиндер аткарылган жана мусики билими улантылган маанилүү борборлор. Галата, Йеникапы жана Конья мевлевиханалары алардын таанымалдары.^[57]

Байланыштуу: Мевлеви айиниСемаМутриб

Кең кош камыштуу, жумшак жана мунарыктуу үндүү, кыска корпустуу үйлөнмө элдик аспап.

Байланыштуу: Мей аспапЗурна

Ыр жана бестелерде, көбүнчө үчүнчү сапка туура келген, обондун тиз бөлүккө чыккан же башка бир макамга өткөн бөлүгү; мийан деп да аталат.

Байланыштуу: ЫрГечкиНакарат

1826-жылы мехтердин жоюлушунан кийин түзүлгөн осмон сарай оркестри жана музыка мектеби; Джузеппе Донизетти жетекчилиги алдында батыш музыка билимин берген.

Байланыштуу: МехтерЭндерун

Чоордуу аспаптарда чыбыкты какып титиретүүчү каражат. Канунда жүксүккө кыстырылат; удда салттуу түрдө бүркүт мамыгынан, бүгүнкү күндө көбүнчө пластиктен жасалат.

Байланыштуу: ТезенеЖүксүкУд

Пайгамбар Мухаммеддин миражын (асманга көтөрүлүшүн) баяндаган ыр жана ушул ыр менен жазылган диний чыгарма. Эң белгилүүсү — Наи Осман Деденин мираж түндөрүндө мавлид сыяктуу окулган, жети макамдуу бөлүмдөрдөн жана алардын ортосундагы тевшихтерден турган мираджиеси.^[58]

Байланыштуу: ТевшихНа'тНота архивиндеги Мираджие чыгармаларыPes Heman (Nâyî Osman Dede) мисал чыгарма

Раст (Соль) пердесинде карар берген, күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «карама-каршы» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Мухалиф макамБирикме макамРастЧаргахСегах

32 убакыттык чоң усул (32/4); бесте жана пешревдерде колдонулат.

Байланыштуу: Мухаммес метрономЧоң усул

Дүгяхтын бир октава тизиндеги перде; Батыш нотасында тиз Ля менен жазылат. Мухайер жана Мухайеркүрди макамдарынын сейири бул перденен башталат.

Байланыштуу: ДүгяхТизМухайер макамМухайеркүрди макам

Хусейни макамынын гаммасын колдонгон, карар пердеси Дүгях болгон макам. Сейиринин тиз Мухайер пердесинен башталып төмөн түшүшү менен таанылат.

Байланыштуу: Мухайер макамМухайерТүшүүчү сейир

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон курама макам. Аты Мухайер менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Мухайербуселик макамБирикме макамМухайер макамыБуселик макамыДүгях

Күрди гаммасын колдонгон, карар пердеси Дүгях болгон макам. Сейиринин тиз Мухайер пердесинен башталып төмөн түшүшү менен Күрдиден айырмаланат.

Байланыштуу: Мухайеркүрди макамКүрди макамТүшүүчү сейир

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон курама макам. Атын Мухайер жана Сүмбүле перделеринен алат; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Мухайерсүнбүле макамБирикме макамМухайерСүнбүлеДүгях

Төрт сап ырлардан турган ырдын түрү жана бул түрдө жазылган чыгарма. Классикалык фасылдагы бестелердин көбү мурабба күфтелүү.

Байланыштуу: БестеСөздүү чыгармаНота архивиндеги Мурабба чыгармалары

Осмон түрк тилинде жана араб тилинде музыка маанисинде колдонулган сөз. "Түрк мусикиси", "мусики-и Османи" сыяктуу аталыштарда жана эски чыгармалардын баш аталыштарында кездешет.

Байланыштуу: Классикалык түрк музыкасы

Аспап черткен же ыр ырдаган адам, музыкант; классикалык поэзияда жана ыр тексттеринде ушул мааниде көп кездешет (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Мевлевиханаларда болсо аюинди аткарган аспапчылар менен окуучулардын тобун жана алар отуруучу, семахане тарапка караган бийик бөлүктү билдирет.

Байланыштуу: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ аңгемеЗевк-ашинаМевлеви айиниКүдүмзенбашыНейзенбашыАюинхан

Йегах (Ре) пердесинде карар берген, күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Ачкыч белгилеринде жалгыз Си бакие бемол (Күрди пердеси) бар.

Байланыштуу: Мүберка макамБирикме макамЙегахДүгяхКүрди

Танини (9 кома) менен бакие (4 кома) ортосунда калган аралыктардын жалпы аты. Эки түрү бар: кичине мүженнеб (5 кома, S) жана чоң мүженнеб (8 кома, K).

Байланыштуу: Кичине мүженнебЧоң мүженнебАралыкКомаКулак машыгуусу

Өзгөчө пешревдерде ар бир ханеден кийин кайталанган бөлүктүн эски аты; бүгүн көбүнчө теслим деп аталат.

Байланыштуу: ТеслимХане

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Атындагы «мүреккеп» (курама) сөзү анын Исфахандын курама түрү экенин көрсөтөт; карарын жоон аймакта берет.

Байланыштуу: Мүреккеп-Исфахан макамБирикме макамИсфахан макамыЙегахДүгях

6 убакыттык кичи усул; TDV Ислам энциклопедиясынын жана Исмаил Хаккы Өзкандын усул тизмелеринде Юрүк семаи менен бирге 6 убакыттык усулдардын катарына кошулат. Аты «курама ним софьян» дегенди билдирет; Miras-ı Saz архивинде бул усул менен жазылган чыгарма жок.^[59]

Байланыштуу: Мүреккеп ним софьян метрономНим софьянЙүрүк семаи усулуКичи усул

9 убакыттык кичи усул; аты «курама семаи» дегенди билдирет. Исмаил Хаккы Өзкан аны 9/8 өлчөмүндө үч сокку менен берет: үч убакыттык бир дүм жана үч убакыттык эки тек. TDV Ислам энциклопедиясы аны 9 убакыттык усулдардын катарына кошот; Miras-ı Saz архивинде бул усул менен жазылган чыгарма жок.^[60]

Байланыштуу: Мүреккеп семаи метрономСемаи усулуКичи усул

Он эки убакыттык кичи усул; TDV жана Исмаил Хаккы Өзкандын тизмелеринде «кошмо софьян» деген ат менен 12 убакыттык усулдардын катарында турат. Архивдеги мисал — Хажы Ариф Бейдин 12/8 менен жазылган «Canda hâsiyyet mi var» исфахан ыры.^[37]

Байланыштуу: Мүреккеп Софйан метрономСофьян

8/8 менен жазылган сегиз убакыттык кичи усул; бир семаи менен бир Түрк аксагынын биригишинен турат. Аны Хажы Ариф Бей таап, биринчи колдонгон деп эсептелет, Катикофти деген ат менен да белгилүү; көбүнчө ыр, эл ыры жана илахилерде колдонулат.^[46]

Байланыштуу: Мүсеммен метрономКатикофтиТүрк аксагы

Карар пердеси Сегах (Си кома бемол), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Сегах үй-бүлөсүнөн; Сегах жана Хуззам сыяктуу ушул пердеде карар берет.

Байланыштуу: Мүстеар макамБирикме макамСегах макамыХуззам макамыСегахКарар

Обон, мелодия; ошондой эле бир добуш же добуштар катары. "Аранагме" сыяктуу бириккен терминдерде да кездешет.

Байланыштуу: АранагмеСейир

Аспаптын обону: nağme — «обон, күү», sâz — «аспап».

Байланыштуу: Bir Sihr-i Tarâb аңгемеСихр-и тараб

Ыр жана эл ырларында ар бир бенттен кийин так кайталанган сап же бөлүк.

Байланыштуу: ЫрМейанТеслим

Айрым сөздүү чыгарма түрлөрүнүн (накыш бесте, накыш йүрүк семаи сыяктуу) алдына келген ат; бул чыгармаларда күфте, тереннүм жана усул тартиби кадимкиден да көркөмүрөөк жана ар түрдүү.

