Մաքամային երաժշտության բառարան

Հյուսեյնիից 4 կոմա (բակիյե) բարձր միջանկյալ լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է առանց նշանի Ֆա-ով։ Ռաստ և Ուշշակ ընտանիքի մաքամներում իջնելիս հաճախ գործածվում է Էվիչի փոխարեն։

Առնչվող: Աջեմ-աշիրանԷվիչԱջեմաշիրան մաքամ

Աջեմ լադի մեկ օկտավ ցածր տարբերակը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Ֆա-ով։ Աջեմաշիրան մաքամի կարար լադն է։

Առնչվող: ԱջեմԻրաքԱջեմաշիրան մաքամ

Կարար լադը Աջեմ-աշիրան (Ֆա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող մաքամ։ Դիտվում է որպես Չարգյահ սանդղակի Աջեմ-աշիրան լադի վրա փոխադրված տարբերակ։

Առնչվող: Աջեմաշիրան մաքամԱջեմ-աշիրանՉարգյահ քառյակ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Աջեմի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կա Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Աջեմբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԲուսելիկ մաքամԱջեմԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող; Աջեմ և Քյուրդի երանգները միավորող բարդ մաքամ։ Բարձր տիրույթում զգացվում է Աջեմ լադի ծանրությունը։

Առնչվող: Աջեմքյուրդի մաքամՔյուրդի մաքամԱջեմ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում արըզա չկա; անունը միավորում է Աջեմ լադը և «թարաբ» (ուրախություն, խանդավառություն) բառը։

Առնչվող: Աջեմթարաբ մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահԱջեմ

Պարսկերեն ծագումով, «սկիզբ» իմաստով բառ։ Գործածվում է թաքսիմի կամ երկի բացման մասի համար և այս իմաստով մոտ է գիրիզգյահին; որոշ հին աղբյուրներում հանդիպում է նաև մաքամի սեյիրի սկսվող լադի կամ տիրույթի համար։

Առնչվող: ԳիրիզգյահԹաքսիմՍեյիր

Աքսակ ուսուլի մեկ աստիճան ավելի ծանր մերթեբեն՝ գրվում է 9/4-ով; ինը ժամանականոց է և վեց հարվածով։ Գործածվում է հիմնականում ֆասըլի շարկիներում, ինչպես նաև որոշ իլահիներում, թյուրքուներում և դանդաղ պարեղանակներում; երկերը սովորաբար սկսվում են դադարով։^[1]

Առնչվող: Աղըր աքսաք մետրոնոմԱքսակՇարկի

Աքսակ սեմաի ուսուլի մեկ աստիճան ավելի ծանր մերթեբեն՝ գրվում է 10/4-ով; տասը ժամանականոց է և վեց հարվածով։ Գործածվում է ծանր սեմաի ձևի երկերում, ինչպես նաև շարկիներում և իլահիներում; չափի պահանջով երկերը սովորաբար սկսվում են դադարով կամ «ահ»-ով։^[2]

Առնչվող: Աղըր Աքսաքսեմաի մետրոնոմԱքսակ սեմաիԾանր սեմաի

Չենբեր ուսուլի 24/2-ով գրվող երրորդ մերթեբեն; քսանչորս ժամանականոց է։ Ծանրության պատճառով գործածվում է հիմնականում առաջին բեսթեներում; սովորություն է այդ բեսթեները սկսել երկու կամ երկուսուկես ժամանակ տևող «ահ» թերեննյումով։^[3]

Առնչվող: Աղըրչենբեր մետրոնոմՉենբերԲեսթե

Դյույեք ուսուլի 8/4-ով գրվող երկրորդ մերթեբեն; ութ ժամանականոց է և հինգ հարվածով։ Գործածվում է փեշրևներում, քյարերում, բեսթեներում և շարկիներում, Մեվլևի այիններում (հատկապես 1-ին և 3-րդ սելամներում), թևշիհներում և իլահիներում։^[4]

Առնչվող: Աղըր դյույեք մետրոնոմԴյույեքՓեշրև

Էվֆեր ուսուլի 9/4-ով գրվող երկրորդ մերթեբեն; քանի որ Մեվլևի այինների երկրորդ սելամներում գրեթե անփոփոխ ուսուլն է, կոչվում է նաև Մեվլևի էվֆերի։ Արխիվի օրինակների մեծ մասը Ահմեդ Ավնի Քոնուքի քյուփեներն են։^[5]

Առնչվող: Աղըրևֆեր մետրոնոմԷվֆերՄեվլևի էվֆերի

Աքսակ սեմաի կամ Աղըր աքսակ սեմաի ուսուլով ստեղծագործված խոսքով երկ; դասական ֆասըլում կարդացվում է բեսթեներից հետո։

Առնչվող: Աքսակ սեմաիՅուրուք սեմաիՖասըլՆոտային արխիվի Ծանր սեմաի երկերը

Սենգին սեմաի ուսուլի 6/2-ով գրվող ամենածանր մերթեբեն; վեց ժամանականոց է և հինգ հարվածով։ Գործածվում է դասական ֆասըլի ծանր սեմաիներում, Մեվլևի այինների երրորդ սելամներում և իլահիներում։^[6]

Առնչվող: Աղըրսենգինսեմաի մետրոնոմՍենգին սեմաիԾանր սեմաի

Տարածքի, դպրոցի կամ կատարողի սեփական կարդալու և նվագելու ձևը; հատկապես գործածվում է ժողովրդական երաժշտության մեջ տեղական ձևի համար (Ուրֆա աղըզը նման)։

Առնչվող: ԹավըրԹյուրքու

Նվագարանների և ձայների տակտավորման մակարդակը; որոշում է, թե նոտայում Սոլ-ով գրված Ռաստ լադը իրականում որ բարձրությամբ կհնչեցվի։ Ահենքի անունները գալիս են նեյի երկարություններից՝ բոլաահենք, քըզ, մանսուր, շահ և այլն։

Առնչվող: ԲոլաահենքՔըզ ահենքըՄանսուրՇահ ահենքըՆեյ

Փքոցով մղվող օդով մետաղե լեզվակները թրթռացնելով ձայն արձակող, ստեղնավոր կամ կոճակավոր շարժական նվագարան։ Սիրված է Թուրքիայում և Բալկաններում ժողովրդական և զվարճալի երաժշտության մեջ։

Առնչվող: Ակորդեոն նվագարանԹյուրքուՊարեղանակ

9/8 ժամանականոց ուսուլ; հայտնի է իր անհամասեռ (աքսակ) խմբավորումով, շատ տարածված է շարկիներում և պարային մեղեդիներում։ Ավելի դանդաղ 9/4 ձևը կոչվում է Աղըր աքսաք։

Առնչվող: Աքսակ մետրոնոմԱղըր աքսաք մետրոնոմԹյուրք աքսաղը

10/8 ժամանականոց ուսուլ; սազ սեմաիների առաջին երեք հանեները և թեսլիմը, ինչպես նաև ծանր սեմաիները այս ուսուլով են։ Ավելի դանդաղ 10/4 ձևը կոչվում է Աղըր աքսակ սեմաի։

Առնչվող: Աքսաքսեմաի մետրոնոմԱղըր Աքսաքսեմաի մետրոնոմՍազ սեմաիԾանր սեմաի

Տասը ժամանականոց, 10/8-ով գրվող և Աքսակ սեմաիին մոտ ուսուլ; Էքրեմ Քարադենիզը տալիս է այն դյում, թեքքա, դյում, թեք, թեք հարվածներով։ Կանթեմիրօղլուի «սեմաի» անունով գործածած տասը ժամանականոց ուսուլն այսօր կոչվում է նաև այս անունով։^[7]

Առնչվող: Աքսաքսեմաի Էվֆերի մետրոնոմԱքսակ սեմաի

Սարդ (արաբերեն)։ Դասական պոեզիայում սարդը և նրա ոստայնը աշխարհի անցողիկությունն ու փխրունությունն արտահայտող պատկերներից են. Թանբուրի Ջեմիլ բեյին վերագրվող բեյթում այն գործածվում է սատկած սարդի համար։

Առնչվող: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) պատմությունՀաբլ-ի զեր

Ամբողջ լադերի միջև ընկած լադերը; Քյուրդի, Բուսելիկ, Հիջազ, Հիսար, Աջեմ և Մահուր դրանց օրինակներից են։ Մաքամների յուրահատուկ երանգը մեծ մասամբ բխում է հենց այս լադերի գործածությունից։

Առնչվող: Ամբողջ լադՆիմՔյուրդիՀիջազ

Կարար լադը Նևա (Ռե), գյուչլուն Գերդանիե (Սոլ) հանդիսացող մաքամ։ Հայտնի է Նևա լադի վրայի Հիջազ քառյակով; դոնանըմում կան Սի և Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Արաբան մաքամՆևաԳերդանիյեՀիջազ քառյակԲեյաթի-Արաբան մաքամ

Երկու լադերի միջև բարձրության տարբերությունը։ Մաքամային երաժշտության մեջ ինտերվալները կոչվում են ըստ կոմաների քանակի՝ բակիյե (4), փոքր մյուջեննեբ (5), մեծ մյուջեննեբ (8), թանինի (9) և ավելցուկ երկրորդական (12–13 կոմա)։

Առնչվող: ԲակիյեՓոքր մյուջեննեբՄեծ մյուջեննեբԹանինիԱվելցուկ երկրորդականԼսողության մարզում

Խոսքով երկերում տողերի կամ բաժինների միջև նվագարանների կողմից նվագվող կարճ մեղեդի։

Առնչվող: ՆաղմեՇարկիԳիրիզգյահ

Կարար լադը Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դյուգյահ լադի Բեյաթի քառյակով և Նևա լադի Բուսելիկ հնգյակով սեյիր է անում Բեյաթիի նման, իսկ կարար է տալիս Սեգյահ լադում։

Առնչվող: Արազբար մաքամԲարդ մաքամՍեգյահԲեյաթի մաքամՆևա

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Գերդանիյե (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Արազբարի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի և Մի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Արազբարբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԱրազբար մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Հ. Սադեթթին Արելի, Սուփհի Էզգիի և Սալիհ Մուրաթ Ուզդիլեքի անուններով հիշատակվող, 20-րդ դարի առաջին կեսին ստեղծված տեսություն և նոտագրման համակարգ։ Կառուցում է պյութագորասյան հարաբերությունների վրա հիմնված 24 լադանի համակարգ; լադերը գրվում են 53 կոմայանոց սանդղակով։ Այսօր ուսուցման մեջ ամենատարածված գործածվող համակարգն է։ Կարճ ասված՝ ԱԷՈՒ։

Առնչվող: ԿոմաԱրըզաՏեսություն

Լադը բարձրացնող (դիեզ) կամ ցածրացնող (բեմոլ) նշան։ ԱԷՈՒ համակարգում արըզաները գրվում են առանձին նշաններով, կախված նրանից, թե քանի կոմայով են փոխում լադը։

Առնչվող: Կոմա բեմոլԲակիյե բեմոլԴոնանըմԱրել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգ

Ամբողջ տոնից լայն, 12 կամ 13 կոմայանոց ինտերվալ; կրճատումը՝ Ա։ Հիջազ քառյակի միջին ինտերվալն է և մաքամներին տալիս է այն, ինչ կոչվում է «Հիջազ երանգ»։

Առնչվող: ԻնտերվալՀիջազ քառյակՀիջազ մաքամԼսողության մարզում

Հետքեր, նշաններ, ակնարկներ. eser բառի հոգնակին։ Երգերի տեքստերում գործածվում է ինչ-որ բանի երևալ սկսելը նկարագրելիս. “bahârın âsârı”՝ գարնան նշանները։

Առնչվող: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ պատմությունՓեյդա օլմաք

Մեղեդու ժամանակավոր կանգառը կարարից տարբեր լադում; կատարվում է նախադասությունների վերջում՝ գյուչլու կամ այլ կարևոր լադերում։

Առնչվող: ԿարարԳյուչլուՍեյիր

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Աշիրանը և Մայեն; կարար է տալիս ցածր գոտում՝ Աշիրան լադում։

Առնչվող: Աշիրան-Մայե մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանՍեգյահԿարար

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Աշիրանը և Զեմզեմեն; դոնանըմում կա միայն Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Աշիրան-Զեմզեմե մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահՍաբա-Զեմզեմե մաքամ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Բուսելիկ (Սի) հանդիսացող մաքամ։ Դոնանըմում արըզա չկա; անունը պարսկերեն նշանակում է «սերն ավելացնող»։

Առնչվող: Աշքեֆզա մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԲուսելիկԿարարԳյուչլու

Չիֆթե սոֆյանի՝ Աքսակ ուսուլի մի փոքր արագ, չորս հարվածով զարկվող ձևի մյուս անունը; գրվում է 9/8-ով։ Արխիվի օրինակները Թանբուրի Մուստաֆա Չավուշի և Մուալլիմ Իսմայիլ Հաքքը բեյի շարկիներն ու քյոչեքչեներն են։^[8]

Առնչվող: Չիֆթե սոֆյանԱքսակԱյդըն մետրոնոմ

Մեվլևի այիններում շատ գործածվելու պատճառով Դևրի ռևան ուսուլին տրված անուն (կոչվում է նաև Մեվլևի դևրի ռևան); տասնչորս ժամանականոց է և վեց հարվածով։ Վելվելեով ձևը գործածվում է հատկապես այինների առաջին սելամներում։^[9]

Առնչվող: Դևրի ռևանԱյին Դևրի Ռևանը մետրոնոմՄեվլևի ային

Մեվլևիական այինը կարդացող հանենդե։

Առնչվող: Մեվլևի այինՄուտրիբՆաթհան

Թուրքական ժողովրդական երաժշտության ամենատարածված ձողավոր լարային նվագարանը; երեք լարախումբ ունի, ձողի վրա լադային կապեր կան, նվագվում է թեզենեով կամ մատներով (շելպե)։

Առնչվող: Սազ (բաղլամա) նվագարանԹեզենեԼադային կապԹյուրքու

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում արըզա չկա; Դյուգյահում կարար տվող մաքամների մեջ առանձնանում է Բուսելիկ (Սի) լադի գործածությամբ։

Առնչվող: Բահր-ի Նազիք մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաԲուսելիկ

Չորս կոմայանոց ինտերվալ; ԱԷՈՒ համակարգի ամենափոքր կիսատոնը։ Քյուրդի քառյակի առաջին ինտերվալը (Դյուգահ–Քյուրդի) բակիյե է; կրճատումը՝ Բ։

Առնչվող: ԻնտերվալՓոքր մյուջեննեբՔյուրդի քառյակԲակիյե բեմոլԼսողության մարզում

ԱԷՈՒ նոտագրության մեջ լադը 5 կոմայով ցածրացնող արըզա նշան; ցածրում գտնվող լադի հետ թողնում է բակիյե (4 կոմա) տարբերություն։ Քյուրդի լադը (Սի բակիյե բեմոլ) գրվում է սրանով։

Առնչվող: ԲակիյեՔյուրդիՓոքր մյուջեննեբ բեմոլԱրըզա

ԱԷՈՒ նոտագրության մեջ լադը 4 կոմայով բարձրացնող արըզա նշան։ Էվիչ (Ֆա բակիյե դիեզ) և Նիմ հիջազ (Դո բակիյե դիեզ) լադերը գրվում են սրանով։

Առնչվող: ԲակիյեԷվիչՓոքր մյուջեննեբ դիեզԱրըզա

Մաքամ, որի սանդղակը կազմված է մեկ քառյակի և մեկ հնգյակի ուղղակի միավորումից և կարարը տալիս է իր սեփական լադում; Ռաստ, Ուշշակ, Հիջազ, Բուսելիկ, Քյուրդի և այլն։

Առնչվող: Բարդ մաքամՇեդ մաքամՄաքամ

Նեյի փչվող ծայրին ամրացվող, եղջյուրից, ոսկորից կամ նման նյութից պատրաստված բերանակալ։

Առնչվող: Նեյ

Մեկ աքսակի և մեկ սոֆյանի միացումից կազմված տասներեք ժամանականոց, ինը հարվածով փոքր ուսուլ (13/8)։ Այս անունն ստացել է, քանի որ առավելապես գործածվում է Բեկթաշի երաժշտության և նեֆեսների մեջ; հանդիպում է նաև որոշ թյուրքուներում։^[10]

Առնչվող: Բեքթաշի Դևրի Ռևանը մետրոնոմՆեֆեսԱքսակ

Բեկթաշի նեֆեսներին հատուկ տասնհինգ ժամանականոց ուսուլ (15/8); ուժեղ հարվածներն ընկնում են 1-ին, 6-րդ և 11-րդ ժամանակներին, մինչդեռ դասական Ռաքսանում՝ 1-ին, 4-րդ և 9-րդ ժամանակներին։ Հանդիպում է նաև Անատոլիայի և Ռումելիի աշուղական երաժշտության մեջ։^[11]

Առնչվող: ՆեֆեսԲեկթաշի ռաքսը

Բեկթաշի նեֆեսներում գործածվող տասնվեց ժամանականոց ուսուլ (16/8); Էքրեմ Քարադենիզը տալիս է այն դյում, դյում, թեք, դյում, թեք, դյում, թեք հարվածներով։ Արխիվի օրինակը «Önüme bir cebel düştü» նեֆեսն է, որի ուսուլին այս անունը տվել է Դասակարգման հանձնաժողովը (Tasnif Heyeti)։^[12]

Առնչվող: Բեքթաշի Ռաքսը մետրոնոմՆեֆեսԲեկթաշի ռաքսան

Ցածր գոտում՝ Յեգյահ (Ռե) լադում կարար տվող, գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, կրում է Հիսարի գույնը։

Առնչվող: Բենդ-ի Հիսար մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահՀիսար

Լայն շրջանակի վրա մաշկ ձգված շրջանակավոր թմբուկ; գործածվում է թեքքե և ժողովրդական երաժշտության մեջ ուսուլ պահելու համար։

Առնչվող: Բենդիր նվագարանԹեֆՈւսուլ

32 ժամանականոց մեծ ուսուլ; գործածվում է առավելապես բեսթեներում, ինչպես նաև որոշ փեշրևներում, քյարներում և իլահիներում։ Զենջիր ուսուլը կազմող ուսուլներից մեկն է։

Առնչվող: Բերեֆշան մետրոնոմՓեշրևԶենջիր

Ընդհանուր իմաստով ամեն ստեղծագործված երկ; նեղ իմաստով դասական ֆասըլի, մեծ ուսուլներով (Հաֆիֆ, Զենջիր, Դևրի քեբիր և այլն) ստեղծագործված, մուրաբբա գյուֆթեով ծանր խոսքով երկ։