Байланыштуу: БестеЙүрүк семаиТереннүмНота архивиндеги Накыш чыгармалары

Мехтерде жана эски сарай музыкасында колдонулган, кичине казан сымал кош добулбас.

Байланыштуу: Наккаре аспапМехтерКёс

Пайгамбар Мухаммедди даңазалаган ыр жана бул ыр менен жазылган чыгарма. Мевлеви айиндери, Итринин Раст макамындагы На'т-ы Мевляна'сынын окулушу менен башталат.

Байланыштуу: Мевлеви айиниНаътхан

Мевлеви аюининин башында Наът-и Мевлянаны жалгыз окуган ханенде.

Байланыштуу: На'тАюинхан

Музыканын теориясы: аралыктардын, перделердин, макамдардын жана усулдардын кантип аныкталып, классификацияланганын изилдеген билим тармагы. Түрк макам музыкасында бүгүн эң кеңири окутулган назарият — Арел-Эзги-Уздилек системасы.

Байланыштуу: Арел-Эзги-Уздилек системасыМакамУсулЭдвар

Алеви жана бекташилердин джем жана башка жөрөлгөлөрүндө окулган, көбүнчө муун өлчөмүндөгү суфийлик чыгарма; сунний теккелериндеги илахинин баламасы. Кичи усулдар менен жазылат, обондору эл музыкасына жакын.^[61]

Байланыштуу: ИлахиТекке музыкасыБагламаНота архивиндеги Нефес чыгармалары

Жаш жигит, бозбала: nev — «жаңы, жаш», civân — «жаш». Рахми бейдин акыркы ыры “Bir nev-civânsın” деген сөздөр менен ачылат.

Байланыштуу: Bir Nevcivansın аңгемеШухРух-и реван

Расттын бир бештик (31 кома) тизиндеги негизги перде; Батыш нотасында Ре менен жазылат. Раст, Ушшак, Хиджаз, Нихавенд сыяктуу көп макамдардын күчтүү перде.

Байланыштуу: КүчтүүЙегахНева макамРаст макам

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Нева болгон; сейирин Нева пердесинин айланасында топтогон эски макамдардын бири. Ушшак жана Хусейни менен жакын тууган.

Байланыштуу: Нева макамНева

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Нева менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Невабуселик макамБирикме макамНева макамыБуселик макамыДүгях

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Нева менен Күрдинин өңдөрүн бириктиргенин көрсөтөт; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Невакүрди макамБирикме макамНева макамыКүрдиДүгях

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаңы чыгарма» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Невесер макамБирикме макамРастНеваКарар

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон макам. Байыркы эдвар китептериндеги алты авазенин бири; аты фарсча «жаңы күн» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Невруз макамЭдварДүгяхЧаргахКарар

Камыштан жасалган, тогуз муундуу, алдында алты, арт жагында бир тешиги бар үйлөнмө аспап. Мевлеви музыкасынын негизги сазы; үйлөнүүчү четине башпаре деп аталган ооз кийим тагылат.^[62]

Байланыштуу: Ней аспапБашпареНейзенбашыМевлеви айини

Мевлеви мутрибинде нейзендердин башчысы; аюиндин башындагы ней таксимин көбүнчө ошол жасайт.

Байланыштуу: НейМутриб

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Чаргах (До) болгон макам. Ачкыч белгилеринде белги жок; аты фарсча «сүйгөн, сулуу» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Нигар макамРастЧаргахКарарКүчтүү

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «улуу Нихавенд» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Нихавенддегидей Си жана Ми бакие бемол.

Байланыштуу: Нихавенд-и Кебир макамБирикме макамНихавенд макамыРастНева

Раст (Соль) пердесинде карар берген, күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «Рум (Анадолу) Нихавенди» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си жана Ми бакие бемол бар.

Байланыштуу: Нихавенд-и Руми макамБирикме макамНихавенд макамыРастНева

Карар пердеси Раст, күчтүүсү Нева болгон макам. Гаммасы Расттагы Буселик бештиги менен Неванын Күрди (же Хиджаз) төрттүгүнөн турат; Батыш музыкасындагы минор гаммасына окшош.

Байланыштуу: Нихавенд макамБуселик төрттүгүКүрди төрттүгү

Карар пердеси Раст, күчтүүсү Нева болгон макам. Раст үстүндөгү Никриз бештиги (танини, кичи мүженнеб, арткан экилик, кичи мүженнеб) ага Хиджазга жакын боёк берет.

Байланыштуу: Никриз макамАртык экилик

Фарс тилинде "жарым" маанисиндеги сөз. Перде аттарында ошол эле аттуу перденин бир аз каба абалын көрсөтөт: ним хиджаз, ним хисар, ним зиргүле сыяктуу.

Байланыштуу: ДикХиджазОртоңку перде

Берефшан усулунун жарымы болгон он алты убакыттык чоң усул; бир семаи, бир Түрк аксагы жана эки софьяндан турат. Пешрев, бесте жана илахилерде колдонулган, мисалдарынан бүгүнкү күнгө Шерифтин бейати пешреви гана жеткен.^[63]

Байланыштуу: Нимберефшан метрономБерефшанПешрев

12 убакыттык кичи усул; аты «жарым ченбер» дегенди билдирет. Исмаил Хаккы Өзкан аны 12/4 өлчөмүндө 4+6+2 убакыт топторунда берет. TDV Ислам энциклопедиясы аны 12 убакыттык усулдардын катарына кошот; Miras-ı Saz архивинде бул усул менен жазылган чыгарма жок.^[64]

Байланыштуу: Ним ченбер метрономЧенберКичи усул

Деври кебирден он убакыт алып салуу менен алынган он сегиз убакыттык чоң усул; бир йүрүк семаи менен үч софьяндан турат. Көбүнчө 18/4 мертебеси менен пешрев, бесте жана илахилерде колдонулат.^[65]

Байланыштуу: Нимдевир метрономДеври кебир

Эвсат усулунун жарымы болгон он үч убакыттык усул; бир Түрк аксагы менен эки софьяндан турат жана Эвсат сыяктуу дүм менен бүтөт. 13/8 жана 13/4 мертебелери менен өзгөчө илахи жана тевшихтерде, ошондой эле айрым ыр жана эл ырларында колдонулат.^[66]

Байланыштуу: Нимевсат метрономЭвсатИлахи

Хафиф усулунун жарымы болгон он алты убакыттык усул; төрт софьяндан турат жана Дарб-ы Фетих менен Хави усулдарынын акыркы он алты убактысын түзөт. 16/4 мертебеси менен кяр, пешрев, бесте жана айрым илахилерде колдонулат.^[67]

Байланыштуу: Нимхафиф метрономХафифХави

Сакил усулунун жарымы болгон жыйырма төрт убакыттык чоң усул; бир софьян, эки йүрүк семаи жана эки софьяндан турат. Көбүнчө 24/4 мертебеси менен кяр, бесте, пешрев жана илахилерде колдонулат; бүгүн анын велвелелүү түрү аткарылат.^[68]

Байланыштуу: Нимсакил метрономСакилКяр

2/4 убакыттык, дүм жана тектен турган эң кичи усул.

Байланыштуу: Ним софьян метрономСофьян

Баланы уктатуу же сооротуу үчүн белгилүү обон менен ырдалган, көбүнчө төрт саптуу куплеттерден турган эл ыры. Адатта автору белгисиз; Танбури Джемил бейдин «Дагда тавшанлар уюр» ыры сыяктуу жазылган үлгүлөрү да бар.^[69]

Байланыштуу: Эл ырыСөздүү чыгармаНота архивиндеги Бешик ыры чыгармалары

Карар пердеси Буселик (Си), күчтүүсү Нева (Ре) болгон макам. Атын Ирандагы Нишапур шаарынан алат; ачкыч белгилеринде До бакие диез бар.

Байланыштуу: Нишабур макамБуселикНеваНишабурек макамыКарар

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты Ирандагы Нишапур шаарынан келген Нишабур макамы менен тектеш.