Առնչվող: ՄուրաբբաՄեծ ուսուլՖասըլԹերենյումՆոտային արխիվի Բեսթե երկերըHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) օրինակելի երկ

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ստացել է Իսֆահան մաքամից և կարար է տալիս ցածր գոտում՝ Իրաք լադում։

Առնչվող: Բեստե-Իսֆահան մաքամԲարդ մաքամԻրաքԻսֆահան մաքամՍեգյահ

Կարար լադը Իրաք, գյուչլուն Դյուգահ հանդիսացող բարդ մաքամ; միավորում է Սաբա երանգը Իրաք կարարով։

Առնչվող: Բեստենիգյար մաքամՍաբա մաքամԻրաք

Հինգ լադից և չորս ինտերվալից կազմված սանդղակի հատված (պենտախորդ); ամբողջ լայնությունը 31 կոմա է։ Հիմնականում դիտվում է որպես քառյակին ավելացված մեկ թանինի։

Առնչվող: ՔառյակՍեռՍանդղակ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Բեյաթի մաքամի սեյիրին ավելացնում է Արաբան չեշնիի հիջազային գույնը։

Առնչվող: Բեյաթի-Արաբան մաքամԲարդ մաքամԲեյաթի մաքամՉեշնիԴյուգահՆևա

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Բեյաթի-Արաբանի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ, Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Բեյաթի-Արաբանբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԲեյաթի-Արաբան մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Ուշշակի հետ նույն սանդղակը գործածող, կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող մաքամ։ Ուշշակից տարբերվում է իր սեյիրը Նևայի շուրջից սկսելով։

Առնչվող: Բեյաթի մաքամՈւշշակ մաքամՍեյիր

Դյուգյահ (Լա) լադում կարար տվող, գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ միավորում է Բեյաթիի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կա Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Բեյաթիբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԲեյաթի մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Երկու կամ ավելի մաքամների սանդղակի և սեյիրի հատկանիշների միավորումից կազմված մաքամ; կոչվում է նաև խառն մաքամ։ Սուզինաք, Կարջըղար, Բեստենիգյար և այլն։

Առնչվող: Պարզ մաքամԹերքիբՍուզինաք մաքամԿարջըղար մաքամ

Այսօր ամենատարածված գործածվող ահենքը; նոտայում Սոլ գրված Ռաստ լադը տալիս է մոտավորապես Ռե ձայն, այսինքն նվագվում է գրվածից մեկ քառյակ ցածր։

Առնչվող: ԱհենքՍյուպյուրդե

Լացի և հառաչանքի բույր. bû նշանակում է «բույր», zâr՝ «հառաչանք, լաց»։ Ռահմի բեյի՝ իր ընկեր Շևքի բեյի մահից հետո գրած երգում արտահայտում է սգո մթնոլորտը։

Առնչվող: Gül Hazin Sünbül Perîşan պատմությունՀազին

Լարային նվագարաններում լարի լարվածությունը կարգավորելու և տակտավորելու համար ծառայող պտտվող մասը; կոչվում է նաև «ականջ»։

Առնչվող: ԷշիքԱհենք

Դյուգահից մեկ թանինի բարձր միջանկյալ լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է առանց նշանի Սի-ով։ Սահմանում է Բուսելիկ քառյակը և Բուսելիկ, Նիհավենդ ընտանիքի մաքամների երանգը։

Առնչվող: Բուսելիկ քառյակԲուսելիկ մաքամՍեգյահ

Թանինիից, բակիյեից և թանինիից (Թ Բ Թ՝ 9 + 4 + 9 կոմա) կազմված քառյակ; Դյուգահի վրա տալիս է Դյուգահ–Բուսելիկ–Չարգյահ–Նևա լադերը։

Առնչվող: ՔառյակԲուսելիկ մաքամԲուսելիկ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Հյուսեյնի հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Բուսելիկ հնգյակից և Հյուսեյնիի վրայի Քյուրդի քառյակից; կառուցվածքով նման է արևմտյան երաժշտության մինոր սանդղակին։

Առնչվող: Բուսելիկ մաքամԲուսելիկ քառյակԲուսելիկ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, Բուսելիկի գույնը ցույց է տալիս ցածր գոտում՝ Աշիրան լադում; դոնանըմում արըզա չկա։

Առնչվող: Բուսելիկաշիրան մաքամԲուսելիկ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահԿարար

Ութ կոմայանոց ինտերվալ; կրճատումը՝ Կ։ Ամբողջ և կես տոնի միջև ընկած, մաքամային երաժշտությանը հատուկ երանգավոր ինտերվալներից մեկն է; Ուշշակ քառյակի առաջին ինտերվալը (Դյուգահ–Սեգյահ) մեծ մյուջեննեբ է։

Առնչվող: ԻնտերվալԹանինիՈւշշակ քառյակԼսողության մարզում

Այն գրված լադը 8 կոմայով ցածրացնող ԱԷՈՒ արըզա նշան; գործնականում հազվադեպ է հանդիպում։

Առնչվող: Մեծ մյուջեննեբԱրըզա

Այն գրված լադը 8 կոմայով բարձրացնող ԱԷՈՒ արըզա նշան; գործնականում հազվադեպ է հանդիպում։

Առնչվող: Մեծ մյուջեննեբԱրըզա

Մեծ քանակի ժամանակներից կազմված լայն ուսուլներ (Դևրի Քեբիր, Հաֆիֆ, Զենջիր և այլն); դրանց մեջ նշմարվում է փոքր ուսուլների միավորում։ Գործածվում են փեշրև, բեսթե և քյար նման մեծ երկերում։

Առնչվող: Փոքր ուսուլՈւսուլՓեշրևԲեսթե

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող մաքամ։ Էդվար գրքերի տասներկու հին մաքամներից մեկն է; կայքում տրված դոնանըմում կա Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Բյուզյուրք մաքամԷդվարՌաստՆևաԿարար

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «հոգին ավելացնող»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Ջանֆեզա մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահԿարար

10 զարկանի փոքր ուսուլ․ գրվում է 10/8 չափով՝ 2+2+3+3 զարկի խմբերով՝ դյում-թեք, դյում-թեք, դյում-թեք-թեք, դյում-թեք-թեք։ Իսմայիլ Հաքքը Օզքանը և Էքրեմ Քարադենիզը տալիս են նույն կաղապարը․ Miras-ı Saz արխիվում այս ուսուլով գործ չկա։^[13]

Առնչվող: Ջենգ-ի հարբի մետրոնոմՓոքր ուսուլ

Քառյակների և հնգյակների ընդհանուր անվանումը։ ԱԷՈՒ տեսության մեջ հիմնական քառյակները համարվում են Չարգյահ, Բուսելիկ, Քյուրդի, Ռաստ, Ուշշակ և Հիջազ; հիմնական հնգյակները՝ Չարգյահ, Բուսելիկ, Քյուրդի, Ռաստ, Հիջազ և Հյուզզամ։

Առնչվող: ՔառյակՀնգյակԱրել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգ

10/8 ժամանականոց աշխույժ աքսակ ուսուլ; գործածվում է շարկի, թյուրքու և պարային մեղեդիներում։

Առնչվող: Ջուրջունա մետրոնոմԱքսակ սեմաի

Մետաղական շրջանակով, մաշկապատ, առանց լադային կապերի ձողով լարային նվագարան; մշակվել է 20-րդ դարի առաջին կեսին Զեյնել Աբիդին Ջյումբյուշի կողմից։

Առնչվող: Ջումբուշ նվագարանՈւդ

Ռաստից մեկ քառյակ (22 կոմա) բարձր հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Դո-ով։ Սաբա և Քյուրդիլիհիջազքյար մաքամներում գյուչլու (հենակետային) լադն է։

Առնչվող: Չարգյահ քառյակԿաբա չարգյահՉարգյահ մաքամՉարգյահ մաքամՍաբա մաքամ

Երկու թանինիից և մեկ բակիյեից (Թ Թ Բ՝ 9 + 9 + 4 կոմա) կազմված քառյակ; Չարգյահի վրա տալիս է Չարգյահ–Նևա–Հյուսեյնի–Աջեմ լադերը։ Նման է արևմտյան երաժշտության մաժոր քառյակին։

Առնչվող: ՔառյակՉարգյահՄահուր մաքամ

Կարար լադը Չարգյահ (Դո) հանդիսացող հին մաքամ; կայքի տվյալներում գյուչլուն նշվում է Գերդանիյե (Սոլ)։ ԱԷՈՒ տեսության Չարգյահ սանդղակը նման է արևմտյան երաժշտության մաժոր սանդղակին; ավանդական Չարգյահ մաքամի գործածած լադերը աղբյուրներում տարբեր կերպ են բացատրվում, և այս մաքամով քիչ երկեր են ստեղծագործվել։

Առնչվող: Չարգյահ մաքամՉարգյահՉարգյահ քառյակ

24 ժամանականոց մեծ ուսուլ (24/4); գործածվում է բեսթեներում և փեշրևներում, Զենջիր ուսուլը կազմող ուսուլներից մեկն է։

Առնչվող: Չենբեր մետրոնոմԶենջիր

Մաքամի ներսում կարճ ժամանակով այլ մաքամի կամ սեռի երանգը հնչեցնելը; նշանակում է «համ, երանգ»։ Ամբողջական անցումից ավելի կարճ և թեթև հպում է։

Առնչվող: ԱնցումԹերքիբՍեռ

Երկար ձողի գագաթին գտնվող մետաղե գլխիկից կախված փոքր զանգակներով, թափահարելով նվագվող մեհթերի նվագարան։ Չևգեն նվագողները երթի ժամանակ նաև երգում են։

Առնչվող: Չևգեն նվագարանՄեհթերԴհոլ (դավուլ)Քյոս

Սեյիրի տեսակ, երբ մեղեդին սկսվում է կարարից կամ դրա շուրջից, առաջ շարժվում դեպի բարձր տիրույթ, ապա վերադառնում կարարին։ Ուշշակ և Ռաստ նման մաքամները այս տեսակից են։

Առնչվող: ՍեյիրԻջնող սեյիրԻջնող-բարձրացող սեյիր

Երկու դյույեքից կազմված տասնվեց ժամանականոց և ութ հարվածով մեծ ուսուլ; առավել գործածվում է 16/4 մերթեբեն։ Զենջիր ուսուլը կազմող հինգ ուսուլներից առաջինն է; գործածվում է փեշրևներում, քյարերում, բեսթեներում, թևշիհներում և իլահիներում։^[14]

Առնչվող: Չիֆթեդյույեք մետրոնոմԴյույեքԶենջիր

Աքսակ ուսուլի շատ արագ մերթեբեի չորս հարվածով հատուկ կաղապարը; 9/16-ի փոխարեն հիմնականում գրվում է 9/8-ով։ Ռաուֆ Յեքթան արագ աքսակը (յուրուք աքսակ) հիշատակում է այս անունով; գործածվում է շարկիներում, թյուրքուներում, քյոչեքչեներում և աշխույժ պարեղանակներում։^[15]

Առնչվող: Չիֆթեսոֆյան մետրոնոմԱքսակԱյդըն

Շրջանակի ներսում փոքր ծնծղաներ կամ օղակներ ամրացված լայն շրջանակավոր ձեռքի թմբուկ։ Օսմանյան շրջանում նվագվել է ինջե սազ և ֆասըլ համույթներում ուսուլը պահելու համար։

Առնչվող: Դաիրե (շրջանակավոր թմբուկ) նվագարանԹեֆԲենդիրՈւսուլ

Արաբերեն «հարվածել» իմաստով; ուսուլում յուրաքանչյուր հարված։ Հանդիպում է նաև Դարբ-ի ֆեթիհ, Դարբեյն նման ուսուլների անուններում։

Առնչվող: ՀարվածԴարբ-ի ֆեթիհ

88 ժամանականոց մեծ ուսուլ; Զենջիրի և Դարբեյնի նման բարդ ուսուլներից բացի ամենամեծ անկախ ուսուլն է։ Գործածվում է փեշրևում և բեսթեում։

Առնչվող: Դարբը Ֆեթիհ մետրոնոմԲեսթեԴարբ

6 զարկանի փոքր ուսուլ․ Էքրեմ Քարադենիզը այն տալիս է 6/4 չափով՝ երկու հարվածով՝ երկու զարկանի դյում և չորս զարկանի թեք։ Արխիվում Ահմեդ Ավնի Քոնուքի հինգ քյուփե գրված է այս ուսուլով։^[16]

Առնչվող: Դարբ մետրոնոմԴարբՔյուփե

«Երկու հարված» իմաստով; ընթացքով իրար համապատասխանող երկու առանձին մեծ ուսուլներ մեկական, երկուական կամ երեքական անգամ իրար հետևից բերելով կազմված շղթայական ուսուլների անունը (օր.՝ Ֆեր + Մուհամմես)։ Գործածվում է փեշրևներում և առավել հաճախ բեսթեներում։^[17]

Առնչվող: Դարբեյն մետրոնոմՖերՄուհամմեսՄեծ ուսուլ

Ավազի ժամացույցի ձևով, մեկ երեսը պատված հարվածային նվագարան; կենտրոնին հարվածով դյում և եզրին հարվածով թեք ձայներով պահում է ուսուլը։

Առնչվող: Դարբուկա նվագարանԴյումԹեք

1917-ին Իսթանբուլում ստեղծված, թուրքական երաժշտության բնագավառի առաջին պաշտոնական կոնսերվատորիա; հետագայում ստացավ Իսթանբուլի քաղաքային կոնսերվատորիա անունը։ Կարևոր դեր խաղաց դասական երկերի նոտագրման և հրատարակման գործում։^[18]

Առնչվող: Դարուլթալիմ-ի ՄուսիքիՇարք Մուսիքիսի Ջեմիյեթի

Երկրորդ Մեշրութիյեթի տարիներին Իսթանբուլում ստեղծված, թուրքական երաժշտության կրթություն տրամադրող և համերգներ կազմակերպող մասնավոր երաժշտական ընկերություն; բազմաթիվ կարևոր կատարողներ և կոմպոզիտորներ այստեղ են ձևավորվել։

Առնչվող: ԴարուլելհանՇարք Մուսիքիսի Ջեմիյեթի

Երկու երեսին կաշի ձգված մեծ շրջանակով, մի երեսին կոճով, մյուսին ձողիկով հարվածելով նվագվող հարվածային նվագարան։ Զուռնայի զույգն է և մեհթերի հիմնական ռիթմային նվագարանը։

Առնչվող: Դհոլ (դավուլ) նվագարանԶուրնաՄեհթերՈւսուլ

Երկի կամ թաքսիմի ողջ ընթացքում շարունակաբար պահվող, հիմնականում մաքամի կարար լադում հնչող երկարաձայն (իսոն); այս ձայնը տալը կոչվում է «դեմ պահել»։ Բառը առօրյա լեզվում գործածվում է նաև «պահ, ժամանակ» և «շունչ, ամոգ» իմաստներով; երաժշտության մեջ նշանակում է մեղեդուն շարունակական ձայնային հենք ապահովելը։

Առնչվող: ԿարարԹաքսիմԱհենքԳործիքներ

7/8 ժամանականոց աքսակ ուսուլ; գործածվում է շարկիներում և իլահիներում։

Առնչվող: Դևրի հինդի մետրոնոմԱքսակ

28 ժամանականոց մեծ ուսուլ (28/4); շատ գործածվում է փեշրևներում։ Մեվլևի այինների բացման փեշրևը սովորաբար այս ուսուլով է։

Առնչվող: Դևրի Քեբիր մետրոնոմՓեշրևՄեվլևի ային

14 ժամանականոց ուսուլ (14/8, ավելի ծանր՝ 14/4); կազմված է մեկ սեմայի և մեկ Սոֆֆ-ի իրար հետևից երկու անգամ կրկնությունից, այսինքն՝ երկու Դևրի հինդիից։ Մեվլևի այիններում շատ գործածվելու պատճառով կոչվում է նաև Մեվլևի կամ Ային Դևրի ռևան; հանդիպում է նաև փեշրևում, բեսթեում և շարկիում։ 13 ժամանականոց Շարկի Դևրի ռևանը և Բեկթաշի Դևրի ռևանը առանձին ուսուլներ են։

Առնչվող: Դևրի Ռևան մետրոնոմՄեվլևի ային

Տասնչորս ժամանականոց Դևրի ռևան ուսուլի հին անուններից մեկը; Աբդյուլբաքի Նասըր Դեդեի «Թեդքիք ու թահքիք»-ում տրված է Դևրի ռևանի նույն հարվածներով։ Կանթեմիրօղլուն այս անունը գործածել է 7 ժամանականոց Դևրի հինդիի համար։^[19]

Առնչվող: Դևրի Ռևանը Հինդի մետրոնոմԴևրի ռևանԴևրի հինդիՔյուփե

Մեկ սոֆյանի և մեկ սեմաիի միացումից կազմված յոթ ժամանականոց, երեք հարվածով փոքր ուսուլ; Դևրի հինդիի հակառակն է, կոչվում է նաև Մանդըրա։ Գրվում է 7/8-ով, բայց ընթացքը մոտ է 7/16-ին; գործածվում է թյուրքուներում, պարեղանակներում և քյոչեքչեներում։^[20]

Առնչվող: Դևրի Թուրան մետրոնոմԴևրի հինդիՔյոչեքչե

Լադերի անուններում համանուն լադի փոքր-ինչ բարձր տարբերակը ցույց տվող բառ՝ դիք քյուրդի, դիք հիջազ, դիք հիսար և այլն։

Առնչվող: ՆիմՔյուրդիՄիջանկյալ լադ

Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ; անունը կրում է պարսկերեն «սիրտ գրավող» նշանակող դիլքեշ բառը։

Առնչվող: Դիլքեշհավերան մաքամԲարդ մաքամԻրաքՉարգյահԿարար

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Կարար է տալիս ցածր գոտում՝ Յեգյահ լադում; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Դիլքեշիդե մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահՅեգյահ մաքամ

Կարար լադը Նևա (Ռե), գյուչլուն Էվիչ (Ֆա բակիյե դիեզ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «սիրտ բացող»; դոնանըմում կան Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Դիլքյուշա մաքամԲարդ մաքամՆևաԷվիչԿարար

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «սրտում բնավորվող»; դոնանըմը, Ռաստ մաքամի նման, Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Դիլնիշին մաքամԲարդ մաքամՌաստՉարգյահՌաստ մաքամ