Байланыштуу: Нишабурек макамБирикме макамДүгяхХусейниКарарКүчтүү

Карар пердеси Буселик (Си), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «эки Нишабур» дегенди билдирет; Нишабур сыяктуу Буселик пердесинде карар берет.

Байланыштуу: Нишабурейн макамБирикме макамНишабур макамыНишабурек макамыБуселик

Хусейни аширан (Ми) пердесинде карар берген, күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты фарсча «жашыруун, катылган» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Нүхүфт макамБирикме макамХусейни-аширанДүгяхКарар

Бир перде менен жыштыгы андан эки эсе жогору болгон перденин ортосундагы аралык; АЭУ системасында 53 кома. Түрк музыкасында октаванын эки учундагы перделер көбүнчө башка-башка ат алат: Раст перденин бир октава тизи Гердание, Дүгяхтыкы Мухайер.

Байланыштуу: КомаТизКабаГерданиеМухайер

Жарым тон менен толук тондун ортосундагы, болжол менен 130–170 центтик секунда. Араб музыка теориясы аны үч чейрек тон (150 цент) деп жазат. Түрк макам музыкасында Сегях жана Эвич сыяктуу перделердин тегерегинде аткарууда угулган айрым аралыктар ушул чөйрөдө болот; AEÜ жазуусу аларды 5 коммалык кичи мүжаннеб же 8 коммалык чоң мүжаннеб катары көрсөтөт. Мисалы, Ушшак тетрахордундагы Дүгях–Сегях аралыгы жазууда 8 комма (болжол менен 181 цент), бирок өлчөнгөн аткарууларда көбүнчө тарыраак. Үн үлгүсү Дүгяхтан 7 комма (болжол менен 158 цент) жогорку үндү ойнойт.

Байланыштуу: АралыкКичине мүженнебЧоң мүженнебСегахИйкемдүү перде (esnek perde)Ушшак макам

9/8 менен жазылган тогуз убакыттык кичи усул; семаи усулдарынын биригишинен турат жана алты уруулуу. Эл ырларында жана ырларда колдонулат; Субхи Эзгинин бир катына караганда, Ялвач тургундарынан жыйналган, атын Х. С. Арел берген.^[70]

Байланыштуу: Ойнак метрономАксакСемаи усулу

Оюнду жана бийди коштоо үчүн ойнолгон, көбүнчө сөзсүз жана шайыр обон. Зейбек, хорон, халай, чифтетелли, кёчекче, лонга жана сирто бул түрдүн варианттары.^[71]

Байланыштуу: Кырык хаваКёчекчеСаз чыгармасыНота архивиндеги Бий обону чыгармалары

Нотада тик сызыктар менен бөлүнгөн, усулдун бир девирин же бир бөлүгүн камтыган бөлүк. Чоң усулдар бир нече өлчөмгө бөлүнүп жазылат.

Байланыштуу: МертебеУсул

SymbTr жыйнагында макамдын гаммасын кыска обон менен кыдырып чыгып, карарда бүткөн бир нече тактылык сөзсүз үлгүлөргө берилген форма аты. Архивдегилер — Хүсейин Садеттин Арелдин софьян усулундагы алты үлгүсү.^[72]

Байланыштуу: МакамСейирКарар

Пенчгахтын негизги түрү деп эсептелген макам. Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре), ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Пенчгах-ы Асл макамПенчгах макамыРастНеваРаст макамы

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Атындагы «заид» (көбөйгөн, ашыкча) сөзү анын Пенчгахтын кеңейтилген түрү экенин көрсөтөт.

Байланыштуу: Пенчгах-ы Заид макамБирикме макамПенчгах макамыРастНева

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон макам. Аты фарсча «бешинчи орун» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Растагыдай Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Пенчгах макамРастНеваРаст макамыКарар

Белгилүү бийиктиктеги добуш жана бул добуштун аты; макам музыкасында ар бир перденин Раст, Дүгях, Сегах сыяктуу өз алдынча аты бар. Ошол эле сөз сапталуу аспаптарда манжа басылган жерлерди көрсөткөн байламдар (перде байламы) үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: Толук пердеОртоңку пердеПерде байламы

Сабактуу аспаптарда сабынын үстүнө байланган, манжа басылуучу жерлерди белгилеген байлам. Танбур жана багламада бар; уд менен джумбуш пернесиз.

Байланыштуу: ТанбурБагламаПерде

Чачылган, саксайган; өтмө мааниде кайгылуу, абалы начар. Поэзияда чачылган чачка же сүмбүлгө да, азап тарткан көңүлгө да колдонулат.

Байланыштуу: Gül Hazin Sünbül Perîşan аңгемеСүнбүлХазин

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жактырылган» дегенди билдирет; Раст пердесинде карар берген макамдардан.

Байланыштуу: Песендиде макамБирикме макамРаст макамыРастНеваКарар

Көбүнчө төрт бөлүктөн (хане) жана ар бир бөлүктөн кийин кайталанган теслимден турган, чоң усулдар менен жазылган саз чыгармасы. Классикалык фасыл жана Мевлеви айини пешрев менен ачылат.^[73]

Байланыштуу: ХанеТеслимЧоң усулФасылНота архивиндеги Пешрев чыгармаларыFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мисал чыгарма

Пайда болуу, көрүнүү, байкалуу; peydâ — «ачык, көрүнгөн». “Oldu bahârın âsârı peydâ”: жаздын белгилери көрүнө баштады.

Байланыштуу: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ аңгемеАсар

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «кубаныч кабарчысы» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Пейк-и Нешат макамБирикме макамРастЧаргахКарар

Бири-биринин үстүнө коюлган он эки таза квинтанын (3/2) жети октавадан ашып кеткен өлчөмү; катышы 531441/524288, болжол менен 23,5 цент. Арел-Эзги-Уздилек теориясында комма ушул аралык: бакийе, кичи мүжаннеб, чоң мүжаннеб жана танини аралыктары Пифагор катыштары менен түзүлүп, 4, 5, 8 жана 9 комма деп эсептелет. Бул сандар болжолдуу; мисалы, бакийе (256/243, болжол менен 90 цент) так 4 Пифагор коммасына барабар эмес.

Байланыштуу: КомаХолдер коммасыАрел-Эзги-Уздилек системасыБакие

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты фарсча «тынчтыкты күчөтүүчү» дегенди билдирет; жоон аймакта, Ирак пердесинде карар берет.

Байланыштуу: Рахатфеза макамБирикме макамИракЧаргахКарар

Ирак (Фа бакие диез) пердесинде карар берген, күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «рухтардын тынчтыгы» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Рахатүлервах макамБирикме макамИракДүгяхКарар

Бир Түрк аксагы менен бир софьяндан турган тогуз убакыттык усул (5+4); бул түзүлүшү менен Аксактын (4+5) тескериси. Көбүнчө 9/8 менен ыр, илахи, Бекташи нефеси, саз семаилеринин төртүнчү ханеси жана бий обондорунда колдонулат.^[74]

Байланыштуу: Раксаксагы метрономАксакТүрк аксагы

Түрк музыкасынын перде системасынын башталышы деп кабыл алынган негизги перде; Батыш нотасында Соль менен жазылат. Раст, Махур, Нихавенд сыяктуу макамдар бул перденде карар берет; бир октава тизи Гердание деп аталат.

Байланыштуу: Раст макамГерданиеРаст төрттүгүТолук перде

Танини, чоң мүженнеб жана кичине мүженнебден (T K S: 9 + 8 + 5 кома) турган төрттүк; Раст перде үстүндө Раст–Дүгях–Сегах–Чаргах перделерин берет.

Байланыштуу: ТөрттүкРаст макамРаст

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаңы Раст» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Раст макамыныкы менен бирдей (Си кома бемол, Фа бакие диез).

Байланыштуу: Раст-ы Джедид макамБирикме макамРаст макамыРастНева

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон негизги макам. Гаммасы Раст бештиги менен Неванын Раст төрттүгүнөн турат; түшкөндө Эвичтин ордуна көбүнчө Аджем колдонулат.