Ժողովրդական պոեզիայում արուզով գրված բանաստեղծական տեսակ և այդ բանաստեղծությամբ կատարվող եղանակ։ Ժողովրդական երաժշտության մեջ հիմնականում կատարվում է որպես ազատ ռիթմով ուզուն հավա. կան նաև ուսուլով ստեղծագործված օրինակներ, ինչպես Քեմանի Նևրես փաշայի Շեհնազ դիվանը։^[21]

Առնչվող: Ուզուն հավաԹյուրքուՆոտային արխիվի Դիվան երկերը

Մաքամի կողմից գործածվող լադերի դասավորությունը՝ ցածրից բարձր։ ԱԷՈՒ տեսության մեջ մաքամի սանդղակները հիմնականում կազմված են մեկ քառյակի և մեկ հնգյակի միավորումից. նույն սանդղակը գործածող մաքամները տարբերվում են իրարից իրենց սեյիրով (զարգացման ընթացքով)։

Առնչվող: ՔառյակՀնգյակՄաքամՍեյիր

12/8-ով գրվող տասներկու ժամանականոց փոքր ուսուլ; Էքրեմ Քարադենիզը տալիս է այն թեքքա, թեքքա, թեքքա, դյում, թեք հարվածներով։ Արխիվի միակ օրինակը Յունուս Էմրեի «Benim adım dertli dolap» խոսքերով սկսվող ուշշաք իլահին է։^[22]

Առնչվող: ԻլահիՓոքր ուսուլ

Նոտայի սկզբում, բանալիի կողքին գրվող և երկի ողջ ընթացքում գործող արըզաները ցույց տվող նշանները։ Մաքամային երաժշտության մեջ յուրաքանչյուր մաքամ ունի իր հատուկ դոնանըմը։

Առնչվող: ԱրըզաՄաքամՆոտաների արխիվ

Չորս լադից և երեք ինտերվալից կազմված սանդղակի հատված (տետրախորդ); ամբողջ լայնությունը 22 կոմա է։ Մաքամի սանդղակները կազմվում են քառյակների և հնգյակների միավորումից։

Առնչվող: ՀնգյակՍեռՍանդղակՌաստ քառյակ

Թեքքե երաժշտության մեջ ծանր ուսուլներով ստեղծագործված, ձգված և զարդարուն կերպով կարդացվող կրոնական երկ; հիմնականում կարդացվում է մեկ մենակատարի կողմից։

Առնչվող: Թեքքե երաժշտությունԻլահիԶիքր

Մեկ թյուրք աքսաղըից և չորս սոֆյանից կազմված քսանմեկ ժամանականոց մեծ ուսուլ (21/4); ամբողջովին պատկանում է կրոնական երաժշտությանը։ Առանց ուսուլի կատարվող դուրաքները, նաթերը, մերսիեները և թևշիհները Սուբհի Էզգին նոտագրել է այս ուսուլով։^[23]

Առնչվող: Դուրաք Էվֆերի մետրոնոմԴուրաքԹյուրք աքսաղը

Ռաստից մեկ թանինի բարձր հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Լա-ով։ Ուշշակ, Հիջազ, Հյուսեյնի, Սաբա, Քյուրդի նման բազմաթիվ մաքամների կարար լադն է; նրա մեկ օկտավ բարձր տարբերակը կոչվում է Մուհայյեր։

Առնչվող: ՌաստՄուհայյերԴյուգահ մաքամԴյուգահ մաքամՈւշշակ մաքամ

Կարար լադը Դյուգահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող հին մաքամ; իր սանդղակով և երանգով շատ մոտ է Սաբա մաքամին։

Առնչվող: Դյուգահ մաքամԴյուգահՍաբա մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Դյուգյահ լադը և Մայեն; դոնանըմում կա Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Դյուգահ-Մայե մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաԴյուգահ մաքամ

Ուսուլի ամենաուժեղ և ցածր հարվածը; քուդյումում հանվում է աջ ձեռքով, դարբուկայում՝ մաշկի կենտրոնին հարվածելով։ Ուսուլի նոտագրության մեջ ցույց է տրվում ցածր ցողունով նոտայով։

Առնչվող: ԹեքՈւսուլՈւսուլ հարվածելՍոֆյան մետրոնոմ

8/8 ժամանականոց ուսուլ (դյում–թեք–թեք–դյում–թեք); շատ գործածվում է շարկի, իլահի և փեշրևներում։ Դանդաղ ձևը կոչվում է Աղըր դյույեք։

Առնչվող: Դյույեք մետրոնոմԱղըր դյույեք մետրոնոմՈւսուլ

Հին նոտագրություն, որը ձայնաստիճանները ցույց է տալիս արաբական այբուբենի տառերով՝ աբջադ կարգով։ Այն գործածել են Սաֆիյուդդին Ուրմավին (1216–1294) և Աբդուլկադիր Մարաղին (մահ. 1435), իսկ Աբդուլբաքի Նասըր Դեդեն (1765–1821) իր «Թահրիրիե» երկում կրկին ներկայացրել է գրեթե նույն համակարգը։ Նրա առաջին օկտավայում Յեգյահից մինչև Նևա կա 18 ձայնաստիճան։^[24]

Առնչվող: Կանտեմիրի նոտագրությունՀամբարձումի նոտագրությունԷդվարՅեգյահ

Երաժշտության տեսությունը (մաքամ, ուսուլ, ինտերվալ) նկարագրող երկերին տրվող ընդհանուր անուն։ Բառը նշանակում է «շրջանաշարեր» և գալիս է մաքամի սանդղակների շրջանաձև (դևիր) կերպով ցուցադրումից; Սաֆիյյուդդին Ուրմևիի Քիթաբուլ-Էդվարը այս տեսակի առաջամարտիկներից է։^[25]

Առնչվող: ՏեսությունԷբջեդ նոտագրությունԴարաշրջաններ

Օսմանյան պալատում պետական գործիչներ և արտիստներ պատրաստող պալատական դպրոց; աշակերտներին տրվում էր նաև երաժշտական կրթություն, և բազմաթիվ երաժիշտներ այստեղ են ձևավորվել։^[26]

Առնչվող: ՄեհթերՄըզըքա-յի Հումայուն

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, Սիփիհր մաքամի հին ձևն է; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Էսքի-Սիփիհր մաքամԲարդ մաքամՍիփիհր մաքամԴյուգահՀյուսեյնի

Այն, որ աստիճանը կատարման մեջ չունի մեկ հաստատուն բարձրություն․ նույնանուն աստիճանը կարող է մի քանի կոմմայով տեղաշարժվել՝ կախված մաքամից, մեղեդու բարձրացող կամ իջնող ընթացքից և հարևան աստիճաններից։ Օրինակ՝ Սեգյահ աստիճանը Ուշշաքում և Բայաթիում սովորաբար ավելի ցածր է նվագվում, քան Ռաստում։ Քանի որ նոտագրությունը աստիճանը ցույց է տալիս մեկ ալտերացիայի նշանով, այս տարբերությունները սովորում են ուսուցչից և լսելով (մեշք)։

Առնչվող: ԼադՍեգյահՉեզոք սեկունդա (orta ikili)ՄեշքՈւշշակ մաքամ

Լարային նվագարաններում լարերի անցած, թրթռացող լարի երկարությունը սահմանափակող հենակետը; իրանի էշիքը թրթռումը փոխանցում է ձայնասեղանին։

Առնչվող: ԲուրգուԿրծքամաս

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ միավորում է Էվիչի և Հյուզիի գույները; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Էվջ-Հյուզի մաքամԲարդ մաքամԷվիչՀյուզի մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բաքիյե դիեզ), գյուչլուն Ռաստ (Սոլ) հանդիսացող մաքամ։ Միավորում է Իրաք լադի վրայի Սեգյահ չեշնին և Ռաստ լադի վրայի Հիջազ քառյակը; հետևում է իջնող սեյիրի։

Առնչվող: Էվջարա մաքամԲարդ մաքամԻրաքՀիջազ քառյակՍեգյահ մաքամԻջնող սեյիր

Ինը ժամանականոց ուսուլ; ունի 9/8 և 9/4 ձևեր։ Մեվլևի այիններում գործածվող ձևը կոչվում է Մեվլևի Էվֆերի։

Առնչվող: Էվֆեր մետրոնոմՄևլևի Էվֆերի մետրոնոմՄեվլևի ային

Հյուսեյնիից 8 կոմա բարձր հիմնական լադը; Ֆայից 4 կոմա բարձր (Ֆա բակիյե դիեզ)։ Ռաստ սանդղակի յոթերորդ լադն է; նրա մեկ օկտավ ցածր տարբերակը կոչվում է Իրաք։

Առնչվող: ԻրաքԱջեմԲակիյե դիեզԷվիչ մաքամ

Կարար լադը Իրաք հանդիսացող, բարձր տիրույթի Էվիչ լադից անունը վերցնող մաքամ։ Սեյիրը սկսում է բարձրից և սանդղակը հիշեցնում է Հյուզզամին։

Առնչվող: Էվիչ մաքամԷվիչԻրաքՀյուզզամ մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Էվիչի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Էվիչբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԷվիչԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Քսանվեց ժամանականոց և տասներեք հարվածով մեծ ուսուլ; կազմված է իրար հետևից երկու անգամ եկող թյուրք աքսաղըից և երկու սոֆյանից (26/8, 26/4)։ Շատ է գործածվում կրոնական երաժշտության մեջ, առաջին հերթին թևշիհներում և ջումհուր իլահիներում։^[27]

Առնչվող: Էվսաթ մետրոնոմՆիմ էվսաթԹևշիհ

Ձմռան օրեր. eyyâm նշանակում է «օրեր», sermâ՝ «ձմեռ, ցուրտ»։ Ռահմի բեյի “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” երգը սկսվում է ձմռան ավարտով։

Առնչվող: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ պատմությունԱսարՓեյդա օլմաք

20 ժամանականոց մեծ ուսուլ (20/4); գործածվում է փեշրևներում և խոսքով երկերում։

Առնչվող: Ֆահթե մետրոնոմՄեծ ուսուլՓեշրև

20-րդ դարում տարածված, շարկիից ավելի ազատ կառուցվածքով, հիմնականում կարճ և աշխույժ խոսքով երկ։ Բաժինների դասավորությունը և ուսուլի ընտրությունը կաղապարով սահմանված չեն. կարող է կրել արևմտյան և ժողովրդական երաժշտության ազդեցություններ։^[28]

Առնչվող: ՇարկիԽոսքով երկՆոտային արխիվի Ֆանթեզի երկերը

Համանույն մաքամի երկերի որոշակի կարգով իրար հետևից կարդացվելու և նվագվելու համերգային կարգ։ Դասական ֆասըլը հիմնականում սկսվում է թաքսիմով և փեշրևով; բեսթեներից, սեմաիներից և շարկիներից հետո ավարտվում է սազ սեմաիով։^[29]

Առնչվող: Ֆասըլ խեյեթիՓեշրևՍազ սեմաիԲեսթե

Ֆասըլ կատարող համույթը՝ հանենդեներից (կարդացողներից) և քանոն, ուդ, թանբուր, նեյ, քեմենչե, քեման ու հարվածայիններից կազմված սազենդեներից բաղկացած։

Առնչվող: ՖասըլՀանենդեՍազենդեՍերհանենդե

Տասնվեց ժամանականոց մեծ ուսուլ; հայտնի է նաև Ֆերի մուհամմես անունով։ Դարբեյն ուսուլներից մեկում գործածվում է Մուհամմեսի հետ իրար հետևից; արխիվի Աբդյուլհալիմ աղայի բեսթեն նույնպես չափված է այս Ֆեր + Մուհամմես շղթայով։^[30]

Առնչվող: Ֆեր մետրոնոմՖերի մուհամմեսԴարբեյն

Ֆեր ուսուլի անունը Կանթեմիրօղլուի «Էդվար»-ում; տասնվեց ժամանականոց մեծ ուսուլ է։ Հանդիպում է Կանթեմիրօղլուի էդվարում և Քևսերիի ժողովածուի (Kevserî Mecmuası) գործիքային երկերում; արխիվի օրինակը Կանթեմիրօղլուի 16/8-ով գրված մուհայյեր փեշրևն է։^[31]

Առնչվող: ՖերՖերի Մուհամմես մետրոնոմՓեշրև

Կարար լադը Յեգյահ, գյուչլուն Աջեմ հանդիսացող, ցածր տիրույթում շրջագայող մաքամ։ Դեդե Էֆենդիի Ֆերահֆեզա Մեվլևի այինը այս մաքամի հանրածանոթ երկերից է։

Առնչվող: Ֆերահֆեզա մաքամՅեգյահՄեվլևի այինFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) օրինակելի երկ

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Ֆերահնաքը և Աշիրանը; դոնանըմում կան Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Ֆերահնաք-Աշիրան մաքամԲարդ մաքամՖերահնաք մաքամԻրաքԴյուգահ

Կարար լադը Իրաք, գյուչլուն Դյուգահ հանդիսացող մաքամ; կազմվում է Սեգյահ երանգի Իրաք լադին փոխադրումով։

Առնչվող: Ֆերահնաք մաքամԻրաքՍեգյահ մաքամ

Յեգյահ (Ռե) լադում կարար տվող, գյուչլուն Ռաստ (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում կան Սի և Մի բակիյե բեմոլ; անունը պարսկերեն նշանակում է «ուրախություն ցուցաբերող»։

Առնչվող: Ֆերահնյումա մաքամԲարդ մաքամՅեգյահՌաստՔյուրդի

«Եվրոպական ոճի ֆեր» իմաստով քսանութ ժամանականոց մեծ ուսուլ; կազմված է երկու յուրուք սեմաիից և չորս սոֆյանից, գրվում է 28/4-ով։ Ասում են, որ կազմվել է Ֆրենքչինից ներշնչված; շատ քիչ է գործածվել, և մեզ հասած օրինակները բեսթեներ են։^[32]

Առնչվող: Ֆիրենգի Ֆեր մետրոնոմֆրենքչինԲեսթե

Երկի տեսակը և բաժինների կարգը՝ փեշրև, սազ սեմաի, բեսթե, շարկի, թյուրքու և այլն։ Կայքի նոտային արխիվում յուրաքանչյուր երկի ձևը ցույց է տրվում մաքամի և ուսուլի հետ միասին։

Առնչվող: Սազ երկԽոսքով երկՆոտաների արխիվ

12 ժամանականոց փոքր ուսուլ (12/8 և 12/4); կազմված է երկու սեմայի և երեք Նիմ սոֆֆ-ի միավորումից։ Գործածվում է փեշրևում, բեսթեում և որոշ կրոնական երկերում։

Առնչվող: Ֆրենքչին մետրոնոմՓոքր ուսուլ

Դիվանական պոեզիայում բանաստեղծական ձև; երաժշտության մեջ՝ հանենդեի կողմից նման բանաստեղծության առանց ուսուլի և իմպրովիզացիայով, մաքամի սեյիրը ցույց տալով կարդալը։ Համարվում է խոսքով թաքսիմի մի տեսակ։

Առնչվող: ԹաքսիմՂազելհանՔասիդե

Ղազել կարդալու մեջ վարպետ հանենդե; առանց ուսուլի, իմպրովիզացված խոսքով թաքսիմ անող կարդացող։

Առնչվող: ՂազելՀանենդե

Երկի կամ թաքսիմի ընթացքում մեկ մաքամից մյուսին անցումը; մեղեդին վերջում հիմնականում վերադառնում է հիմնական մաքամին։ Հմուտ անցումները հարստացնում են երկը։

Առնչվող: ՉեշնիՍեյիրԹաքսիմ

Մաքամի սանդղակի երկարացումը կարար լադից ցածր կամ բարձր տիրույթի վերջին լադից բարձր։ Ընդլայնված հատվածում կարող են գործածվել սանդղակի սեփական լադերը կամ այլ լադեր։

Առնչվող: ՍանդղակՄաքամ

Ռաստից մեկ օկտավ բարձր լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է տիզ Սոլ-ով։ Մահուր մաքամի գյուչլու լադն է։

Առնչվող: ՌաստՏիզՕկտավՄահուր մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Գերդանիյե (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Գերդանիյեն և Բուսելիկը; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Գերդանիյեբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԳերդանիյեԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Մահուր լադի մեկ օկտավ ցածր տարբերակը; Ֆայից 5 կոմա բարձր (Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ), Ռաստից 4 կոմա ցածր։

Առնչվող: ՄահուրԻրաքՌաստ

Ներածություն; երկի սկզբում նվագարանների նվագած բացման բաժինը կամ մեկ բաժնի անցումը նախապատրաստող մասը։

Առնչվող: ԱրանաղմեԹաքսիմ

Դեռ չբացված ծաղիկ, հատկապես վարդի կոկոն։ Դասական պոեզիայում թարմության և սիրեցյալի բերանի պատկերն է. չբացված մնացած կոկոնը հիշեցնում է նաև կարճատև գեղեցկություն։

Առնչվող: Bir Gonca Femin Yâresi պատմությունԳոնջա-ֆեմ

Կոկոնաշուրթ. չբացված վարդի կոկոնի պես փոքր և գեղեցիկ բերան ունեցող (fem՝ բերան)։ Դասական պոեզիայում սիրեցյալի համար կայուն համեմատություն է. հանդիպում է Դեդե էֆենդու “Bir gonca-femin yâresi” ստեղծագործության մեջ։

Առնչվող: Bir Gonca Femin Yâresi պատմությունԳոնջաՅարե

Կարար լադը Նևա (Ռե), գյուչլուն Աջեմ (Ֆա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում արըզա չկա; անունը նշանակում է «գեղեցիկ կոկոն»։

Առնչվող: Գոնջա-ի Ռանա մաքամԲարդ մաքամՆևաԱջեմԿարար

Ուդ, թանբուր նման լարային նվագարաններում իրանի վերին երեսը, այսինքն՝ ձայնասեղանը; հիմնականում պատրաստվում է բարակ փայտից և ապահովում է ձայնի տարածումը։

Առնչվող: ՏակնԷշիք

Մաքամի սանդղակում կարարից հետո ամենակարևոր լադը; մեղեդու հաճախակի կանգառի կենտրոն, որտեղ արվում են կիսակարարներ։ ԱԷՈՒ տեսության մեջ հիմնականում սանդղակի քառյակի և հնգյակի միացման լադն է։

Առնչվող: ԿարարԿախյալ կարարՄաքամՄակամներ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում կան Ռե բակիյե դիեզ և Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ (Մահուր լադ); անունը նշանակում է «ծաղկեփունջ»։