Байланыштуу: Раст макамРастРаст төрттүгүЧыгуучу сейир

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Раст менен Мае өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Раст-Мае макамБирикме макамРаст макамыРастНева

Тегерек корпустуу, тери капкактуу, узун бутактуу жаалуу аспап; Мевлеви музыкасында да колдонулган.

Байланыштуу: Ребаб аспапКеменче

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон байыркы курама макам. Кылымдар бою эдвар китептеринде аталып келет; Раст макамы менен бир пердеде карар берет, бирок андан сейири менен айырмаланат.

Байланыштуу: Рехави макамБирикме макамРаст макамыЭдварКарарКүчтүү

28 убакыттык чоң усул; бесте жана пешревдерде колдонулат.

Байланыштуу: Ремел метрономЧоң усул

Карар пердеси Аджем аширан (Фа), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «жүрөктүн өңү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол, ошондой эле Ля жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Ренг-и Дил макамБирикме макамАджем-аширанЧаргахКарар

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаркырак көрсөтүүчү» дегенди билдирет; ачкыч белгилери беш белгиден турат: Си жана Ми кома бемол, До, Фа жана Ля бакие диез.

Байланыштуу: Ревнакнүма макамБирикме макамИракСегахАчкыч белгилери

До пердесинде карар берген, күчтүүсү Раст (Соль) болгон курама макам. Ачкыч белгилери беш белгиден турат: Си кома бемол, Ми жана Ля кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Рейя макамБирикме макамРастАчкыч белгилериКарар

Агып бараткан, тирүү рух; revân — «аккан, жүргөн». Поэзияда сүйгөнгө «жанымдын жаны» маанисинде кайрылуу катары колдонулат.

Байланыштуу: Bir Nevcivansın аңгемеНев-живанСине

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Раст (Соль) болгон курама макам. Аты «рухту эркелеткен» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Фа кичи мүженнеб диез (Махур пердеси) бар.

Байланыштуу: Рухнүваз макамБирикме макамХусейни-аширанРастМахур

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты фарсча «жүрөктү кооздогон жүз» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Руй-и Дилара макамБирикме макамРастНеваСегах

Карар пердеси Ирак (Фа бакие диез), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «Ирактын жүзү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кома бемол, Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Руй-и Ирак макамБирикме макамИракСегахКарар

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Саба өңүн жоон аймакта, Аширан пердесинде колдонот; ачкыч белгилери Сабаныкы менен бирдей.

Байланыштуу: Саба-Аширан макамБирикме макамСаба макамыХусейни-аширанДүгях

Карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Чаргах болгон макам. Дүгях–Сегах–Чаргах–Хиджаз перделеринин түзгөн, төрттүктөн тар башталыш калыбы ага муңдуу жана таасирдүү боёгун берет.

Байланыштуу: Саба макамЧаргахБестенигар макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Саба үй-бүлөсүнөн; Саба макамынын муңдуу өңүн Земземе чешниси менен бириктирет.

Байланыштуу: Саба-Земземе макамБирикме макамСаба макамыЧешниДүгяхЧаргах

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты көрсөтүп тургандай, Саба менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; ачкыч белгилери Сабаныкы менен бирдей.

Байланыштуу: Сабабуселик макамБирикме макамСаба макамыБуселик макамыДүгях

Жүз бөлүк, быт-чыт: sad — «жүз», pâre — «бөлүк». “Sîne-i sad-pâre” — быт-чыт болгон көкүрөк, жаралуу көңүл.

Байланыштуу: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme аңгемеСине

Кырк сегиз убакыттык чоң усул; аты араб тилинде «оор» дегенди билдирет. 48/8, 48/4 жана 48/2 (Агыр сакил) мертебелери менен пешрев, кяр жана бесте сыяктуу ири формаларда колдонулат; агыр пешревдерде ар бир хане адатта бир усулга барабар.^[75]

Байланыштуу: Сакил метрономНим сакилПешрев

Пайгамбарга салават жана салам айткан кыска арабча дубанын чогуу окулган обону; сала түрүнүн бир варианты. Мавлидде туулуу бөлүмүнөн кийин ордунан туруп окулат; кеңири тараган обону — Итринин Сегах макамындагы чыгармасы.^[76]

Байланыштуу: Текке музыкасыЭвферНота архивиндеги Салат-ы үммие чыгармаларыAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мисал чыгарма

Пайгамбарга салават жана салам айткан арабча дуба сөздөрү менен жазылган же импровизация менен окулган диний чыгарма; сала түрүнүн бир варианты. Мечиттерде, мавлиддерде жана текке жөрөлгөлөрүндө окулат.^[77]

Байланыштуу: ИлахиТекке музыкасыНота архивиндеги Салатүселам чыгармалары

Трапеция сымал корпустуу, көп чыбыктуу, эки жука балакай менен чыбыктарга уруп чалынган аспап. Иран музыкасында кеңири таралган; Осмон доорунда да чалынган.

Байланыштуу: Сантур аспапКанун

Сабактуу чоордуу аспаптарда корпустон узарган жана үстүндө манжа менен чыбыктарга басылган узун бөлүк; танбур менен багламада перде байламдары сап үстүндө жайгашкан.

Байланыштуу: Перде байламыТекне

Сөзсүз, жалгыз аспаптар менен аткарылуу үчүн жазылган чыгарма: пешрев, саз семаиси, лонга, сирто сыяктуу.

Байланыштуу: Сөздүү чыгармаПешревСаз семаиси

Төрт бөлүк (хане) жана теслимден турган саз чыгармасы. Алгачкы үч бөлүк жана теслим көбүнчө Аксак семаи (10/8), төртүнчү бөлүк Йүрүк семаи сыяктуу башка усулда болот; фасыл көбүнчө саз семаиси менен жабылат.

Байланыштуу: Аксак семаиХанеТеслимФасылНота архивиндеги Саз семаиси чыгармаларыFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) мисал чыгарма

Аспапчы, саз чалган аткаруучу.

Байланыштуу: ХанендеФасыл тобу

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Раст пердесинде карар берет, күчтүүсүн бешинчи баскычта, Нева пердесинде кармайт; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Сазкар макамБирикме макамРастСегахРаст макамы

Дүгяхтын 8 кома (чоң мүженнеб) тизиндеги негизги перде; Батыш нотасында Си кома бемол (Синин 1 кома кабасы) менен жазылат. Раст жана Ушшак төрттүктөрүнүн мүнөздүү перде; Сегах жана Хуззам макамдары бул перденде карар берет.

Байланыштуу: Кома бемолУшшак төрттүгүСегах макамХуззам макам

Карар пердеси Сегах (Си кома бемол) болгон, карарын комалуу пердеде бериши менен Түрк музыкасына тиешелүү өзгөчө макам. Күчтүү катары көбүнчө Нева көрсөтүлөт.

Байланыштуу: Сегах макамСегахХуззам макам

Карар пердеси Сегах (Си кома бемол), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты Сегах менен Мае өңдөрүн бириктиргенин көрсөтөт; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кома бемол, Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Сегах-Мае макамБирикме макамСегах макамыСегахНева

Мевлеви айининин төрт негизги бөлүгүнүн ар бири; ар бир селам өз усулу жана обону менен семанын бир этабына коштоп жүрөт.

Байланыштуу: Мевлеви айиниСемаНота архивиндеги Селам чыгармалары

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Сегах (Си кома бемол) болгон макам. Байыркы эдвар китептериндеги алты авазенин бири; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Селмек макамЭдварРастСегахКарар

Мевлевилердин аюин учурунда музыка коштоосунда жасаган айланышы; айланган дервишке семазен деп аталат.

Байланыштуу: Мевлеви айиниСеламМевлевихане

Семаи усулу менен жазылган чыгармалардын жалпы аты; агыр семаи, йүрүк семаи жана саз семаиси бул үй-бүлөгө кирет. Эл музыкасында да «семаи» аттуу сөздүү обондор бар.