Առնչվող: Գյուլդեստե մաքամԲարդ մաքամՌաստԲուսելիկՄահուր

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «վարդայտ»; ազգակից է Դյուգյահում կարար տվող Ուշշակ, Բեյաթի և Հյուսեյնի մաքամներին։

Առնչվող: Գյուլիզար մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաՀյուսեյնի մաքամԿարար

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «հավատարմության վարդանոց»; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Գյուլշեն-ի Վեֆա մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահԿարար

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «վարդանոց»; դոնանըմում կա միայն Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Գյուլզար մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահԿարար

Ոսկե պարան, ոսկե թել. habl նշանակում է «պարան», zer՝ «ոսկի»։ Պոեզիայում գործածվում է որպես փայլուն և բարակ թելի համեմատություն. սարդի բեյթում նկարագրում է սարդոստայնի թելը։

Առնչվող: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) պատմությունԱնքեբութ

32 ժամանականոց մեծ ուսուլ; կազմված է ութ Սոֆֆ-երի տարբեր ձևերով հաջորդականությունից (32/8, 32/4, 32/2)։ Ընթացքը աշխույժ է; գործածվում է առավելապես երկրորդ բեսթեներում, ինչպես նաև փեշրևում, քյարում և իլահիներում։

Առնչվող: Հաֆիֆ մետրոնոմԲեսթեՔյար

Պղնձից պատրաստված մեծ զույգ ծնծղա; գործածվում է թեքքե երաժշտության և Մեվլևի այինների մեջ։

Առնչվող: Հալիլե (ծնծղաներ) նվագարանՔուդյում

Համբարձում Լիմոնճյանի (1768–1839) կողմից 19-րդ դարի սկզբին մշակված, հայկական տառերից ստացված նշաններով գրվող նոտային համակարգ։ Այն հիմնված է յոթ հիմնական նշանի վրա և Ռաստից մինչև Գերդանիե, առանց օկտավայի, ցույց է տալիս 14 ձայնաստիճան։ Որոշ ձայնաստիճանների տեղը ճկուն է՝ կախված կատարումից։ Մեվլևիական այինները և բազմաթիվ դասական երկեր գրի են առնվել այս գրով։^[33]

Առնչվող: Էբջեդ նոտագրությունԿանտեմիրի նոտագրությունՄեշք

Փեշրև և սազ սեմաի նման սազ երկերում, յուրաքանչյուրից հետո թեսլիմ նվագվող հիմնական բաժինը; գործածվում է նաև խոսքով երկերի բաժինների համար։

Առնչվող: ԹեսլիմՓեշրևՍազ սեմաի

Կարդացող, ձայնի արտիստ; խոսքով երկերը կարդացող կատարող։

Առնչվող: ՍազենդեՍերհանենդեՂազելհան

Վաթսունչորս ժամանականոց մեծ ուսուլ; անունը նշանակում է «պարունակող», քանի որ իր մեջ ներառում է սոֆյան, յուրուք սեմաի և նիմ հաֆիֆ ուսուլները։ 64/4 և առավել հաճախ 64/2 մերթեբեով գործածվում է փեշրևներում և առաջին բեսթեներում։^[34]

Առնչվող: Հավի մետրոնոմՆիմ հաֆիֆՓեշրև

Տխուր, թախծոտ, սիրտ հուզող։ Ռահմի բեյի առաջին ստեղծագործության տեքստը սկսվում է “Gül hazin…” խոսքերով։

Առնչվող: Gül Hazin Sünbül Perîşan պատմությունՓերիշան

22 զարկանի մեծ ուսուլ․ Իսմայիլ Հաքքը Օզքանը այն տալիս է 22/4 չափով՝ 6+4+4+4+4 զարկի խմբերով։ TDV իսլամական հանրագիտարանը այն դասում է 22 զարկանի ուսուլների շարքին․ Էքրեմ Քարադենիզը նույն անունով տալիս է 44 զարկանի կաղապար։ Miras-ı Saz արխիվում այս ուսուլով գործ չկա։^[35]

Առնչվող: Հեզեչ մետրոնոմՄեծ ուսուլ

Չարգյահից 5 կոմա բարձր միջանկյալ լադը (Դո փոքր մյուջեննեբ դիեզ)։ Մեկ կոմա ցածր տարբերակը կոչվում է Նիմ հիջազ (Դո բակիյե դիեզ); Հիջազ քառյակում հիմնականում գործածվում է Նիմ հիջազը։

Առնչվող: ՆիմՀիջազ քառյակՀիջազ մաքամՓոքր մյուջեննեբ դիեզ

Փոքր մյուջեննեբից, ավելցուկ երկրորդականից և փոքր մյուջեննեբից (Ս Ա Ս՝ 5 + 12 + 5 կոմա) կազմված քառյակ; Դյուգահի վրա տալիս է Դյուգահ–Դիք քյուրդի–Նիմ հիջազ–Նևա լադերը։

Առնչվող: ՔառյակԱվելցուկ երկրորդականՀիջազ մաքամ

Կարար լադը Դյուգահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող; Հիջազ քառյակի ավելցուկ երկրորդականով հայտնի մաքամ։ Հումայունի, Ուզզալի և Զիրգյուլելի Հիջազի հետ միասին կազմում է Հիջազ ընտանիքը։

Առնչվող: Հիջազ մաքամՀիջազ քառյակԱվելցուկ երկրորդականՀիջազ-Հումայուն մաքամՀիջազ-Ուզզալ մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ միավորում է Հիջազի և Զեմզեմեի գույները; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ և Դո բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Հիջազ-Զեմզեմե մաքամԲարդ մաքամՀիջազ մաքամՍաբա-Զեմզեմե մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, Հիջազի գույնը տեղափոխում է ցածր գոտի՝ Աշիրան լադ; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Հիջազաշիրան մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանՀիջազ մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, միավորում է Հիջազի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ և Դո բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Հիջազբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՀիջազ մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Հիջազի և Ուշշակի գույները; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ և Դո բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Հիջազի-Ուշշակ մաքամԲարդ մաքամՀիջազ մաքամՈւշշակ մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Հիջազքյարի և Քյուրդիի գույները; դոնանըմում կան Լա, Սի և Մի բակիյե բեմոլ։

Առնչվող: Հիջազքյար-Քյուրդի մաքամԲարդ մաքամՀիջազքյար մաքամՔյուրդիլիհիջազքյար մաքամՌաստ

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն Գերդանիյե հանդիսացող շեդ մաքամ; համարվում է Զիրգյուլելի Հիջազ սանդղակի Ռաստ լադի վրա փոխադրված տարբերակը։ Սանդղակում կան երկու Հիջազ քառյակ։

Առնչվող: Հիջազքյար մաքամՇեդ մաքամՀիջազ-Զիրգյուլե մաքամ

Նևայից 5 կոմա բարձր, Հյուսեյնիից 4 կոմա ցածր միջանկյալ լադը (Ռե փոքր մյուջեննեբ դիեզ)։ Հյուզզամ և Սուզինաք նման մաքամներում գործածվում է Նևայի վրայի Հիջազ քառյակում։

Առնչվող: ՆևաՀյուսեյնիՀիսար մաքամՀյուզզամ մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ստացել է իր միավորած Հիսար և Բուսելիկ գույներից; դասական շրջանից մինչ օրս կիրառվել է փեշրևներում, սեմաիներում և շարքըներում։

Առնչվող: Հիսարբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԲուսելիկ մաքամՀիսարԿարարԳյուչլու

Օկտավայի 53 հավասար մասերից մեկը, մոտ 22,6 ցենտ․ անվանվել է XVII դարի անգլիացի տեսաբան Ուիլյամ Հոլդերի անունով։ 53 հավասար բաժանման մեջ 4, 5, 8 և 9 Հոլդերի կոմման 1 ցենտից պակաս տարբերությամբ համընկնում են AEÜ-ի պյութագորյան միջակայքերին (բաքիյե, քյուչյուք մյուջեննեբ, բյույուք մյուջեննեբ, թանինի), ուստի ուսուցման մեջ «կոմմա» ասելով սովորաբար այս միավորն են նկատի ունենում։ Այս կայքի հնչյունները նույնպես հաշվարկվում են 53 հավասար բաժանմամբ։

Առնչվող: ԿոմաՊյութագորյան կոմմաՀնչյունային համակարգ (ses düzeni)Գործիքներ

Հիջազ ընտանիքից, կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Դյուգահի վրայի Հիջազ քառյակից և Նևայի վրայի Բուսելիկ հնգյակից։

Առնչվող: Հիջազ-Հումայուն մաքամՀիջազ մաքամ

Նևայից մեկ թանինի բարձր հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Մի-ով։ Հյուսեյնի և Բուսելիկ մաքամների գյուչլու լադն է; նրա մեկ օկտավ ցածր տարբերակը կոչվում է Հյուսեյնի-աշիրան։

Առնչվող: Հյուսեյնի-աշիրանՀյուսեյնի մաքամԲուսելիկ մաքամ

Հյուսեյնի լադի մեկ օկտավ ցածր տարբերակը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Մի-ով։ Կարճ ասված նաև «Աշիրան» է կոչվում։

Առնչվող: ՀյուսեյնիՅեգյահԱջեմ-աշիրան

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող մաքամ։ Կրում է Ուշշակ երանգը; սեյիրը սկսվում է գյուչլուի շուրջից, բարձր տիրույթում գործածում է Էվիչ, իսկ իջնելիս հիմնականում՝ Աջեմ։

Առնչվող: Հյուսեյնի մաքամՀյուսեյնիԻջնող-բարձրացող սեյիր

Մաքամ, որի քարարը Հուսեյնի-աշիրանն է (Մի), գյուչլյուն՝ Հյուսեյնին (Մի)։ Անունը ստացել է քարարի աստիճանից. նշաններն են Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բաքիյե դիեզ։

Առնչվող: Հյուսեյնիաշիրան մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահԿարար

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Հյուսեյնի և Գյուլիզար մաքամները; դոնանըմը, Հյուսեյնիի նման, Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Հյուսեյնիգյուլիզար մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի մաքամԳյուլիզար մաքամՀյուսեյնի

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող մաքամ։ Դոնանըմում կա միայն Սի կոմա բեմոլ; Ուշշակի և Բեյաթիի հետ կիսում է նույն կարարն ու գյուչլուն։

Առնչվող: Հյուզի մաքամԴյուգահՆևաՈւշշակ մաքամԲեյաթի մաքամ

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «նոր Հյուզզամ»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ, Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Հյուզզամ-ը Ջեդիդ մաքամԲարդ մաքամՀյուզզամ մաքամԻրաքՍեգյահ

Կարար լադը Սեգյահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող մաքամ։ Նևայի վրայի Հիջազ քառյակը (Նևա–Հիսար–Էվիչ–Գերդանիյե) նրան տալիս է իր խորունկ և հանդիսավոր երանգը։

Առնչվող: Հյուզզամ մաքամՍեգյահՀիջազ քառյակ

Էվիչ լադի մեկ օկտավ ցածր տարբերակը; Ֆայից 4 կոմա բարձր (Ֆա բակիյե դիեզ)։ Էվիչ, Ֆերահնաք և Բեստենիգյար նման մաքամները կարար են տալիս Իրաք լադում։

Առնչվող: ԷվիչԳևեշտԲակիյե դիեզՖերահնաք մաքամԷվիչ մաքամ

SymbTr ժողովածուում 9/8-ով գրվող ինը ժամանականոց մի ուսուլի անուն։ Արխիվի միակ օրինակը Քեմանի Թաթյոս էֆենդիի «Gözüm hasretle giryândır» խոսքերով սկսվող հյուզզամ շարկին է։^[36]

Առնչվող: Ըրաքսաք մետրոնոմԱքսակ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող; Բեյաթի և Ռաստ երանգները միասին գործածող հին մաքամներից մեկը։

Առնչվող: Իսֆահան մաքամԲեյաթի մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը Իսֆահանի փաղաքշական-նվազական ձևն է; դոնանըմում կա Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Իսֆահանեք մաքամԲարդ մաքամԻսֆահան մաքամԴյուգահՆևա

Երկի նվագելը կամ կարդալը; այս գործը կատարողը կոչվում է կատարող։ Մաքամային երաժշտության մեջ կատարումը հարստացվում է նոտայում չգրված զարդարանքներով և ձևերով։

Առնչվող: ԹավըրՀանենդեՍազենդե

Տասներկու ժամանականոց փոքր ուսուլ; TDV-ի և Իսմայիլ Հաքքը Օզքանի ուսուլների ցանկերում դասվում է 12 ժամանականոց ուսուլների շարքին։ Արխիվի օրինակը Ուզեիր Հաջիբեյովի 12/8-ով գրված «Çırpınırdı Karadeniz» թյուրքուն է։^[37]

Առնչվող: Իքիզ Աքսաք մետրոնոմԱքսակՓոքր ուսուլ

Թեքքեներում, մզկիթներում և կրոնական հավաքույթներում կարդացվող, հիմնականում փոքր ուսուլներով ստեղծագործված կրոնական խոսքով երկ։^[38]

Առնչվող: Թեքքե երաժշտությունԴուրաքՇուղուլՆոտային արխիվի Իլահի երկերը

Սեյիրի տեսակ, երբ մեղեդին սկսվում է գյուչլու լադից կամ սանդղակի միջին տիրույթից, շրջագայում է բարձր և ցածր տիրույթներում ու տալիս կարարը։ Բեյաթի և Հյուսեյնի նման մաքամները այս տեսակից են։

Առնչվող: ՍեյիրԳյուչլուԲեյաթի մաքամՀյուսեյնի մաքամ

Սեյիրի տեսակ, երբ մեղեդին սկսվում է սանդղակի բարձր տիրույթից և քայլ առ քայլ իջնում դեպի կարար։ Մահուր և Մուհայյեր նման մաքամները այս տեսակից են։

Առնչվող: ՍեյիրԲարձրացող սեյիրՄահուր մաքամՄուհայյեր մաքամ

Ցածր, հաստ ձայն։ Լադերի անունների առջևում ցույց է տալիս այդ լադի մեկ օկտավ ցածր տարբերակը (կաբա չարգյահ և այլն); գործածվում է նաև նվագարանների ամենացածր տիրույթը նշելու համար։

Առնչվող: ՏիզԿաբա չարգյահՕկտավ

Չարգյահ լադի երկու օկտավ ցածր տարբերակը; Յեգյահից մեկ թանինի (9 կոմա) ցածր լադը։ Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Դո-ով և գործածվում է ցածր նվագարանների ամենացածր տիրույթում։

Առնչվող: ԿաբաՉարգյահՅեգյահ

Իրանը դդումից փորված և կաշվով պատված, ծնկին ուղղահայաց պահելով աղեղով նվագվող ժողովրդական նվագարան։ Նույնացել է Թեքե շրջանի մեղեդիների հետ։

Առնչվող: Կաբակ քեմանե նվագարանՔեմենչեՌեբաբԹյուրքու

Աշուղական և դիվանական պոեզիայի քալենդերի տեսակով գրված բանաստեղծությունների վրա ստեղծագործված խոսքով երկ։ Հանդիպում է նաև մեհթերի երգացանկում. արխիվի օրինակները Մահմուդ II-ինն ու Նուման աղայինն են։^[39]

Առնչվող: Խոսքով երկՄեհթերՆոտային արխիվի Քալենդերի երկերը

Դիմիտրիե Կանտեմիրի (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» («Երաժշտության գիտության գիրքը՝ ըստ տառերի») երկում գործածված տառային նոտագրությունը։ Ձայնաստիճանները գրվում են տառերով, տևողությունները՝ թվանշաններով։ Ռաստից մինչև Գերդանիե մեկ օկտավայում կա 17 ձայնաստիճան։ Այս գրով Կանտեմիրը գրի է առել իր ժամանակի հարյուրավոր փեշրևներ և սազ սեմաիներ։ Նրա ժամանակակից Նայի Օսման Դեդեի (մահ. 1729) նոտագրությունը նման է դրան։^[24]

Առնչվող: Էբջեդ նոտագրությունՀամբարձումի նոտագրությունՓեշրևAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) օրինակելի երկ

19-րդ դարի վերջին Ստամբուլի թուլուաթ թատրոնում սովորաբար կին կատարողի երգած և պարով ներկայացրած աշխույժ երգ։ Անունը գալիս է իտալերեն canto (երգ) բառից. բառերը հիմնականում վանկային չափով են։^[40]

Առնչվող: ՇարկիԽոսքով երկՆոտային արխիվի Կանտո երկերը

Տրապեզաձև իրանով, հիմնականում 24–27 շարքով, յուրաքանչյուր շարքում երեք-երեք լարով, մատներին անցվող մզրաբներով նվագվող լարային նվագարան։ Աստիճանները մանդալներով կարգավորվում են փոքր քայլերով; այս կայքում կարելի է նվագել դիտարկիչում։^[41]

Առնչվող: Քանոն նվագարանՄանդալՇարքՅուքսյուք

Ջուրջունա ուսուլի փակ հարվածաձևը; Իսմայիլ Հաքքը Օզքանն ուսուլների ցանկում այն առանձնացնում է Բաց ջուրջունայից։ Տասը ժամանականոց է, արխիվում գրվում է 10/8-ով (երկու երկում՝ 10/16-ով), և այստեղի բոլոր երկերը շարկիներ են։^[42]

Առնչվող: ՋուրջունաՔապալը Ջուրջունա մետրոնոմՇարկի

Խոսքով երկերի ամենամեծ և շքեղ տեսակը; հիմնականում լայն թերենյում (անիմաստ վանկերով երգվող) բաժիններով և մեծ ուսուլներով ստեղծագործվում է, ցույց տալով կոմպոզիտորի վարպետությունը։^[43]

Առնչվող: ՔյարչեԹերենյումՄեծ ուսուլՆոտային արխիվի Քյար երկերըGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) օրինակելի երկ

Խոսքում մաքամների և ուսուլների անուններ պարունակող մեծ խոսքով երկ, որում յուրաքանչյուր անուն հնչելիս անցում է կատարվում տվյալ մաքամին ու ուսուլին։ Հիմնականում սկսվում է Ռաստով. Դեդե Էֆենդիի երկում կա 26, Ահմեդ Ավնի Քոնուքինում՝ 119 մաքամ։^[44]

Առնչվող: ՔյարԱնցումՆոտային արխիվի Քյար-ը նաթըք երկերըRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) օրինակելի երկ

«Նոր քյար» իմաստով անվանում։ Դեդե Էֆենդիի Ռաստ մաքամով, Աղըր դյույեք ուսուլով «Gözümde dâim hayâl-i cânâ» երկը հայտնի է այս անունով և համարվում է կոմպոզիտորի նոր որոնումներն արտացոլող երկերից մեկը։^[45]

Առնչվող: ՔյարԹերենյումՆոտային արխիվի Քյար-ը նև երկերըGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) օրինակելի երկ

Նեղ ու երկար իրանով, եռալար, ուղղահայաց պահելով աղեղով նվագվող Արևելյան Սևծովյան նվագարան։ Հորոնի և քեմանչայի եղանակների սազն է; դասական քեմանչայից առանձին նվագարան է։

Առնչվող: Սևծովյան քեմանչա նվագարանՔեմենչեԹյուրքուՊարեղանակ

Լադը, որով մաքամն ավարտում է մեղեդին և որի վրա կանգ առնելիս առաջանում է ամբողջականության զգացում; մաքամի «տունը»։ Կոչվում է նաև կանգառի լադ։

Առնչվող: ԳյուչլուԿախյալ կարարՄաքամՄակամներ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող բարդ մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ուշշակ քառյակից և Նևայի վրայի Հիջազ հնգյակից; շատ սիրված է նաև ժողովրդական երաժշտության մեջ։

Առնչվող: Կարջըղար մաքամՈւշշակ քառյակՀիջազ քառյակ

Քյարի փոքրիկը համարվող, ավելի կարճ և ավելի փոքր ուսուլներով ստեղծագործված խոսքով երկ։

Առնչվող: ՔյարԽոսքով երկՆոտային արխիվի Քյարչե երկերը

Կրոնական երաժշտության մեջ բանաստեղծության առանց ուսուլի և իմպրովիզացիայով կարդացվող տեսակը; խոսքով թաքսիմի բնույթ ունի։

Առնչվող: ՂազելԹեքքե երաժշտություն

Երկու փայտե գդալները մատների միջև իրար զարկելով ռիթմ պահող ժողովրդական նվագարան։ Օգտագործվում է Կոնիայի, Սիլիֆկեի և Էգեյան շրջանների պարային եղանակներում։

Առնչվող: Գդալներ նվագարանՊարեղանակՈւսուլ

Մուսեմմեն ուսուլի հին անունը; 8/8-ով գրվող, մեկ սեմաիից և մեկ թյուրք աքսաղըից կազմված ութ ժամանականոց փոքր ուսուլ է։ Հայտնի չէ, թե հունական ծագման այս բառն ինչու է գործածվել որպես երաժշտական տերմին։^[46]

Առնչվող: ՄուսեմմենՔաթիքոֆթի մետրոնոմ

Առանց լեզվակի, երկար, երկու ծայրերը բաց, բերանից կողքից բռնված փչվող ժողովրդական նվագարան; հայտնի է որպես հովիվների նվագարան։

Առնչվող: Կավալ նվագարանՆեյ

Թեքից ավելի թեթև հարվածը; ասվում է նաև «քա»։ Ինչպես Սոֆֆ ուսուլի «դյում–թեք–քե» հաշվարկում։

Առնչվող: ԹեքԴյումՍոֆյան մետրոնոմ

Արևմտյան ծագումով աղեղնային նվագարան; 19-րդ դարից ի վեր տարածված է թուրքական երաժշտության մեջ և նվագվում է իր հատուկ ձևով։

Առնչվող: Ջութակ նվագարանՔեմենչե

Դասական թուրքական երաժշտության մեջ տանձաձև փոքր իրանով, երեք լարով, ծնկի վրա ուղիղ բռնված, աղեղով նվագվող նվագարան; լարերին սեղմվում է եղունգով կողքից դիպչելով։ Սևծովյան քեմենչեն առանձին ժողովրդական նվագարան է։

Առնչվող: Դասական քեմանչա նվագարանՍևծովյան քեմանչա նվագարանՌեբաբ

Որոշակի ուսուլից կախված, կանոնավոր ռիթմով ժողովրդական երաժշտության մեղեդի; թյուրքուների և պարային մեղեդիների մեծ մասը այս տեսակից է։

Առնչվող: Ուզուն հավաԹյուրքուՈւսուլ

Ահենք, որում սոլ գրվող Ռաստ փերդեն հնչում է որպես լյա. մանսուր ահենքից մեկ տոնով բարձր է, իսկ բոլաահենքից՝ ցածր։ Անունը վերցնում է քըզ նեյ կոչվող նեյից։

Առնչվող: ԱհենքՄանսուր

Միաեղեգ բերանակով փչվող, փականներով փողային նվագարան։ Օսմանյան կայսրություն է մտել 19-րդ դարում փողային նվագախմբերի հետ; թուրքական երաժշտության մեջ ֆասըլի և թաքսիմի ավանդույթը ձևավորվել է հիմնականում ցածր լարվածքով սոլ կլառնետով։

Առնչվող: Կլառնետ նվագարանԹաքսիմՖասըլ խեյեթիՄըզըքա-յի Հումայուն

Օսմանյան պալատում, թեքքեներում և քաղաքային միջավայրերում զարգացած, մաքամի և ուսուլի համակարգի վրա հիմնված արվեստի երաժշտության ավանդույթ; հիշատակվում է նաև Թուրքական արվեստի երաժշտություն, Թուրք մուսիկի, Օսմանյան երաժշտություն նման անուններով։

Առնչվող: ՄաքամՈւսուլՖասըլԴարաշրջաններ

Մաքամային երաժշտության մեջ ինտերվալները չափելու համար օգտագործվող փոքր միավոր. մեկ ամբողջ տոն (թանինի) հաշվվում է 9 կոմա։ Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի տեսությունը լադերը կառուցում է պյութագորասյան հարաբերություններով (պյութագորասյան կոմա, մոտավորապես 23,5 ցենտ); օկտավի բաժանումը 53 հավասար մասի (Հոլդերի կոմա, մոտավորապես 22,6 ցենտ) այս համակարգին համապատասխանում է 1 ցենտից պակաս տարբերությամբ և օգտագործվում է գործնականում, այդ թվում այս կայքում։

Առնչվող: ԻնտերվալՀոլդերի կոմմաՊյութագորյան կոմմաԹանինիԱրել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգՕկտավԳործիքներ

Այն գրված լադը 1 կոմայով ցածրացնող ԱԷՈՒ արըզա նշան։ Սեգյահ լադը (Սի կոմա բեմոլ) գրվում է սրանով։

Առնչվող: Կոմա դիեզԱրըզաՍեգյահ

Այն գրված լադը 1 կոմայով բարձրացնող ԱԷՈՒ արըզա նշան։

Առնչվող: Կոմա բեմոլԱրըզա

Աղեղնային նվագարաններից ամենամեծը և ամենացածր ձայնով; նվագվում է կանգնած, ուղղահայաց պահելով։ Թուրքական երաժշտության ֆասըլ և ռադիո համույթներում ստանձնել է համույթի ամենացածր ձայնը։

Առնչվող: Կոնտրաբաս նվագարանՖասըլ խեյեթիՔեման

Թյուրքերի հայտնի ամենահին լարային նվագարաններից մեկը; Դեդե Կորկուդի պատմություններում հիշատակվում է որպես օզանների սազ։ Համարվում է բաղլամայի և դոմբրայի նման բազմաթիվ կոթավոր լարային նվագարանների նախահայրը։

Առնչվող: Կոպուզ նվագարանԲաղլամաՁողՏակն

Ժողովրդական պոեզիայի ամենատարածված տաղաչափական ձևը. սովորաբար բաղկացած է 11-վանկանի քառյակներից և գրվում է սազի նվագակցությամբ կատարվելու համար։ Քոշմա բառերով թյուրքուներից բացի կան նաև դասական կոմպոզիտորների ուսուլով ստեղծագործած քոշմաներ։^[47]

Առնչվող: ԹյուրքուԲաղլամաՆոտային արխիվի Քոշմա երկերը

Քյոչեքների պարին ընկերակցելու համար, հիմնականում նույն մաքամով և տարբեր ուսուլներով թյուրքուների և շարկիների իրար հետևից շարվածությունից կազմված երկերի շարք։

Առնչվող: ՖասըլԹյուրքուՆոտային արխիվի Քյոչեքչե երկերը

Քանոնի վրա կամրջի ետևում՝ կամրջի և լարակալի միջև ընկած լարերի կարճ հատվածներին մեզրապով հարվածելով ստացվող կարճ, չոր և բարձր ձայն․ կոչվում է նաև կամրջի ետևի հարված։ Հատկապես աշխույժ, ռիթմիկ կտորներում այն ներմուծվում է որպես շեշտ և տարբերվում է շելփեից ու չեքմեից։ Վիրտուալ քանոնում կարելի է փորձել՝ դիպչելով կամրջի աջ կողմի կարճ լարերին։

Առնչվող: Քանոն նվագարանՔանոնՄզրաբՄանդալ

Մեհթեր նվագախմբի ամենամեծ թմբուկը; պղնձե կաթսայի ձևով իրանով, նվագվում է մուրճիկով։

Առնչվող: Քյոս (մեծ թմբուկ) նվագարանՄեհթերՆակկարե

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Կարարով, գյուչլուով և դոնանըմով (Սի կոմա բեմոլ, Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ) Սաբա մաքամի հետ կիսում է նույն շրջանակը։

Առնչվող: Քյուչեք մաքամԲարդ մաքամՍաբա մաքամԴյուգահՉարգյահ

Պղնձից պատրաստված, մաշկապատ երկու փոքր կիսագնդաձև թմբուկից կազմված հարվածային նվագարան; նվագվում է երկու մուրճիկով։ Մեվլևի այիններում պահում է ուսուլը։^[48]

Առնչվող: Քուդյում նվագարանՔուդյումզենբաշիԶահմեՈւսուլ

Մեվլևիական մուտրիբում քուդյում նվագող և այինի ուսուլն ու տեմպը ղեկավարող անձը։

Առնչվող: ՔուդյումՄուտրիբ

Հինգ կոմայանոց ինտերվալ; կրճատումը՝ Ս։ Ուշշակ քառյակում Սեգյահի և Չարգյահի միջև, Հիջազ քառյակում առաջին և վերջին ինտերվալը փոքր մյուջեննեբ է։

Առնչվող: ԻնտերվալԲակիյեՄեծ մյուջեննեբՀիջազ քառյակԼսողության մարզում

ԱԷՈՒ նոտագրության մեջ լադը 4 կոմայով ցածրացնող արըզա նշան։ Հիջազ քառյակի Դիք քյուրդի լադը (Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ) գրվում է սրանով։

Առնչվող: Փոքր մյուջեննեբԲակիյե բեմոլՀիջազ քառյակԱրըզա

ԱԷՈՒ նոտագրության մեջ լադը 5 կոմայով բարձրացնող արըզա նշան։ Մահուր (Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ) և Հիջազ (Դո փոքր մյուջեննեբ դիեզ) լադերը գրվում են սրանով։

Առնչվող: Փոքր մյուջեննեբՄահուրԲակիյե դիեզԱրըզա

Հիմնականում 2-ից 15 ժամանակի սահմաններում մնացող ուսուլներ (Սոֆֆ, Աքսակ, Դյույեք, Ջուրջունա և այլն)։ Գործածվում են շարկիի, թյուրքուի, սազ սեմաիի նման երկերում։

Առնչվող: Մեծ ուսուլՈւսուլ

Ահմեդ Ավնի Քոնուքի 119 մաքամանոց «Ռաստ քյար-ը նաթըք»-ի (Ֆիհրիստ-ի մաքամաթ) այն հատվածների անունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է մեկ մաքամ; խոսքերը նույնպես Քոնուքինն են, և մեծ մասում հիշատակվում է մաքամի անունը։ Արխիվում յուրաքանչյուր քյուփե առանձին երկ է։^[49]

Առնչվող: Քյար-ը նաթըքՄաքամ

Դյուգահից 4 կոմա (բակիյե) բարձր միջանկյալ լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Սի բակիյե բեմոլ-ով (Սիից 5 կոմա ցածր)։ Սահմանում է Քյուրդի քառյակը և Նիհավենդ, Քյուրդի նման մաքամները։

Առնչվող: Բակիյե բեմոլՔյուրդի քառյակՔյուրդի մաքամՆիհավենդ մաքամ

Բակիյեից և երկու թանինիից (Բ Թ Թ՝ 4 + 9 + 9 կոմա) կազմված քառյակ; Դյուգահի վրա տալիս է Դյուգահ–Քյուրդի–Չարգյահ–Նևա լադերը։

Առնչվող: ՔառյակՔյուրդի մաքամՔյուրդի

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Քյուրդին և Գերդանիյեն; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Քյուրդի-Գերդանիյե մաքամԲարդ մաքամՔյուրդիԳերդանիյեԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Քյուրդի քառյակից և Նևայի վրայի Բուսելիկ հնգյակից; առաջին ինտերվալի բակիյե լինելը նրան տալիս է իր հատուկ երանգը։

Առնչվող: Քյուրդի մաքամՔյուրդի քառյակԲակիյե

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն Չարգյահ հանդիսացող շեդ մաքամ; Քյուրդի երանգի Ռաստ լադի վրա փոխադրված տարբերակը։ Հատկապես 20-րդ դարի շարկիներում շատ է գործածվել։

Առնչվող: Քյուրդիլիհիջազքյար մաքամՇեդ մաքամՔյուրդի մաքամ

Տասը ժամանականոց փոքր ուսուլ; իր մեջ թաքնված աքսակության պատճառով կոչվում է նաև աքսակ ֆահթե, իսկ քանի որ Ֆահթեի կեսն է՝ նիմ ֆահթե։ Առավելապես գրվում է 10/4-ով; գործածվում է փեշրևներում, բեսթեներում և այիններում և նաքիշ բեսթեների ավանդական ուսուլն է։^[50]

Առնչվող: Լենք Ֆահթե մետրոնոմֆահթեՆաքիշ

Բալկանյան և Ռումելիական ծագումով, արագ և աշխույժ, 2/4 չափանիշով սազ երկ; գրվում է հանե և թեսլիմ կարգով։ 20-րդ դարում հաճախ նվագվել է ֆասըլների վերջում։

Առնչվող: Սազ երկՍիրտոՀանեՆոտային արխիվի Լոնգա երկերըNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) օրինակելի երկ

Հյուսեյնիից մեկ թանինի բարձր միջանկյալ լադը; ֆայից 5 կոմա բարձր (Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ), Գերդանիյեից 4 կոմա ցածր։ Մահուր մաքամի բնութագրիչ լադն է; նրա մեկ օկտավ ցածր տարբերակը կոչվում է Գևեշտ։

Առնչվող: ԳևեշտԷվիչՄահուր մաքամ

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն տիզ Գերդանիյե հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ռաստի վրայի Չարգյահ հնգյակից և Նևայի վրայի Չարգյահ քառյակից; ունի իջնող սեյիր և հիշեցնում է մաժոր սանդղակը։

Առնչվող: Մահուր մաքամՄահուրՉարգյահ քառյակԻջնող սեյիր

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, միավորում է Մահուրի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կա Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ (Մահուր լադ)։

Առնչվող: Մահուրբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՄահուր մաքամԲուսելիկ մաքամՄահուր

Որոշակի սանդղակով, կարար և գյուչլու լադերով, ինչպես նաև այն, թե ինչպես է մեղեդին շարժվում այս սանդղակում նկարագրող սեյիր կանոններով կազմված մեղեդային համակարգ։ Թուրքական երաժշտության մեջ հայտնի են հարյուրավոր մաքամի անուններ; դրանցից մի մասն է լայնորեն գործածվում։^[51]

Առնչվող: ՍանդղակԿարարԳյուչլուՍեյիրՄակամներ

Քանոնում յուրաքանչյուր շարքի ծայրին գտնվող, բարձրացնելով ու իջեցնելով լարի թրթռացող երկարությունը փոխող փոքր մետաղական լծակներ։ Քանոնների մեծ մասում կիսատոնը բաժանված է վեց մանդալի․ մեկ մանդալը մոտ 17 ցենտ է, այսինքն՝ մի փոքր ավելի փոքր է տեսական կոմայից (մոտ 22,6 ցենտ)։ Մանդալները կարելի է բարձրացնել ու իջեցնել նաև նվագելիս։

Առնչվող: ՔանոնՇարքԿոմաՔանոն նվագարան

Կոչվում է նաև մանդըրա. հիմնականում յոթ ժամանակ ունեցող Դևրի Թուրան ուսուլով նվագվող պարեղանակ։ Այս անունը տրվում է նաև հենց Դևրի Թուրան ուսուլին. արխիվի օրինակը Լավթաջը Անդոնի Հիջազ մանդրան է։^[52]

Առնչվող: Կըրըք հավաԴևրի հինդիՆոտային արխիվի Մանդրա երկերը

Ցածր և լիքը ձայնով նեյի երկարություն և այս նեյի ահենքը; սոլ գրվող Ռաստ փերդեն հնչում է որպես սոլ, այսինքն՝ լսվում է գրված բարձրությամբ։ Ավելի ցածր է, քան բոլաահենքը, և հաճախ նախընտրվում է Մեվլևի այիններում։

Առնչվող: ԱհենքՇահ ահենքըՆեյ

Կանոնավոր և ուժեղ ռիթմով, քայլելու համար հարմար երկ։ Թուրքական երաժշտության մեջ ունի լայն երգացանկ՝ մեհթերի եղանակներից մինչև 19-րդ դարի փողային նվագախմբի քայլերգերը, «Ceddin Deden»-ը և Իստիքլալ մարշը։^[53]

Առնչվող: ՄեհթերՄըզըքա-յի ՀումայունՆոտային արխիվի Քայլերգ երկերը

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող մաքամ։ Անունը ստացել է Կենտրոնական Ասիայի Մավերաուննահր տարածաշրջանից; դոնանըմում արըզա չկա։

Առնչվող: Մավերայուննեհր մաքամՌաստՆևաԿարարԳյուչլու

Ստեղծագործված բանաստեղծությունների (գյուֆթեների) մաքամի, ուսուլի և կոմպոզիտորի տվյալներով հավաքված ձեռագիր կամ տպագիր գրքեր։ Նոտայի քիչ տարածված ժամանակաշրջաններում երկերի հետքը գտնելու հիմնական աղբյուրներից են։

Առնչվող: ԷդվարՄեշք

Օսմանյան զինվորական նվագախումբ; կազմված է թմբուկից, քյոսից, նակկարեից, զուրնայից, փողից և ծնծղաներից։ 1826 թվականին վերացվել է, 20-րդ դարում վերականգնվել։^[54]