Байланыштуу: Семаи усулуАгыр семаиЙүрүк семаиСаз семаиси

3/4 убакыттык, дүм–тек–тек уруулуу кичи усул; ыр жана эл ырларында, йүрүк семаилердин айрым бөлүктөрүндө колдонулат.

Байланыштуу: Семаи метрономСемаиЙүрүк семаи усулу

6/4 убакыттык, оордоп жүрүүчү усул; ырларда жана айрым диний чыгармаларда колдонулат.

Байланыштуу: Сенгинсемаи метрономСемаи усулу

Белгилүү бир усулга байланбай, өлчөмсүз аткарылган чыгармалар же бөлүктөр үчүн колдонулган мүнөздөмө; таксим жана газел ушул түргө кирет. Архивде Найи Осман Деденин Саба мираджиесинин бир бөлүгү усулсуз берилген.^[78]

Байланыштуу: ТаксимГазелМираджие

Ханендердин башчысы; фасылда чыгармаларды тандаган, топту жетектеген жана көбүнчө усулду тутуучу окуучу.

Байланыштуу: ХанендеФасыл тобу

Музыкалык салтта октаванын ичиндеги перделердин санын жана ордун аныктаган система; күүлөө системасы деп да аталат. Макам музыкасынын тарыхында Сафиюддин Урмавинин 17 перделүү системасы, Пифагор катыштарына негизделген 24 перделүү Арел-Эзги-Уздилек системасы, октаваны 53 барабар коммага бөлүү жана азыркы канун мандалдары негизделген 72 барабар бөлүү (жарым тонго алты мандал) колдонулган же сунушталган; Батыш фортепианосу октаваны 12 барабар жарым тонго бөлөт. Бул сайтта ноталар AEÜ боюнча жазылып, 53 барабар комма менен угулат; канун демейки боюнча 72 барабар бөлүү менен күүлөнөт.

Байланыштуу: КомаХолдер коммасыАрел-Эзги-Уздилек системасыПердеКанун аспап

Обондун макам гаммасында басып өткөн жолу: кайдан башталышы, кайсы перделерде токтошу жана кандай карар бериши. Бир эле гамманы колдонгон макамдар (Ушшак менен Бейати сыяктуу) сейирлери менен айырмаланат.

Байланыштуу: Чыгуучу сейирТүшүүчү сейирТүшүүчү-чыгуучу сейирМакамУшшак макамБейати макам

Канунда бир эле перделге күүлөнгөн чыбыктар тобу; ар бир катарда көбүнчө үч чыбык болот.

Байланыштуу: КанунМандал

Кубаныч сыйкыры, көңүлгө жыргал берген сыйкыр: sihr — «сыйкыр», tarab — «кубаныч, шыктануу». Рахми бейдин Танбури Жемил бейдин чертүүсүн эскерген ырында кездешет.

Байланыштуу: Bir Sihr-i Tarâb аңгемеНагме-и сазТесир

Көкүрөк, төш; поэзияда сезимдердин, кайгынын жана сүйүүнүн орду катары аталат. Рахми бейдин “sînemde cânsın” деген сөзүндө да кездешет.

Байланыштуу: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme аңгемеСад-паре

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты фарсча «асман, көк» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Си кома бемол бар.

Байланыштуу: Сипихр макамБирикме макамДүгяхХусейниЭски-Сипихр макамы

Камыштан жасалган, кичинекей жана ичке үндүү, бир тилчелүү элдик үйлөмө аспап. Эгей жана Теке аймактарында зейбек жана теке обондорунда чалынат.

Байланыштуу: Сипси аспапЗейбекКавалЭл ыры

Балкан теги, 2/4 өлчөмдүү, кыймылдуу саз чыгармасы жана бий; лонгага жакын түр.

Байланыштуу: ЛонгаСаз чыгармасыНота архивиндеги Сирто чыгармалары

4/4 убакыттык, дүм–тек–ке уруулуу усул; ыр жана илахиде көп колдонулат.

Байланыштуу: Софьян метрономНим софьянКе

Бир күфтөгө жазылган, окулуу үчүн жасалган чыгарма: бесте, кяр, ыр, илахи, эл ыры сыяктуу.

Байланыштуу: Саз чыгармасыБестеЫр

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «Ирактын султаны» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Султан-ы Ирак макамБирикме макамИракДүгяхНева

Султанийегах сыяктуу жоон аймакта, Йегах (Ре) пердесинде карар берген курама макам; күчтүүсү Нева (Ре) пердеси. Ачкыч белгилеринде Си жана Ми кома бемол бар.

Байланыштуу: Султанисегах макамБирикме макамСултанийегах макамыСегахЙегах

Карары Йегах (төмөнкү ре), күчтүүсү Дүгах болгон макам. Үн катары Йегахтагы Бусэлик бештиги менен Дүгахтагы Хиджаз төрттүгүнөн турат; Нихавенддин Йегахка көчүрүлгөн түрүнө окшош.

Байланыштуу: Султанийегах макамНихавенд макам

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Буселик (Си) болгон курама макам. Жоон аймакта карар бериши менен таанылат; аты фарсычада «жүрөк күйгүзгөн» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Сузидил макамБирикме макамХусейни-аширанБуселикКарарКүчтүү

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Гаммасында Махур пердеси колдонулат; III Селим түзгөн макамдардын катарында аталат.

Байланыштуу: Сузидилара макамБирикме макамМахурРастЧаргахКарар

Карар пердеси Раст, күчтүүсү Нева болгон бирикме макам. Гаммасы Раст бештиги менен Неванын Хиджаз төрттүгүнөн турат.

Байланыштуу: Сузинак макамРаст төрттүгүХиджаз төрттүгү

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Сузинак макамынын өңүн Зиргүле пердеси менен бириктирет.

Байланыштуу: Сузинак-Зиргүле макамБирикме макамСузинак макамыЗиргүлеРастНева

Сүмбүл гүлү. Классикалык поэзияда жыты жана тармал формасы үчүн сүйгөндүн чачына салыштырылат.

Байланыштуу: Gül Hazin Sünbül Perîşan аңгемеПеришан

Күрди перденинин бир октава тизи; Мухайердин 4 кома (бакие) тизиндеги перде. Тиз аймакта Күрди түсүн берген перде.

Байланыштуу: КүрдиМухайерТиз

Нотада соль деп жазылган Раст перде до добушун берген ахенк; боляхенктен бир тонго жапыз, кыз ахенгинен жогору. Аттас нейдин узундугуна туура келет.

Байланыштуу: АенкБолаенк

Барселонадагы Помпеу Фабра университетинин Музыка Технологиясы Тобунун (MTG) даярдаган, эки миңден ашык түрк макам музыкасы чыгармасынын компьютер тарабынан окулуучу нота жыйнагы. Бул сайттагы нота архивинин булагы.

Байланыштуу: Арел-Эзги-Уздилек системасыНоталар архиви

Нотада соль деп жазылган Раст перде фа добушун берген ахенк; мансур ахенгинен бир тонго жапыз. Атын шах нейден алган.

Байланыштуу: АенкМансур

20-кылымдын башында Истанбулда түзүлгөн, классикалык түрк мусикисин үйрөтүү жана аткаруу үчүн иштеген мусики бирикмеси.

Байланыштуу: ДарюлелханДарют-Талими Мусики

Классикалык Түрк музыкасынын эң кеңири таралган кыска сөздүү формасы; көбүнчө кичи усулдар менен жазылат жана земин, накарат, мейан бөлүктөрүнөн турат. 19-кылымда Хажы Ариф Бей менен абдан кеңири таралган.^[79]

Байланыштуу: МейанНакаратКичи усулНота архивиндеги Ыр чыгармаларыSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) мисал чыгарма

Ыр (шаркы) формасы үчүн түзүлгөн он үч убакыттык усул; бир семаи, эки софьян жана бир ним софьяндан турат, алгачкы жети убактысы Деври хинди түзүлүшүндө. Көбүнчө 13/4 менен жазылат; убакыт өтүп колдонуудан чыгып калган.^[80]

Байланыштуу: Шаркы Деври Реваны метрономДеври реванЫр

Бир макам гаммасынын башка бир пердеге көчүрүлүшү (транспозиция). Мисалы, Күрдилихиджазкар, Күрди гаммасынын Раст пердесине көчүрүлгөн абалы сыяктуу элестетилет.