Առնչվող: ՔյոսՆակկարեԶուրնաՄըզըքա-յի Հումայուն

Մահացածի հիշատակին սգով և գովքով գրված բանաստեղծություն և այդ բանաստեղծությամբ ստեղծագործված երկ։ Կրոնական երաժշտության մեջ կարևոր տեղ ունեն հատկապես Հուսեյնի և Քերբելայի նահատակների համար մուհարրամ ամսին թեքքեներում կարդացվող մերսիեները։^[55]

Առնչվող: Թեքքե երաժշտությունԻլահիՆոտային արխիվի Մերսիե երկերը

Ուսուլի ժամանակի միավորը ցույց տվող թիվը, այսինքն՝ չափի կոտորակի հայտարարը. 28/4 Դևրի քեբիրում մերթեբեն 4 է, 28/8 ձևում՝ 8; 9/8 Աքսակում՝ 8, 9/4 Աղըր աքսակում՝ 4։ Նույն ուսուլը կարող է տարբեր մերթեբեներով գրվելով ծանրացվել կամ արագացվել։

Առնչվող: ՉափՈւսուլԱքսակԴևրի քեբիր

Ուսուցչի կողմից երկը կարդալով և աշակերտի կողմից կրկնելով անգիր անելով սերտված, նոտայի վրա չհիմնված ավանդական ուսուցման մեթոդ; կատարվում է ուսուլ հարվածելով։ Երկերը սերնդից սերունդ մեծ մասամբ փոխանցվել են մեշքով։^[56]

Առնչվող: Ուսուլ հարվածելՄեշքխանեՀանենդե

Մեշք արվող, ուսուցչի աշակերտներին երկեր սովորեցնող վայրը; գործածվում է նաև այս նպատակով ստեղծված երաժշտական միությունների համար։

Առնչվող: Մեշքխանե (3D)ՄեշքԴարուլելհան

Մեվլևի սեմայի ընթացքում կատարվող մեծ կրոնական երկ։ Բացվում է Նաթով, նեյ թաքսիմով և փեշրևով; չորս սելամից հետո ավարտվում է վերջին փեշրևով և վերջին յուրուք սեմաիով։

Առնչվող: ՍելամՆաթՍեմաՄուտրիբՄեվլևիխանեՆոտային արխիվի Մեվլևի ային երկերըAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) օրինակելի երկ

Էվֆեր ուսուլի 9/4-ով գրվող ծանր մերթեբեն (Ծանր էվֆեր); Մեվլևի այինների երկրորդ սելամների գրեթե անփոփոխ ուսուլն է։ Երկրորդ սելամները սովորաբար սկսվում են ուսուլի երկրորդ մասով՝ թյուրք աքսաղըով։^[5]

Առնչվող: Մևլևի Էվֆերի մետրոնոմԷվֆերԾանր էվֆերՍելամ

Մեվլևիական դերվիշների թեքքե; կարևոր կենտրոններ, որտեղ կատարվում էին այինները և շարունակվում էր երաժշտական կրթությունը։ Գալաթայի, Յենիքափըի և Կոնիայի մեվլևիխանեները դրանց հայտնիներից են։^[57]

Առնչվող: Մեվլևի այինՍեմաՄուտրիբ

Լայն զույգ եղեգնալեզվակով, մեղմ և մշուշոտ ձայնով, կարճ իրանով փչային ժողովրդական նվագարան։

Առնչվող: Մեյ նվագարանԶուրնա

Շարկիներում և բեսթեներում, հիմնականում երրորդ տողին համապատասխանող, մեղեդին բարձր տիրույթ բարձրանալու կամ այլ մաքամի անցնելու բաժինը; կոչվում է նաև միյան։

Առնչվող: ՇարկիԱնցումՆակարաթ

1826-ին մեհթերի վերացումից հետո ստեղծված օսմանյան պալատական նվագախումբ և երաժշտական դպրոց; Ջուզեպպե Դոնիցետտիի ղեկավարությամբ տրամադրում էր արևմտյան երաժշտության կրթություն։

Առնչվող: ՄեհթերԷնդերուն

Լարային նվագարաններում լարին խփելով թրթռացնելու գործիք։ Քանոնում ամրացվում է յուքսյուքի մեջ; ուդում ավանդաբար պատրաստվում է արծվի փետուրից, այսօր հիմնականում՝ պլաստիկից։

Առնչվող: ԹեզենեՅուքսյուքՈւդ

Մարգարեի միրաջը (երկինք համբարձումը) պատմող բանաստեղծություն և այդ բանաստեղծությամբ ստեղծագործված կրոնական երկ։ Ամենահայտնին Նայի Օսման Դեդեի միրաջիեն է, որը միրաջի գիշերներին կարդացվում է մևլիդի պես և բաղկացած է յոթ մաքամով բաժիններից ու դրանց միջև թևշիհներից։^[58]

Առնչվող: ԹևշիհՆաթՆոտային արխիվի Միրաջիե երկերըPes Heman (Nâyî Osman Dede) օրինակելի երկ

Ռաստ (Սոլ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «հակադիր»; դոնանըմում կա միայն Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Մուհալիֆ մաքամԲարդ մաքամՌաստՉարգյահՍեգյահ

32 ժամանականոց մեծ ուսուլ (32/4); գործածվում է բեսթեներում և փեշրևներում։

Առնչվող: Մուհամմես մետրոնոմՄեծ ուսուլ

Դյուգահից մեկ օկտավ բարձր լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է տիզ Լա-ով։ Մուհայյեր և Մուհայյերքյուրդի մաքամների սեյիրը սկսվում է այս լադից։

Առնչվող: ԴյուգահՏիզՄուհայյեր մաքամՄուհայյերքյուրդի մաքամ

Հյուսեյնի մաքամի սանդղակը գործածող, կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող մաքամ։ Հայտնի է իր սեյիրով, որը սկսվում է տիզ Մուհայյեր լադից և իջնում ցածր։

Առնչվող: Մուհայյեր մաքամՄուհայյերԻջնող սեյիր

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը միավորում է Մուհայյերի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Մուհայյերբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՄուհայյեր մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Քյուրդի սանդղակը գործածող, կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող մաքամ։ Քյուրդիից տարբերվում է իր սեյիրով, որը սկսվում է տիզ Մուհայյեր լադից և իջնում ցածր։

Առնչվող: Մուհայյերքյուրդի մաքամՔյուրդի մաքամԻջնող սեյիր

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ստացել է Մուհայյեր և Սյումբյուլե լադերից; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Մուհայյերսյունբյուլե մաքամԲարդ մաքամՄուհայյերՍյունբյուլեԴյուգահ

Չորս տողից կազմված բանտերով բանաստեղծական ձև և այս ձևով ստեղծագործված երկ։ Դասական ֆասըլի բեսթեների մեծ մասը մուրաբբա գյուֆթեով է։

Առնչվող: ԲեսթեԽոսքով երկՆոտային արխիվի Մուրաբբա երկերը

Օսմանյան թուրքերենում և արաբերենում «երաժշտություն» իմաստով գործածվող բառ։ Հանդիպում է «Թուրք մուսիկիսի», «մուսիկի-ի Օսմանի» նման անվանումներում և հին երկերի վերնագրերում։

Առնչվող: Դասական թուրքական երաժշտություն

Նվագարան նվագող կամ երգող մարդ, երաժիշտ. դասական պոեզիայում և երգերի տեքստերում հաճախ է հանդիպում այս իմաստով (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”)։ Մեվլևիխանեներում այն նշանակում է նաև այինը կատարող նվագարանահարների և կարդացողների համույթը, ինչպես նաև նրանց նստելու, սեմահանեին նայող բարձրադիր բաժինը։

Առնչվող: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ պատմությունԶևք-աշինաՄեվլևի այինՔուդյումզենբաշիՆեյզենբաշիԱյինհան

Յեգյահ (Ռե) լադում կարար տվող, գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմում կա միայն Սի բակիյե բեմոլ (Քյուրդի լադ)։

Առնչվող: Մյուբերկա մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահՔյուրդի

Թանինիի (9 կոմա) և բակիյեի (4 կոմա) միջև ընկած ինտերվալների ընդհանուր անվանումը։ Ունի երկու տեսակ՝ փոքր մյուջեննեբ (5 կոմա, Ս) և մեծ մյուջեննեբ (8 կոմա, Կ)։

Առնչվող: Փոքր մյուջեննեբՄեծ մյուջեննեբԻնտերվալԿոմաԼսողության մարզում

Հատկապես փեշրևներում յուրաքանչյուր հանեից հետո կրկնվող բաժնի հին անունը; այսօր ավելի շատ կոչվում է թեսլիմ։

Առնչվող: ԹեսլիմՀանե

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անվան «մյուրեքքեփ» (բաղադրյալ) բառը ցույց է տալիս, որ Իսֆահանի բաղադրյալ ձև է; կարար է տալիս ցածր գոտում։

Առնչվող: Մյուրեքքեփ-Իսֆահան մաքամԲարդ մաքամԻսֆահան մաքամՅեգյահԴյուգահ

6 զարկանի փոքր ուսուլ․ TDV իսլամական հանրագիտարանի և Իսմայիլ Հաքքը Օզքանի ուսուլների ցանկերում այն Յուրուք սեմաիի հետ միասին դասվում է 6 զարկանի ուսուլների շարքին։ Անունը նշանակում է «բաղադրյալ նիմ սոֆյան»․ Miras-ı Saz արխիվում այս ուսուլով գործ չկա։^[59]

Առնչվող: Մյուրեքքեփ նիմ սոֆյան մետրոնոմՆիմ սոֆֆՅուրուք սեմաի ուսուլՓոքր ուսուլ

9 զարկանի փոքր ուսուլ․ անունը նշանակում է «բաղադրյալ սեմաի»։ Իսմայիլ Հաքքը Օզքանը այն տալիս է 9/8 չափով՝ երեք հարվածով՝ երեք զարկանի մեկ դյում և երեքական զարկանի երկու թեք։ TDV իսլամական հանրագիտարանը այն դասում է 9 զարկանի ուսուլների շարքին․ Miras-ı Saz արխիվում այս ուսուլով գործ չկա։^[60]

Առնչվող: Մյուրեքքեփ սեմաի մետրոնոմՍեմաի ուսուլՓոքր ուսուլ

Տասներկու ժամանականոց փոքր ուսուլ; TDV-ի և Իսմայիլ Հաքքը Օզքանի ցանկերում «միացյալ սոֆյան» (birleşik sofyan) անունով դասվում է 12 ժամանականոց ուսուլների շարքին։ Արխիվի օրինակը Հաջի Արիֆ բեյի 12/8-ով գրված «Canda hâsiyyet mi var» ըսֆահան շարկին է։^[37]

Առնչվող: Մյուրեքքեպ Սոֆյան մետրոնոմՍոֆյան

8/8-ով գրվող ութ ժամանականոց փոքր ուսուլ; կազմված է մեկ սեմաիի և մեկ թյուրք աքսաղըի միացումից։ Ընդունված է, որ այն գտել և առաջինը գործածել է Հաջի Արիֆ բեյը; հայտնի է նաև Կատիկոֆտի անունով և գործածվում է առավելապես շարկիներում, թյուրքուներում և իլահիներում։^[46]

Առնչվող: Մյուսեմմեն մետրոնոմԿատիկոֆտիԹյուրք աքսաղը

Կարար լադը Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Սեգյահ ընտանիքից է; Սեգյահի և Հյուզզամի նման կարար է տալիս այս լադում։

Առնչվող: Մյուսթեար մաքամԲարդ մաքամՍեգյահ մաքամՀյուզզամ մաքամՍեգյահԿարար

Մեղեդի, երգեցողություն; նաև մեկ առանձին ձայն կամ ձայների շարք։ Հանդիպում է նաև «արանաղմե» նման բարդ եզրույթներում։

Առնչվող: ԱրանաղմեՍեյիր

Նվագարանի մեղեդին. nağme նշանակում է «մեղեդի», sâz՝ «նվագարան»։

Առնչվող: Bir Sihr-i Tarâb պատմությունՍիհր-ի թարաբ

Շարկիներում և թյուրքուներում յուրաքանչյուր բանտից հետո նույնությամբ կրկնվող տողը կամ բաժինը։

Առնչվող: ՇարկիՄեյանԹեսլիմ

Խոսքով երկերի որոշ տեսակների (նաքիշ բեսթե, նաքիշ յուրուք սեմաի և այլն) առջևից գալիս անուն; այս երկերում գյուֆթեի, թերենյումի և ուսուլի կարգը սովորականից ավելի զարդարուն և բազմազան է։

Առնչվող: ԲեսթեՅուրուք սեմաիԹերենյումՆոտային արխիվի Նաքիշ երկերը

Մեհթերում և հին պալատական երաժշտության մեջ գործածվող, փոքր կաթսայի ձևով զույգ թմբուկ։

Առնչվող: Նաքքարե նվագարանՄեհթերՔյոս

Մարգարեին փառաբանող բանաստեղծություն և այս բանաստեղծությամբ ստեղծագործված երկ։ Մեվլևի այինները սկսվում են Իթրիի Ռաստ մաքամով Նաթ-ի Մեվլանասի կարդալով։

Առնչվող: Մեվլևի այինՆաթհան

Մեվլևիական այինի սկզբում Նաթ-ի Մեվլանասը մենակ կարդացող հանենդե։

Առնչվող: ՆաթԱյինհան

Երաժշտության տեսությունը՝ գիտության բնագավառ, որը հետազոտում է, թե ինչպես են սահմանվում և դասակարգվում ինտերվալները, լադերը, մաքամները և ուսուլները։ Թուրքական մաքամային երաժշտության մեջ այսօր առավել տարածված ուսուցանվող տեսությունը Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգն է։

Առնչվող: Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգՄաքամՈւսուլԷդվար

Ալևիների և բեքթաշիների ջեմ և այլ արարողություններում կարդացվող, հիմնականում վանկային չափով սուֆիական երկ. սուննի թեքքեների իլահիի համարժեքն է։ Ստեղծագործվում է փոքր ուսուլներով, եղանակները մոտ են ժողովրդական երաժշտությանը։^[61]

Առնչվող: ԻլահիԹեքքե երաժշտությունԲաղլամաՆոտային արխիվի Նեֆես երկերը

Թարմ երիտասարդ, պատանի. nev նշանակում է «նոր, թարմ», civân՝ «երիտասարդ»։ Ռահմի բեյի վերջին երգը սկսվում է “Bir nev-civânsın” խոսքերով։

Առնչվող: Bir Nevcivansın պատմությունՇուհՌուհ-ի ռևան

Ռաստից մեկ հնգյակ (31 կոմա) բարձր հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Ռե-ով։ Ռաստ, Ուշշակ, Հիջազ, Նիհավենդ նման բազմաթիվ մաքամների գյուչլու լադն է։

Առնչվող: ԳյուչլուՅեգյահՆևա մաքամՌաստ մաքամ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող; իր սեյիրը Նևա լադի շուրջ կենտրոնացնող հին մաքամներից մեկը։ Մոտ ազգակցություն ունի Ուշշակի և Հյուսեյնիի հետ։

Առնչվող: Նևա մաքամՆևա

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Նևայի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Նևաբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՆևա մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ միավորում է Նևայի և Քյուրդիի գույները; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Նևաքյուրդի մաքամԲարդ մաքամՆևա մաքամՔյուրդիԴյուգահ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «նոր ստեղծագործություն»; դոնանըմում կան Սի և Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Նևեսեր մաքամԲարդ մաքամՌաստՆևաԿարար

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող մաքամ։ Հին էդվար գրքերի վեց ավազեներից մեկն է; անունը պարսկերեն նշանակում է «նոր օր»։

Առնչվող: Նևրուզ մաքամԷդվարԴյուգահՉարգյահԿարար

Եղեգից պատրաստված, ինը հանգույցով, առջևում վեց և հետևում մեկ անցքով փչային նվագարան։ Մեվլևիական երաժշտության հիմնական նվագարանն է; բերանակալը կոչվում է բաշպարե։^[62]

Առնչվող: Նեյ նվագարանԲաշպարեՆեյզենբաշիՄեվլևի ային

Մեվլևիական մուտրիբում նեյզենների գլուխը; այինի սկզբի նեյ թաքսիմը հիմնականում նա է կատարում։

Առնչվող: ՆեյՄուտրիբ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող մաքամ։ Դոնանըմում արըզա չկա; անունը պարսկերեն նշանակում է «սիրելի, գեղեցիկ»։

Առնչվող: Նիգյար մաքամՌաստՉարգյահԿարարԳյուչլու

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «մեծ Նիհավենդ»; դոնանըմը, Նիհավենդի նման, Սի և Մի բակիյե բեմոլ է։

Առնչվող: Նիհավենդ-ի Քեբիր մաքամԲարդ մաքամՆիհավենդ մաքամՌաստՆևա

Ռաստ (Սոլ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «Ռումի (Անատոլիայի) Նիհավենդ»; դոնանըմում կան Սի և Մի բակիյե բեմոլ։

Առնչվող: Նիհավենդ-ի Ռումի մաքամԲարդ մաքամՆիհավենդ մաքամՌաստՆևա

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ռաստի վրայի Բուսելիկ հնգյակից և Նևայի վրայի Քյուրդի (կամ Հիջազ) քառյակից; հիշեցնում է արևմտյան երաժշտության մինոր սանդղակը։

Առնչվող: Նիհավենդ մաքամԲուսելիկ քառյակՔյուրդի քառյակ

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող մաքամ։ Ռաստի վրայի Նիքրիզ հնգյակը (թանինի, փոքր մյուջեննեբ, ավելցուկ երկրորդական, փոքր մյուջեննեբ) նրան տալիս է Հիջազին մոտ երանգ։

Առնչվող: Նիքրիզ մաքամԱվելցուկ երկրորդական

Պարսկերեն «կես» իմաստով բառ։ Լադերի անուններում ցույց է տալիս համանուն լադի փոքր-ինչ ցածր տարբերակը՝ նիմ հիջազ, նիմ հիսար, նիմ զիրգյուլե և այլն։

Առնչվող: ԴիքՀիջազՄիջանկյալ լադ

Բերեֆշան ուսուլի կեսը կազմող տասնվեց ժամանականոց մեծ ուսուլ; բաղկացած է մեկ սեմաիից, մեկ թյուրք աքսաղըից և երկու սոֆյանից։ Գործածվել է փեշրևներում, բեսթեներում և իլահիներում, իսկ օրինակներից մեր օրերին հասել է միայն Շերիֆի բայաթի փեշրևը։^[63]