Байланыштуу: Шед макамМакамКүрдилихиджазкар макам

Бир макам гаммасынын башка бир пердеге көчүрүлүшү менен түзүлгөн жана жаңы ат менен аталган макам. Хиджазкар жана Күрдилихиджазкар бул түргө мисал көрсөтүлөт.

Байланыштуу: ШедЖөнөкөй макамХиджазкар макамКүрдилихиджазкар макам

Зиргүлелүү Хиджаз гаммасын Йегах пердесине көчүрүү менен пайда болгон шед макам: Йегах (Ре) пердесинде карар берет, күчтүүсү Нева (Ре) пердеси. Хиджаз үй-бүлөсүнүн жоон аймактагы мүчөсү.

Байланыштуу: Шедарабан макамШед макамЗиргүлели Хиджаз макамыХиджаз макамыЙегахШед

Герданиенин 5 кома тизиндеги перде; тиз зиргүле деп да аталат. Атын алган Шехназ макамынын тиз аймагындагы Хиджаз түсүндө колдонулат.

Байланыштуу: ЗиргүлеГерданиеШехназ макам

Хиджаз үй-бүлөсүнөн, карар пердеси Дүгях болгон; сейири тиз бөлүктөн башталып төмөн түшкөн макам. Тиз бөлүктө Шехназ пердесин колдонот.

Байланыштуу: Шехназ макамШехназХиджаз макам

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Шехназ менен Буселиктин өңдөрүн бириктирет; Буселик үй-бүлөсүндөгү макамдардан.

Байланыштуу: Шехназбуселик макамБирикме макамШехназ макамыБуселик макамыКарарКүчтүү

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «урмат көрсөтүүчү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Шерефнүма макамБирикме макамЙегахДүгяхКарар

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаңы шык» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си бакие бемол, Ми кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Шевк-ы Джедид макамБирикме макамДүгяхНеваКарар

Раст (Соль) пердесинде карар берген, күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Ачкыч белгилери Раст макамындагыдай Си кома бемол жана Фа бакие диез; аты «жүрөктүн шыгы» дегенди билдирет.

Байланыштуу: Шевк-ы Дил макамБирикме макамРастНеваРаст макамы

Карар пердеси Аджем аширан (Фа), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «шык алып келүүчү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си жана Ми кома бемол бар.

Байланыштуу: Шевкавер макамБирикме макамАджем-аширанЧаргахАджемаширан макамы

Карар пердеси Аджем аширан (Фа), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон курама макам. Аты «шыкты арттыруучу» дегенди билдирет; жоон Фа пердесинде карар берген макамдардын катарына кирет.

Байланыштуу: Шевкефза макамБирикме макамАджем-аширанЧаргахКарарКүчтүү

Аджем аширан (Фа) пердесинде карар берген, күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты «кубаныч шыгы» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Шевкутараб макамБирикме макамАджем-аширанЧаргахАджемаширан макамы

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты фарсча «кошок көрсөтүүчү» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си кома бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Шивенүма макамБирикме макамЙегахДүгяхКарар

Тевшихке окшош, дергахтарда жана диний жыйындарда окулган диний чыгарма түрү.

Байланыштуу: ТевшихИлахиТекке музыкасыНота архивиндеги Шугул чыгармалары

Шайыр, шаңдуу, назданган. Классикалык поэзияда шаттыгы мол, тартымдуу сулууну сүрөттөйт; “şûh-i cihân” — дүйнөнүн эң наздуусу.

Байланыштуу: Bir Nevcivansın аңгемеНев-живан

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон байыркы курама макам. Баба Тахир деген ат менен да аталат; Ушшак жана Бейати менен бир пердеде карар берет, ичке аймакта кыдырышы менен айырмаланат.

Байланыштуу: Тахир макамБирикме макамДүгяхНеваУшшак макамыБейати макамы

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Мухайер (Ля) болгон курама макам. Атынан көрүнүп тургандай, Тахир макамынын өңүн Буселик менен бириктирет.

Байланыштуу: Тахирбуселик макамБирикме макамТахир макамыБуселик макамыДүгяхНева

Белгилүү бир усулга байланбай, макамдын сейирин аспап менен доогачылап көрсөтүүчү аткаруу. Чыгармалардан мурун же алардын арасында жасалат, гечкилер аркылуу башка макамдарга кирип чыгышы мүмкүн.^[81]

Байланыштуу: СейирГечкиГазел

Салттуу назариятта негизги гамманы түзгөн перделер: Йегах, Хусейни-аширан, Ирак, Раст, Дүгях, Сегах, Чаргах, Нева, Хусейни, Эвич, Гердание, Мухайер сыяктуу. Алардын ортосунда калган перделер ортоңку перде деп аталат.

Байланыштуу: Ортоңку пердеПердеРастДүгях

Узун сабактуу, кичине тегерек текчелүү, перде байламдуу чоордуу аспап; классикалык түрк музыкасынын символу катары эсептелет. Сабындагы байламдар макам музыкасынын перделерин берүү үчүн жайгаштырылган.^[82]

Байланыштуу: Танбур аспапПерде байламыТезенеЫйлуу танбур

Тогуз комалык аралык, башкача айтканда толук добуш; кыскартылышы T. Раст менен Дүгях, Чаргах менен Нева ортосу таниниди.

Байланыштуу: АралыкКомаЧоң мүженнебКулак машыгуусу

Сегиз сандын формасындагы, кош көңдөйлүү, корпусу жука тери менен капталган, перделүү жана мызрап менен чертилген кылдуу аспап. Азербайжан жана Иран музыкасынын негизги сазы; Чыгыш Анадолуда да чалынат.

Байланыштуу: Тар аспапМызрапПерде байламыБаглама

Карар пердеси Аджем аширан (Фа), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жаңы стиль» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде жалгыз Си бакие бемол бар.

Байланыштуу: Тарз-ы Джедид макамБирикме макамАджем-аширанКүрдиКарар

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Чаргах (До) болгон курама макам. Аты фарсча «жаңы стиль» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си бакие бемол жана Ре кичи мүженнеб бемол бар.

Байланыштуу: Тарз-ы Невин макамБирикме макамРастЧаргахТарз-ы Джедид макамы

Бир аспаптын, бир мектептин же аткаруучунун өзүнө таандык чалуу жана окуу услубу; кооздоолорду, басым коюуну жана обонду иштетүү ыкмасын камтыйт.

Байланыштуу: АткарууАгыз

Осмон доорунда кёчекче сыяктуу каба саз ансамблдери аткарган, бийди коштогон популярдуу сөздүү чыгарма түрү; тексттери көбүнчө муун өлчөмүндө. Архивде III Селимдин, II Махмуддун жана Танбури Мустафа Чавуштун тавшанджалары бар.^[83]

Байланыштуу: КёчекчеКеменчеНота архивиндеги Тавшанджа чыгармалары

Кашектине кичине шаңгырактар тагылган, бир бети тери менен капталган алкактуу добулбас; деф деп да аталат.

Байланыштуу: Теф аспапБендир

Усулдун бийик жана жеңил уруусу; кудумде сол кол менен, дарбукада четине уруу менен чыгарылат.

Байланыштуу: ДүмКеТека

11 убакыттык кичи усул; Исмаил Хаккы Өзкан аны 11/8 өлчөмүндө 5+6 убакыт топторунда берет: эки убакыттык дүм жана тек, бир убакыттык тек; андан кийин эки убакыттык дүм жана эки тек. Экрем Карадениз ушул эле ат менен 19 убакыттык башка калып берет.^[64]

Байланыштуу: Тек вуруш метрономКичи усул

Эки «тек»тин удаалаш, бир эле уруудай ылдам урулушунан пайда болгон уруу. Айрым булактарда эки кол менен бир мезгилде урулган күчтүү «тек» катары да сүрөттөлөт.

Байланыштуу: ТекДүм

«Аллаху акбар» сөздөрү менен башталган такбир текстинин обонго салынган түрү; түрк диний музыкасынын бир формасы. Эң кеңири тараганы — Итриге таандык деп эсептелген Сегах текбири; майрамдарда жана диний жөрөлгөлөрдө чогуу окулат.^[84]

Байланыштуу: Сегах макамыТекке музыкасыНота архивиндеги Текбир чыгармаларыAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мисал чыгарма

Тарикат текелеринде аткарылган диний мусики: илахи, дурак, шугул, тевших жана Мевлеви аюиндери сыяктуу түрлөрдү камтыйт. Классикалык түрк музыкасынын өнүгүшүндө маанилүү орду бар.

Байланыштуу: ИлахиДуракМевлеви айиниЗикир

Уд, танбур жана баглама сыяктуу аспаптарда, оюп же ичке тилимдерди бириктирип жасалган жарым алмурут же жарым шар сымал арткы корпус.

Байланыштуу: ГёгүсУдТанбур

Сөздүү чыгармаларда мааниси жок муун жана кыска сөздөр менен (тен-ни, я лел, дост, аман сыяктуу) окулган бөлүк; өзгөчө кяр жана бестелерде кенен орун ээлейт.

Байланыштуу: КярБесте

Таштап кетүү, тарк этүү. Ажы Ариф бейдин ыры “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim”, башкача айтканда «эмнеге таштап кеттиң, ой, ырайымсыз» деген сөздөр менен ачылат.

Байланыштуу: Niçin Terkeyleyip Gittin аңгемеЗалим

Бирден көп джинстин же макам боёгунун биригишинен түзүлгөн, көбүнчө өз алдынча макам деп саналбаган обон калыбы. Булактарда теркиб менен макамдын ортосундагы чек ара ар дайым бирдей чийилбейт.

Байланыштуу: Бирикме макамЧешниДжинс

Алланы даңазалаган сөздөр окулган мечит музыкасынын формасы. Намаздан кийин муэзиндер көбүнчө усулсуз жана импровизация менен окушат; усул менен жазылган үлгүлөрү жана орозо түндөрүндө мунарада окулган тесбих илахилери да бар.^[85]

Байланыштуу: ИлахиТаксимНота архивиндеги Тесбих чыгармалары

Таасир; бир нерсенин адамда калтырган изи. Ыр текстинде аспап обонундагы сыйкырдуу таасирди билдирет.

Байланыштуу: Bir Sihr-i Tarâb аңгемеСихр-и тараб

Пешрев жана саз семаисинде ар бир ханеден кийин кайталанган бөлүк; чыгарманын накараты сыяктуу.

Байланыштуу: ХанеМулязимеПешрев

Мевлид окулуп жатканда бөлүктөрдүн арасында бир жамаат тарабынан окулган, көбүнчө орто чоңдуктагы усулдар менен жазылган диний чыгарма.

Байланыштуу: ИлахиШугулТекке музыкасы

Баглама жана танбур сыяктуу сабактуу аспаптарда колдонулган мызрап. Танбур тезенеси салттуу түрдө калкан (ташбака калканчасы) же ушул сыяктуу материалдан жасалат.

Байланыштуу: МызрапБагламаТанбур

Ичке, жогорку добуш. Перде аттарынын алдында ошол перденин бир октава тизин көрсөтөт (тиз сегах, тиз чаргах сыяктуу); айрым перделердин тиз октавасынын өз алдынча аты бар: Раст перденин тизи Гердание, Дүгяхтын тизи Мухайер.

Байланыштуу: КабаОктаваГердание

Эчкинин терисинен жасалган аба баштыгына туташкан кош түтүктүү үйлөмө аспап. Чыгыш Кара деңиздин жайлоолорунда хорондо жана майрамдарда чалынат.

Байланыштуу: Тулум аспапЗурнаБий обонуЭл ыры

5/8 убакыттык аксак усул; ырларда жана эл музыкасында колдонулат.

Байланыштуу: Түрк аксагы метрономАксак

Бир нече түрү бар усул; Экрем Карадениз анын биринчи түрүн 14/4 менен дүм, теке, дүм, тек, дүм, дүм уруулары менен берет, 18 убакыттык түрү — Дарб-ы Түрки. Архивдеги мисал — Али Уфки Бейдин 14/4 менен жазылган бир илахиси.^[86]

Байланыштуу: Түркдарбы метрономЧоң усул

SymbTr жыйнагында 18/8 менен жазылган он сегиз убакыттык бир усулдун аты. Архивдеги жалгыз мисал — «Hâk hâk diyen âşıklar» деген сөздөрү менен башталган автору белгисиз хиджаз-хумаюн илахиси.^[36]

Байланыштуу: Илахи

Эл музыкасынын сөздүү түрү; көбүнчө автору белгисиз же эл акындары тарабынан чыгарылган. Усулдуу түрлөрүнө кырык хава, эркин ритимдүү түрлөрүнө узун хава деп аталат.

Байланыштуу: Кырык хаваУзун хаваБагламаНота архивиндеги Эл ыры чыгармалары

Пернесиз, кыска сабактуу, алмурут сымал текчелүү чоордуу аспап; мызрап менен чалынат. Пернесиз болгондуктан макам перделеринин ичкериктерин эркин берет.^[87]

Байланыштуу: Уд аспапТекнеМызрап

Ар кыл күчтөгү уруулардын (дүм, тек, ке…) белгилүү бир тартип менен удаалаш келишинен турган ритм калыбы. Түрк музыкасында 2 убакыттык Ним софьяндан 120 убакыттык Зенджирге чейин көптөгөн усул бар.^[88]

Байланыштуу: ДүмТекКичи усулЧоң усулКуралдар

Усулду, тизелерге кол уруу менен (дүм оң кол менен, тек сол кол менен) тутуу. Мешк усулу менен окутууда чыгарма жатталып жатканда усул баары бирге урулат.

Байланыштуу: МешкДүмТекКуралдар

Чоң мүженнеб, кичине мүженнеб жана таниниден (K S T: 8 + 5 + 9 кома) турган төрттүк; Дүгях үстүндө Дүгях–Сегах–Чаргах–Нева перделерин берет.

Байланыштуу: ТөрттүкУшшак макамДүгях

Карар пердеси Дүгях (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон кеңири таралган макам. Гаммасы Ушшак төрттүгү менен Неванын Буселик бештигинен турат; сейири карар айланасынан башталат.

Байланыштуу: Ушшак макамУшшак төрттүгүБейати макам

Белгилүү бир усулга байланбаган, эркин ритим менен окулган эл музыкасынын обону; бозлак, диван, хойрат сыяктуу түрлөрү бар.

Байланыштуу: Кырык хаваЭл ырыГазел

Хиджаз үй-бүлөсүнөн, карар пердеси Дүгях, күчтүүсү Хусейни болгон макам. Гаммасы Дүгяхтагы Хиджаз бештиги менен Хусейнидеги Ушшак төрттүгүнөн турат.

Байланыштуу: Хиджаз-Уззал макамХиджаз макам

Карар пердеси Йегах (Ре), күчтүүсү Дүгах (Ля) болгон курама макам. Аты «жүрөктүн экстазы» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Веджд-и Дил макамБирикме макамЙегахДүгяхКарар

Карар пердеси Сегах (Си кома бемол), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон курама макам. Аты «Аразбардын жүзү» дегенди билдирет; Аразбар сыяктуу Сегах пердесинде карар берет.

Байланыштуу: Веджх-и Аразбар макамБирикме макамАразбар макамыСегахНева

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Хусейни (Ми) болгон курама макам. Аты «Шехназдын жүзү» дегенди билдирет; сайттагы ачкыч белгилеринде белги жок.