Առնչվող: Նիմբերեֆշան մետրոնոմԲերեֆշանՓեշրև

12 զարկանի փոքր ուսուլ․ անունը նշանակում է «կես չենբեր»։ Իսմայիլ Հաքքը Օզքանը այն տալիս է 12/4 չափով՝ 4+6+2 զարկի խմբերով։ TDV իսլամական հանրագիտարանը այն դասում է 12 զարկանի ուսուլների շարքին․ Miras-ı Saz արխիվում այս ուսուլով գործ չկա։^[64]

Առնչվող: Նիմ չենբեր մետրոնոմՉենբերՓոքր ուսուլ

Դևրի քեբիրից տասը ժամանակ հանելով ստացվող տասնութ ժամանականոց մեծ ուսուլ; բաղկացած է մեկ յուրուք սեմաիից և երեք սոֆյանից։ Առավելապես 18/4 մերթեբեով գործածվում է փեշրևներում, բեսթեներում և իլահիներում։^[65]

Առնչվող: Նիմդևիր մետրոնոմԴևրի քեբիր

Էվսաթ ուսուլի կեսը կազմող տասներեք ժամանականոց ուսուլ; բաղկացած է մեկ թյուրք աքսաղըից և երկու սոֆյանից և Էվսաթի պես ավարտվում է դյումով։ 13/8 և 13/4 մերթեբեներով գործածվում է առաջին հերթին իլահիներում և թևշիհներում, ինչպես նաև որոշ շարկիներում և թյուրքուներում։^[66]

Առնչվող: Նիմևսաթ մետրոնոմԷվսաթԻլահի

Հաֆիֆ ուսուլի կեսը կազմող տասնվեց ժամանականոց ուսուլ; բաղկացած է չորս սոֆյանից և կազմում է Դարբ-ի ֆեթիհ և Հավի ուսուլների վերջին տասնվեց ժամանակը։ 16/4 մերթեբեով գործածվում է քյարերում, փեշրևներում, բեսթեներում և որոշ իլահիներում։^[67]

Առնչվող: Նիմհաֆիֆ մետրոնոմՀաֆիֆՀավի

Սաքիլ ուսուլի կեսը կազմող քսանչորս ժամանականոց մեծ ուսուլ; բաղկացած է մեկ սոֆյանից, երկու յուրուք սեմաիից և երկու սոֆյանից։ Առավելապես 24/4 մերթեբեով գործածվում է քյարերում, բեսթեներում, փեշրևներում և իլահիներում; այսօր նվագվում է վելվելեով ձևը։^[68]

Առնչվող: Նիմսաքիլ մետրոնոմՍաքիլՔյար

2/4 ժամանականոց, դյում և թեքից կազմված ամենափոքր ուսուլը։

Առնչվող: Նիմ սոֆյան մետրոնոմՍոֆյան

Երեխային քնեցնելու կամ հանգստացնելու համար որոշակի եղանակով երգվող, հիմնականում քառյակներից բաղկացած ժողովրդական բանաստեղծություն։ Սովորաբար անանուն է. կան նաև ստեղծագործված օրինակներ, ինչպես Թանբուրի Ջեմիլ բեյի «Dağda tavşanlar uyur»-ը։^[69]

Առնչվող: ԹյուրքուԽոսքով երկՆոտային արխիվի Օրորոցային երկերը

Կարար լադը Բուսելիկ (Սի), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող մաքամ։ Անունը ստացել է Իրանի Նիշապուր քաղաքից; դոնանըմում կա Դո բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Նիշաբուր մաքամԲուսելիկՆևաՆիշաբուրեք մաքամԿարար

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ազգակից է Իրանի Նիշապուր քաղաքից եկող Նիշաբուր մաքամին։

Առնչվող: Նիշաբուրեք մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՀյուսեյնիԿարարԳյուչլու

Կարար լադը Բուսելիկ (Սի), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «երկու Նիշապուր»; Նիշաբուրի նման կարար է տալիս Բուսելիկ լադում։

Առնչվող: Նիշաբուրեյն մաքամԲարդ մաքամՆիշաբուր մաքամՆիշաբուրեք մաքամԲուսելիկ

Հյուսեյնի աշիրան (Մի) լադում կարար տվող, գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «գաղտնի, թաքնված»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Նյուհյուֆթ մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահԿարար

Ինտերվալ մի լադի և նույն հաճախությունը կրկնապատկած լադի միջև; ԱԷՈՒ համակարգում այն 53 կոմա է։ Թուրքական երաժշտության մեջ օկտավի երկու ծայրերի լադերը սովորաբար կրում են տարբեր անուններ. Ռաստի մեկ օկտավ բարձր տարբերակը Գերդանիյե է, Դյուգահինը՝ Մուհայյեր։

Առնչվող: ԿոմաՏիզԿաբաԳերդանիյեՄուհայյեր

Կիսատոնի և ամբողջ տոնի միջև ընկած, մոտ 130–170 ցենտ սեկունդա։ Արաբական երաժշտական տեսությունը այն գրում է որպես երեք քառորդ տոն (150 ցենտ)։ Թուրքական մաքամային երաժշտության մեջ Սեգյահ և Էվիչ աստիճանների շուրջ կատարման մեջ լսվող որոշ միջակայքեր այս տիրույթում են․ AEÜ գրությունը դրանք ցույց է տալիս որպես 5 կոմմա քյուչյուք մյուջեննեբ կամ 8 կոմմա բյույուք մյուջեննեբ։ Օրինակ՝ Ուշշաք տետրախորդի Դյուգյահ–Սեգյահ միջակայքը թղթի վրա 8 կոմմա է (մոտ 181 ցենտ), բայց չափված կատարումներում սովորաբար ավելի նեղ է։ Ձայնային օրինակը նվագում է Դյուգյահից 7 կոմմա (մոտ 158 ցենտ) բարձր։

Առնչվող: ԻնտերվալՓոքր մյուջեննեբՄեծ մյուջեննեբՍեգյահՃկուն աստիճան (esnek perde)Ուշշակ մաքամ

9/8-ով գրվող ինը ժամանականոց փոքր ուսուլ; կազմված է սեմաի ուսուլների միացումից և վեց հարվածով է։ Գործածվում է թյուրքուներում և շարկիներում; Սուբհի Էզգիի մի նամակի համաձայն՝ գրառվել է Յալվաչի բնակիչներից, իսկ անունը տվել է Հ. Ս. Արելը։^[70]

Առնչվող: Օյնաք մետրոնոմԱքսակՍեմաի ուսուլ

Խաղին և պարին ուղեկցելու համար նվագվող, հիմնականում առանց խոսքի և աշխույժ եղանակ։ Զեյբեկը, հորոնը, հալայը, չիֆթեթելլին, քյոչեքչեն, լոնգան և սիրտոն այս տեսակի տարատեսակներն են։^[71]

Առնչվող: Կըրըք հավաՔյոչեքչեՍազ երկՆոտային արխիվի Պարեղանակ երկերը

Նոտայում ուղղահայաց գծերով բաժանված, ուսուլի մեկ պտույտը կամ բաժինը պարունակող մասը։ Մեծ ուսուլները գրվում են մի քանի չափի բաժանված։

Առնչվող: ՄերթեբեՈւսուլ

SymbTr ժողովածուում այն մի քանի տակտանոց անխոսք օրինակների ձևի անունը, որոնք կարճ մեղեդիով անցնում են մաքամի շարքով և ավարտվում կարարի վրա։ Արխիվում դրանք Հյուսեյին Սադեթթին Արելի սոֆյան ուսուլով վեց օրինակներն են։^[72]

Առնչվող: ՄաքամՍեյիրԿարար

Փենչգյահի հիմնական ձևը համարվող մաքամ։ Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե), դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Փենչգյահ-ը Ասլ մաքամՓենչգյահ մաքամՌաստՆևաՌաստ մաքամ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անվան «զաիդ» (ավելացած, ավելորդ) բառը ցույց է տալիս, որ Փենչգյահի ընդլայնված ձև է։

Առնչվող: Փենչգյահ-ը Զաիդ մաքամԲարդ մաքամՓենչգյահ մաքամՌաստՆևա

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «հինգերորդ տեղ»; դոնանըմը, Ռաստի նման, Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Փենչգյահ մաքամՌաստՆևաՌաստ մաքամԿարար

Որոշակի բարձրության ձայն և այդ ձայնի անվանումը. մաքամային երաժշտության մեջ յուրաքանչյուր լադ ունի իր հատուկ անունը, ինչպիսիք են Ռաստ, Դյուգահ, Սեգյահ։ Նույն բառը գործածվում է նաև ձող ունեցող նվագարանների վրա մատով սեղմվող տեղերը ցույց տվող կապերի համար։

Առնչվող: Ամբողջ լադՄիջանկյալ լադԼադային կապ

Ձողավոր նվագարաններում ձողի վրա կապվող, մատով սեղմվելիք տեղերը որոշող կապը։ Կա թանբուրում և բաղլամայում; ուդը և ջյումբյուշը առանց լադային կապերի են։

Առնչվող: ԹանբուրԲաղլամաԼադ

Ցրված, խառնված. փոխաբերաբար՝ տխուր, վատ վիճակում։ Պոեզիայում գործածվում է թե՛ ցրված մազերի կամ հակինթի, թե՛ ցավի մեջ գտնվող սրտի համար։

Առնչվող: Gül Hazin Sünbül Perîşan պատմությունՍյունբյուլՀազին

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «հավանված»; Ռաստ լադում կարար տվող մաքամներից է։

Առնչվող: Փեսենդիդե մաքամԲարդ մաքամՌաստ մաքամՌաստՆևաԿարար

Հիմնականում չորս հանեից և յուրաքանչյուր հանեից հետո կրկնվող թեսլիմից կազմված, մեծ ուսուլներով ստեղծագործված սազ երկ։ Դասական ֆասըլը և Մեվլևի այինը սկսվում են փեշրևով։^[73]

Առնչվող: ՀանեԹեսլիմՄեծ ուսուլՖասըլՆոտային արխիվի Փեշրև երկերըFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) օրինակելի երկ

Ի հայտ գալ, երևալ, ծագել. peydâ նշանակում է «ակնհայտ, տեսանելի»։ “Oldu bahârın âsârı peydâ”՝ գարնան նշաններն սկսեցին երևալ։

Առնչվող: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ պատմությունԱսար

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «ուրախության սուրհանդակ»; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Փեյք-ի Նեշաթ մաքամԲարդ մաքամՌաստՉարգյահԿարար

Այն չափը, որով իրար վրա դրված տասներկու մաքուր կվինտաները (3/2) գերազանցում են յոթ օկտավան․ հարաբերությունը 531441/524288 է, մոտ 23,5 ցենտ։ Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի տեսության մեջ կոմման հենց այս միջակայքն է․ բաքիյե, քյուչյուք մյուջեննեբ, բյույուք մյուջեննեբ և թանինի միջակայքերը կառուցվում են պյութագորյան հարաբերություններով և հաշվվում են 4, 5, 8 և 9 կոմմա։ Այս թվերը մոտավոր են․ օրինակ՝ բաքիյեն (256/243, մոտ 90 ցենտ) ճիշտ 4 պյութագորյան կոմմա չէ։

Առնչվող: ԿոմաՀոլդերի կոմմաԱրել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգԲակիյե

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «հանգստություն ավելացնող»; կարար է տալիս ցածր գոտում՝ Իրաք լադում։

Առնչվող: Ռահաթֆեզա մաքամԲարդ մաքամԻրաքՉարգյահԿարար

Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «հոգիների հանգիստ»; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Ռահաթյուլերվահ մաքամԲարդ մաքամԻրաքԴյուգահԿարար

Մեկ թյուրք աքսաղըից և մեկ սոֆյանից կազմված ինը ժամանականոց ուսուլ (5+4); այս կառուցվածքով Աքսակի (4+5) հակառակն է։ Առավելապես 9/8-ով գործածվում է շարկիներում, իլահիներում, Բեկթաշի նեֆեսներում, սազ սեմաիների չորրորդ խանեում և պարեղանակներում։^[74]

Առնչվող: Ռաքսաքսաղը մետրոնոմԱքսակԹյուրք աքսաղը

Թուրքական երաժշտության լադային համակարգի սկզբնակետ համարվող հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Սոլ-ով։ Ռաստ, Մահուր, Նիհավենդ նման մաքամները կարար են տալիս այս լադում; նրա մեկ օկտավ բարձր տարբերակը կոչվում է Գերդանիյե։

Առնչվող: Ռաստ մաքամԳերդանիյեՌաստ քառյակԱմբողջ լադ

Թանինիից, մեծ մյուջեննեբից և փոքր մյուջեննեբից (Թ Կ Ս՝ 9 + 8 + 5 կոմա) կազմված քառյակ; Ռաստ լադի վրա տալիս է Ռաստ–Դյուգահ–Սեգյահ–Չարգյահ լադերը։

Առնչվող: ՔառյակՌաստ մաքամՌաստ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «նոր Ռաստ»; դոնանըմը նույնն է, ինչ Ռաստ մաքամինը (Սի կոմա բեմոլ, Ֆա բակիյե դիեզ)։

Առնչվող: Ռաստ-ը Ջեդիդ մաքամԲարդ մաքամՌաստ մաքամՌաստՆևա

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող հիմնական մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ռաստ հնգյակից և Նևայի վրայի Ռաստ քառյակից; իջնելիս Էվիչի փոխարեն հիմնականում գործածվում է Աջեմ։

Առնչվող: Ռաստ մաքամՌաստՌաստ քառյակԲարձրացող սեյիր

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Ռաստի և Մայեի գույները; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Ռաստ-Մայե մաքամԲարդ մաքամՌաստ մաքամՌաստՆևա

Կլոր իրանով, մաշկապատ, երկար ոտքով աղեղնային նվագարան; գործածվել է նաև մեվլևիական երաժշտության մեջ։

Առնչվող: Ռեբաբ նվագարանՔեմենչե

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող հին բաղադրյալ մաքամ։ Դարեր շարունակ հիշատակվում է էդվարի գրքերում; կարար է տալիս Ռաստ մաքամի նույն լադում, բայց տարբերվում է նրանից իր սեյիրով։

Առնչվող: Ռեհավի մաքամԲարդ մաքամՌաստ մաքամԷդվարԿարարԳյուչլու

28 ժամանականոց մեծ ուսուլ; գործածվում է բեսթեներում և փեշրևներում։

Առնչվող: Ռեմել մետրոնոմՄեծ ուսուլ

Կարար լադը Աջեմ աշիրան (Ֆա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «սրտի գույն»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ, ինչպես նաև Լա և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Ռենգ-ի Դիլ մաքամԲարդ մաքամԱջեմ-աշիրանՉարգյահԿարար

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «փայլ ցուցաբերող»; դոնանըմն ունի հինգ արըզա՝ Սի և Մի կոմա բեմոլ, Դո, Ֆա և Լա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Ռևնաքնյումա մաքամԲարդ մաքամԻրաքՍեգյահԴոնանըմ

Դո լադում կարար տվող, գյուչլուն Ռաստ (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմն ունի հինգ արըզա՝ Սի կոմա բեմոլ, Մի և Լա փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Ռեյյա մաքամԲարդ մաքամՌաստԴոնանըմԿարար

Հոսող, կենդանի հոգի. revân նշանակում է «հոսող, քայլող»։ Պոեզիայում գործածվում է որպես դիմելաձև սիրեցյալին՝ «հոգուս հոգի» իմաստով։

Առնչվող: Bir Nevcivansın պատմությունՆև-ջիվանՍինե

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Ռաստ (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «հոգին փայփայող»; դոնանըմում կա Ֆա փոքր մյուջեննեբ դիեզ (Մահուր լադ)։

Առնչվող: Ռուհնյուվազ մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանՌաստՄահուր

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «սիրտը զարդարող դեմք»; դոնանըմում կա միայն Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Ռույ-ի Դիլարա մաքամԲարդ մաքամՌաստՆևաՍեգյահ

Կարար լադը Իրաք (Ֆա բակիյե դիեզ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «Իրաքի դեմքը»; դոնանըմում կան Սի և Մի կոմա բեմոլ, Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Ռույ-ի Իրաք մաքամԲարդ մաքամԻրաքՍեգյահԿարար

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, Սաբայի գույնը գործածում է ցածր գոտում՝ Աշիրան լադում; դոնանըմը նույնն է, ինչ Սաբայինը։

Առնչվող: Սաբա-Աշիրան մաքամԲարդ մաքամՍաբա մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Չարգյահ հանդիսացող մաքամ։ Դյուգահ–Սեգյահ–Չարգյահ–Հիջազ լադերով կազմված, քառյակից նեղ սկզբնական կաղապարը նրան տալիս է իր վշտալի և հուզիչ երանգը։

Առնչվող: Սաբա մաքամՉարգյահԲեստենիգյար մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Սաբա ընտանիքից է; Սաբա մաքամի տխուր գույնը միավորում է Զեմզեմե չեշնիի հետ։

Առնչվող: Սաբա-Զեմզեմե մաքամԲարդ մաքամՍաբա մաքամՉեշնիԴյուգահՉարգյահ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես ցույց է տալիս անունը, միավորում է Սաբայի և Բուսելիկի գույները; դոնանըմը նույնն է, ինչ Սաբայինը։

Առնչվող: Սաբաբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՍաբա մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահ

Հարյուր կտոր, կտոր-կտոր. sad նշանակում է «հարյուր», pâre՝ «կտոր»։ “Sîne-i sad-pâre” նշանակում է կտոր-կտոր եղած կուրծք, վիրավոր սիրտ։

Առնչվող: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme պատմությունՍինե

Քառասունութ ժամանականոց մեծ ուսուլ; անունն արաբերեն նշանակում է «ծանր»։ 48/8, 48/4 և 48/2 (Ծանր սաքիլ) մերթեբեներով գործածվում է փեշրևի, քյարի և բեսթեի նման մեծ ձևերում; ծանր փեշրևներում յուրաքանչյուր խանե սովորաբար մեկ ուսուլ է։^[75]

Առնչվող: Սաքիլ մետրոնոմՆիմ սաքիլՓեշրև

Մարգարեին սալաթ և սելամ ուղղող կարճ արաբերեն աղոթքի համատեղ կատարվող երաժշտական մշակումը. սալա տեսակի տարատեսակներից է։ Մևլիդում կարդացվում է ծննդյան (վելադեթի) բաժնից հետո՝ ոտքի կանգնած. տարածված մշակումը Իթրիի Սեգյահ երկն է։^[76]