Байланыштуу: Веджх-и Шехназ макамБирикме макамШехназ макамыДүгяхХусейни

Усулдун негизги уруулары арасына кошулган кооздолгон кошумча уруулар. Усулду андан ары кыймылдуу жана толук угузат; өзгөчө кудум жана бендир аткарууда колдонулат.

Байланыштуу: УсулУрууКүдүм

Скрипкадан бир аз чоңураак жана жоонураак үндүү, төрт кылдуу жаалуу аспап. Түрк музыкасында 20-кылымда айрым фасыл жана радио ансамблдеринде скрипка менен виолончелдин ортосундагы үндөрдү толтурган.

Байланыштуу: Альт аспапКеманФасыл тобуАткаруу

Тизелердин ортосунда кармалган, төрт кылдуу, жоон үндүү чоң жаалуу аспап; кыскача виолончель (челло). 20-кылымдын башында түрк музыкасынын ансамблдерине кирген, Месуд Джемил сыяктуу аткаруучулар аны макам музыкасында чеберчилик менен чалышкан.

Байланыштуу: Виолончель аспапКеманФасыл тобуТаксим

Усулду түзгөн жекече уруулар (дүм, тек, текя, ке) жана алардын узактыгы. Усулдун мүнөзү уруулардын күчтүү-жеңил удаалашуусунан келип чыгат.

Байланыштуу: ДарбУсулДүм

Жара; сөздүн эски тексттерде жана ыр тексттеринде кездешкен түрү. “Yâre-i dil” — көңүл жарасы.

Байланыштуу: Bir Gonca Femin Yâresi аңгемеГонжа-фем

Танбурдун жаа менен чалынган түрү; 20-кылымдын башында Танбури Джемил Бейдин жазуулары менен таанымал болгон.

Байланыштуу: Жаалуу танбур аспапТанбур

Карар пердесинин дароо астындагы, обондун карарга тарткан перде. Көп макамда карардын бир перде кабасы; айрым макамдарда жарым үн жакындыгындагы перде йеден катары колдонулат.

Байланыштуу: КарарМакам

Расттын бир төрттүк (22 кома) кабасындагы перде; Батыш нотасында Ре менен жазылат. Неванын бир октава кабасы жана Йегах, Ферахфеза сыяктуу макамдардын карары.

Байланыштуу: НеваРастЙегах макамФерахфеза макам

Карар пердеси Йегах (каба Ре), күчтүүсү Раст болгон макам; Раст гаммасынын каба бөлүгүндө карар берет.

Байланыштуу: Йегах макамЙегахРаст макам

Карар пердеси Чаргах (До), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон макам. Аты анын Чаргах макамынын жаңы түрү экенин көрсөтөт; ачкыч белгилеринде белги жок.

Байланыштуу: Йени Чаргах макамЧаргах макамыЧаргахГерданиеКарар

Канун чалынганда эки колдун сөрсөк манжаларына кийгизилген, ортосуна мызрап кыстырылган металл шакек.

Байланыштуу: КанунМызрап

Йүрүк семаи усулунда (6/8) жазылган, кыймылдуу сөздүү чыгарма; классикалык фасылда ырлардан кийин окулат.

Байланыштуу: Йүрүк семаи усулуАгыр семаиФасылНота архивиндеги Йүрүк семаи чыгармалары

6/8 убакыттык усул (6/4 түрү да бар). Йүрүк семаи формасындагы чыгармалар жана саз семаилердин төртүнчү бөлүктөрү көбүнчө ушул усулда болот.

Байланыштуу: Йүрүк семаи метрономЙүрүк семаиСаз семаиси

Күдүм чалууда колдонулган, учу тегерек ичке балакай; кээ бир булактарда жаалуу аспаптардын жаасы үчүн да колдонулат.

Байланыштуу: КүдүмКеменче

Ырайымсыз, мээримсиз, зулумдук кылган. Классикалык поэзияда ашыкты азапка салган сүйгөнгө көп айтылган кайрылуу.

Байланыштуу: Niçin Terkeyleyip Gittin аңгемеТеркейлемек

Карар пердеси Раст (Соль), күчтүүсү Гердание (Соль) болгон курама макам. Гаммасында Махур пердеси колдонулат; Раст менен Махурдун ортосундагы өңү менен таанылат.

Байланыштуу: Завил макамБирикме макамРаст макамыМахур макамыМахурКарар

120 убакыттык, эң чоң усулдардын бири. Чифте дүйек, Фахте, Ченбер, Деври кебир жана Берефшан усулдарынын удаалаш кошулушунан турат; бестелерде колдонулат.

Байланыштуу: Зенджир метрономЧенберФахтеБерефшан

Табити бар, назиктикти түшүнгөн: âşinâ — «тааныган, билген». Сулуулукту сезген, искусствону түшүнгөн адамды билдирет; Рахми бейдин ырында бир мутрибге (аспапчыга) сын атооч катары келет.

Байланыштуу: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ аңгемеМутриб

Раст (Соль) пердесинде карар берген, күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «жүрөктүн ырахаты» дегенди билдирет; ачкыч белгилери Растагыдай Си кома бемол жана Фа бакие диез.

Байланыштуу: Зевк-и Дил макамБирикме макамРастНеваРаст макамы

Карар пердеси Дүгах (Ля), күчтүүсү Нева (Ре) болгон курама макам. Аты «кубаныч ырахаты» дегенди билдирет; ачкыч белгилеринде Си бакие бемол, Ми кичи мүженнеб бемол, До жана Фа бакие диез бар.

Байланыштуу: Зевк-и Тараб макамБирикме макамДүгяхНеваКарар

Батыш Анадолунун көбүнчө тогуз убакыттуу оор аксак усулдары (9/4, 9/8) менен бийленген эл бийи жана ушул бийдин обону. Танбури Джемил бейдин Никриз зейбектери сыяктуу саз чыгармасы катары жазылган үлгүлөрү да бар.^[89]

Байланыштуу: Кырык хаваАксакНота архивиндеги Зейбек чыгармалары

Сөздүк мааниси боюнча «кошумча». Айрым чыгармаларда бир хане же бөлүктөн кийин келген кошумча бөлүк үчүн колдонулат.

Байланыштуу: ХанеТеслим

Тарикат текелеринде Кудайдын аттарынын жана дубалардын белгилүү бир тартип менен ритм менен кайталанган жамааттык сыйынуу; илахи, дурак жана шугулдар коштоп жүрөт.

Байланыштуу: Текке музыкасыДуракИлахи

Туткаларынан кармалып бири-бирине урулуп чалынган, көбүнчө жезден жасалган тегерек металл аспап. Мехтерде ар кандай өлчөмдөгүлөрү, теккелерде кичинекей кол табакчалары колдонулат.

Байланыштуу: Зил (табакчалар) аспапМехтерТекке музыкасыУсул

Карар пердеси Хусейни аширан (Ми), күчтүүсү Раст (Соль) болгон макам. Эдвар китептериндеги он эки байыркы макамдын бири; сайттагы ачкыч белгилеринде белги жок.

Байланыштуу: Зирефкенд макамЭдварХусейни-аширанРастКарар

Расттын 5 кома тизиндеги ортоңку перде (Соль кичине мүженнеб диез). Хиджаз гаммасынын каба аймакта колдонулган түрлөрүндө жана Зиргүлели Хиджаз сыяктуу макам аттарында кездешет; бир октава тизи Шехназ деп аталат.

Байланыштуу: РастШехназХиджаз-Зиргүле макам

Хиджаз үй-бүлөсүнөн, карар пердеси Дүгях болгон макам. Гаммасы Дүгяхтагы Хиджаз бештигине Хусейни үстүндө экинчи бир Хиджаз төрттүгүнүн кошулушу менен түзүлөт.

Байланыштуу: Хиджаз-Зиргүле макамХиджаз макамЗиргүле

Кош камыштуу, конус сымал корпустуу, катуу үндүү элдик аспап; көбүнчө добулбас менен ачык абада чалынат.

Байланыштуу: Зурна аспапМехтерМей