Առնչվող: Թեքքե երաժշտությունԷվֆերՆոտային արխիվի Սալաթ-ը ումմիյե երկերըAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) օրինակելի երկ

Մարգարեին սալաթ և սելամ ուղղող արաբերեն աղոթքի խոսքերով ստեղծագործված կամ իմպրովիզացիայով կարդացվող կրոնական երկ. սալա տեսակի տարատեսակներից է։ Կարդացվում է մզկիթներում, մևլիդներում և թեքքեական արարողություններում։^[77]

Առնչվող: ԻլահիԹեքքե երաժշտությունՆոտային արխիվի Սալաթուսելամ երկերը

Տրապեզաձև իրանով, բազմալար նվագարան, որը նվագվում է երկու բարակ մուրճիկներով լարերին հարվածելով։ Տարածված է իրանական երաժշտության մեջ; նվագվել է նաև օսմանյան ժամանակաշրջանում։

Առնչվող: Սանթուր նվագարանՔանոն

Ձողավոր լարային նվագարաններում իրանից երկարացող և որի վրա մատով լարերին սեղմվում է երկար մասը; թանբուրում և բաղլամայում լադային կապերը գտնվում են ձողի վրա։

Առնչվող: Լադային կապՏակն

Առանց խոսքի, միայն նվագարանով կատարվելու համար ստեղծագործված երկ՝ փեշրև, սազ սեմաի, լոնգա, սիրտո և այլն։

Առնչվող: Խոսքով երկՓեշրևՍազ սեմաի

Չորս հանեից և թեսլիմից կազմված սազ երկ։ Առաջին երեք հանեները և թեսլիմը հիմնականում Աքսակ սեմաի (10/8) ուսուլով են, չորրորդ հանեն՝ Յուրուք սեմաի նման այլ ուսուլով; ֆասըլը սովորաբար ավարտվում է սազ սեմաիով։

Առնչվող: Աքսակ սեմաիՀանեԹեսլիմՖասըլՆոտային արխիվի Սազ սեմաի երկերըFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) օրինակելի երկ

Նվագարանահար, նվագարան նվագող կատարող։

Առնչվող: ՀանենդեՖասըլ խեյեթի

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Կարար է տալիս Ռաստ լադում, իսկ գյուչլուն պահում է հինգերորդ աստիճանում՝ Նևա լադում; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Սազքյար մաքամԲարդ մաքամՌաստՍեգյահՌաստ մաքամ

Դյուգահից 8 կոմա (մեծ մյուջեննեբ) բարձր հիմնական լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Սի կոմա բեմոլ-ով (Սիից 1 կոմա ցածր)։ Ռաստ և Ուշշակ քառյակների բնութագրիչ լադն է; Սեգյահ և Հյուզզամ մաքամները կարար են տալիս այս լադում։

Առնչվող: Կոմա բեմոլՈւշշակ քառյակՍեգյահ մաքամՀյուզզամ մաքամ

Կարար լադը Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ) հանդիսացող, կարարը կոմայական լադում տալով թուրքական երաժշտությանը հատուկ մաքամ։ Որպես գյուչլու հիմնականում նշվում է Նևան։

Առնչվող: Սեգյահ մաքամՍեգյահՀյուզզամ մաքամ

Կարար լադը Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ միավորում է Սեգյահի և Մայեի գույները; դոնանըմում կան Սի և Մի կոմա բեմոլ, Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Սեգյահ-Մայե մաքամԲարդ մաքամՍեգյահ մաքամՍեգյահՆևա

Մեվլևի այինի չորս հիմնական բաժիններից յուրաքանչյուրը; յուրաքանչյուր սելամ իր ուսուլով և մեղեդիով ընկերակցում է սեմայի մեկ փուլին։

Առնչվող: Մեվլևի այինՍեմաՆոտային արխիվի Սելամ երկերը

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ) հանդիսացող մաքամ։ Հին էդվար գրքերի վեց ավազեներից մեկն է; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Սելմեք մաքամԷդվարՌաստՍեգյահԿարար

Մեվլևիների կողմից այինի ընթացքում երաժշտության ընկերակցությամբ կատարվող պտույտը; պտտվող դերվիշը կոչվում է սեմազեն։

Առնչվող: Մեվլևի այինՍելամՄեվլևիխանե

Սեմաի ուսուլով ստեղծագործված երկերի ընդհանուր անվանումը; ծանր սեմաի, յուրուք սեմաի և սազ սեմաի այս ընտանիքին են պատկանում։ Ժողովրդական երաժշտության մեջ էլ կան «սեմաի» կոչվող խոսքով մեղեդիներ։

Առնչվող: Սեմաի ուսուլԾանր սեմաիՅուրուք սեմաիՍազ սեմաի

3/4 ժամանականոց, դյում–թեք–թեք հարվածով փոքր ուսուլ; գործածվում է շարկիներում, թյուրքուներում և արագ սեմաիների որոշ հատվածներում։

Առնչվող: Սեմաի մետրոնոմՍեմաիՅուրուք սեմաի ուսուլ

6/4 ժամանականոց, ծանրընթաց ուսուլ; գործածվում է շարկիներում և որոշ կրոնական երկերում։

Առնչվող: Սենգինսեմաի մետրոնոմՍեմաի ուսուլ

Որևէ ուսուլի չկապված, առանց չափի կատարվող երկերի կամ հատվածների բնորոշում; թաքսիմն ու ղազելն այս տեսակից են։ Արխիվում Նայի Օսման Դեդեի Սաբա միրաջիեի մի հատվածը տրված է առանց ուսուլի։^[78]

Առնչվող: ԹաքսիմՂազելՄիրաջիե

Հանենդեների գլուխը; ֆասըլում երկերն ընտրող, համույթը ղեկավարող և հիմնականում ուսուլը պահող կարդացողը։

Առնչվող: ՀանենդեՖասըլ խեյեթի

Համակարգ, որը երաժշտական ավանդույթում որոշում է օկտավայի ներսում աստիճանների թիվն ու դիրքը․ կոչվում է նաև լարման համակարգ։ Մաքամային երաժշտության պատմության մեջ կիրառվել կամ առաջարկվել են Սաֆի ադ-Դին Ուրմավիի 17 աստիճանանոց համակարգը, պյութագորյան հարաբերությունների վրա հիմնված Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի 24 աստիճանանոց համակարգը, օկտավայի բաժանումը 53 հավասար կոմմայի և 72 հավասար մասի բաժանումը, որի վրա հիմնված են այսօրվա քանոնների մանդալները (կիսատոնին վեց մանդալ)․ արևմտյան դաշնամուրը օկտավան բաժանում է 12 հավասար կիսատոնի։ Այս կայքում նոտաները գրվում են AEÜ-ով և հնչում են 53 հավասար կոմմայով․ քանոնը լռելյայն լարվում է 72 հավասար մասով։

Առնչվող: ԿոմաՀոլդերի կոմմաԱրել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգԼադՔանոն նվագարան

Մեղեդու ընթացած ուղին մաքամի սանդղակում՝ որտեղից կսկսվի, որ լադերում կկանգ առնի և ինչպես կտա կարարը։ Նույն սանդղակը գործածող մաքամները (Ուշշակի և Բեյաթիի նման) տարբերվում են իրենց սեյիրով։

Առնչվող: Բարձրացող սեյիրԻջնող սեյիրԻջնող-բարձրացող սեյիրՄաքամՈւշշակ մաքամԲեյաթի մաքամ

Քանոնում նույն լադին տակտավորված լարերի խումբը; յուրաքանչյուր շարքում հիմնականում կան երեք լար։

Առնչվող: ՔանոնՄանդալ

Ուրախության կախարդանք, սիրտը զվարճացնող հմայք. sihr նշանակում է «կախարդանք», tarab՝ «ուրախություն, հափշտակություն»։ Հանդիպում է Ռահմի բեյի այն երգում, որտեղ նա հիշում է Թանբուրի Ջեմիլ բեյի նվագը։

Առնչվող: Bir Sihr-i Tarâb պատմությունՆաղմե-ի սազԹեսիր

Կուրծք, գիրկ. պոեզիայում հիշատակվում է որպես զգացմունքների, ցավի և սիրո տեղ։ Հանդիպում է նաև Ռահմի բեյի “sînemde cânsın” խոսքում։

Առնչվող: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme պատմությունՍադ-պարե

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «երկինք, երկնակամար»; դոնանըմում կա միայն Սի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Սիփիհր մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՀյուսեյնիԷսքի-Սիփիհր մաքամ

Եղեգից պատրաստված, փոքր և բարձր ձայնով, միալեզվակ ժողովրդական փողային նվագարան։ Նվագվում է Էգեյան և Թեքե շրջաններում զեյբեքի և թեքեի եղանակներում։

Առնչվող: Սիպսի նվագարանԶեյբեկՔավալԹյուրքու

Բալկանյան ծագումով, 2/4 չափանիշով, աշխույժ սազ երկ և պար; մոտ է լոնգային։

Առնչվող: ԼոնգաՍազ երկՆոտային արխիվի Սիրտո երկերը

4/4 ժամանականոց, դյում–թեք–քե հարվածով ուսուլ; շատ գործածվում է շարկիներում և իլահիներում։

Առնչվող: Սոֆյան մետրոնոմՆիմ սոֆֆՔե

Խոսքի (գյուֆթեի) վրա ստեղծագործված, երգելու համար նախատեսված երկ՝ բեսթե, քյար, շարկի, իլահի, թյուրքու և այլն։

Առնչվող: Սազ երկԲեսթեՇարկի

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «Իրաքի սուլթան»; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Սուլթան-ը Իրաք մաքամԲարդ մաքամԻրաքԴյուգահՆևա

Սուլթանիյեգյահի նման ցածր գոտում՝ Յեգյահ (Ռե) լադում կարար տվող բաղադրյալ մաքամ; գյուչլուն Նևա (Ռե) լադն է։ Դոնանըմում կան Սի և Մի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Սուլթանիսեգյահ մաքամԲարդ մաքամՍուլթանիյեգյահ մաքամՍեգյահՅեգյահ

Մաքամ, որի կարարը Յեգահն է (ցածր ռե), գյուչլուն՝ Դյուգահը։ Հնչյունաշարը կազմված է Յեգահի վրա Բուսելիկ հնգաձայնից և Դյուգահի վրա Հիջազ քառաձայնից. նման է Յեգահին տեղափոխված Նիհավենդին։

Առնչվող: Սուլթանիյեգյահ մաքամՆիհավենդ մաքամ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Բուսելիկ (Սի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Հայտնի է ցածր գոտում կարար տալով; անունը պարսկերենում նշանակում է «սիրտ այրող»։

Առնչվող: Սուզիդիլ մաքամԲարդ մաքամՀյուսեյնի-աշիրանԲուսելիկԿարարԳյուչլու

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Սանդղակում գործածվում է Մահուր լադը; հիշատակվում է Սելիմ III-ի ստեղծած մաքամների շարքում։

Առնչվող: Սուզիդիլարա մաքամԲարդ մաքամՄահուրՌաստՉարգյահԿարար

Կարար լադը Ռաստ, գյուչլուն Նևա հանդիսացող բարդ մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ռաստ հնգյակից և Նևայի վրայի Հիջազ քառյակից։

Առնչվող: Սուզինաք մաքամՌաստ քառյակՀիջազ քառյակ

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, Սուզինաք մաքամի գույնը միավորում է Զիրգյուլե լադի հետ։

Առնչվող: Սուզինաք-Զիրգյուլե մաքամԲարդ մաքամՍուզինաք մաքամԶիրգյուլեՌաստՆևա

Հակինթ ծաղիկ։ Դասական պոեզիայում իր բույրով և գանգուր ձևով համեմատվում է սիրեցյալի մազերի հետ։

Առնչվող: Gül Hazin Sünbül Perîşan պատմությունՓերիշան

Քյուրդի լադի մեկ օկտավ բարձր տարբերակը; Մուհայյերից 4 կոմա (բակիյե) բարձր լադը։ Բարձր տիրույթում Քյուրդի երանգը տվող լադն է։

Առնչվող: ՔյուրդիՄուհայյերՏիզ

Ահենկ, որում սոլ գրվող Ռաստ փերդեն հնչում է որպես դո. բոլահենկից մեկ տոնով ցածր է, իսկ քըզ ահենկից՝ բարձր։ Համապատասխանում է համանուն նեյի երկարությանը։

Առնչվող: ԱհենքԲոլաահենք

Բարսելոնայի Պոմպեու Ֆաբրա համալսարանի Երաժշտական տեխնոլոգիաների խմբի (MTG) կողմից պատրաստված, երկու հազարից ավելի թուրքական մաքամային երաժշտության երկերի համակարգչով ընթերցվող նոտային հավաքածու։ Այս կայքի նոտային արխիվի աղբյուրն է։

Առնչվող: Արել-Էզգի-Ուզդիլեքի համակարգՆոտաների արխիվ

Ահենկ, որում սոլ գրվող Ռաստ փերդեն հնչում է որպես ֆա. մանսուր ահենկից մեկ տոնով ցածր է։ Անունը ստացել է շահ նեյից։

Առնչվող: ԱհենքՄանսուր

20-րդ դարի սկզբին Իսթանբուլում ստեղծված, դասական թուրքական երաժշտության ուսուցման և կատարման համար աշխատող երաժշտական ընկերություն։

Առնչվող: ԴարուլելհանԴարուլթալիմ-ի Մուսիքի

Դասական թուրքական երաժշտության ամենատարածված կարճ խոսքով ձևը; հիմնականում փոքր ուսուլներով ստեղծագործվում է և կազմված է զեմին, նակարաթ և մեյան բաժիններից։ 19-րդ դարում Հաջի Արիֆ Բեյի շնորհիվ շատ տարածվեց։^[79]

Առնչվող: ՄեյանՆակարաթՓոքր ուսուլՆոտային արխիվի Շարկի երկերըSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) օրինակելի երկ

Շարկի ձևի համար կազմված տասներեք ժամանականոց ուսուլ; բաղկացած է մեկ սեմաիից, երկու սոֆյանից և մեկ նիմ սոֆյանից, իսկ առաջին յոթ ժամանակն ունի Դևրի հինդիի կառուցվածքը։ Առավելապես գրվում է 13/4-ով; ժամանակի ընթացքում դուրս է եկել գործածությունից։^[80]

Առնչվող: Շարքը Դևրի Ռևանը մետրոնոմԴևրի ռևանՇարկի

Մաքամի սանդղակի փոխադրումը այլ լադի վրա (տրանսպոզիցիա)։ Օրինակ, Քյուրդիլիհիջազքյարը դիտվում է որպես Քյուրդի սանդղակի Ռաստ լադի վրա փոխադրված տարբերակ։

Առնչվող: Շեդ մաքամՄաքամՔյուրդիլիհիջազքյար մաքամ

Մաքամի սանդղակի այլ լադի վրա փոխադրումով առաջացած և նոր անունով կոչվող մաքամ։ Հիջազքյարը և Քյուրդիլիհիջազքյարը այս տեսակի օրինակներ են։

Առնչվող: ՇեդՊարզ մաքամՀիջազքյար մաքամՔյուրդիլիհիջազքյար մաքամ

Զիրգյուլեով Հիջազ սանդղակը Յեգյահ լադին տեղափոխելով առաջացող շեդ մաքամ. կարար է տալիս Յեգյահ (Ռե) լադում, գյուչլուն Նևա (Ռե) լադն է։ Հիջազ ընտանիքի ցածր գոտու անդամն է։

Առնչվող: Շեդարաբան մաքամՇեդ մաքամԶիրգյուլելի Հիջազ մաքամՀիջազ մաքամՅեգյահՇեդ

Գերդանիյեից 5 կոմա բարձր լադը; կոչվում է նաև տիզ զիրգյուլե։ Գործածվում է իր անունը կրող Շեհնազ մաքամի բարձր տիրույթի Հիջազ երանգում։

Առնչվող: ԶիրգյուլեԳերդանիյեՇեհնազ մաքամ

Հիջազ ընտանիքից, կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող; սեյիրը սկսվում է բարձր տիրույթից և իջնում ցածր։ Բարձր տիրույթում գործածում է Շեհնազ լադը։

Առնչվող: Շեհնազ մաքամՇեհնազՀիջազ մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, միավորում է Շեհնազի և Բուսելիկի գույները; Բուսելիկ ընտանիքի մաքամներից է։

Առնչվող: Շեհնազբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամՇեհնազ մաքամԲուսելիկ մաքամԿարարԳյուչլու

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «պատիվ ցուցաբերող»; դոնանըմում կան Սի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Շերեֆնյումա մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահԿարար

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «նոր եռանդ»; դոնանըմում կան Սի բակիյե բեմոլ, Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Շևք-ը Ջեդիդ մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաԿարար

Ռաստ (Սոլ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Դոնանըմը, Ռաստ մաքամի նման, Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է; անունը նշանակում է «սրտի եռանդ»։

Առնչվող: Շևք-ը Դիլ մաքամԲարդ մաքամՌաստՆևաՌաստ մաքամ

Կարար լադը Աջեմ աշիրան (Ֆա), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «եռանդ բերող»; դոնանըմում կան Սի և Մի կոմա բեմոլ։

Առնչվող: Շևքավեր մաքամԲարդ մաքամԱջեմ-աշիրանՉարգյահԱջեմաշիրան մաքամ

Կարար լադը Աջեմ աշիրան (Ֆա), գյուչլուն Գերդանիյե (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «եռանդ ավելացնող»; ցածր Ֆա լադում կարար տվող մաքամներից է։

Առնչվող: Շևքեֆզա մաքամԲարդ մաքամԱջեմ-աշիրանՉարգյահԿարարԳյուչլու

Աջեմ աշիրան (Ֆա) լադում կարար տվող, գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «ուրախության եռանդ»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Շևքութարաբ մաքամԲարդ մաքամԱջեմ-աշիրանՉարգյահԱջեմաշիրան մաքամ

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «ողբ ցուցաբերող»; դոնանըմում կան Սի կոմա բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Շիվենյումա մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահԿարար

Թևշիհին նման, դերգյահներում և կրոնական հավաքույթներում կարդացվող կրոնական երկի տեսակ։

Առնչվող: ԹևշիհԻլահիԹեքքե երաժշտությունՆոտային արխիվի Շուղուլ երկերը

Զվարթ, աշխույժ, նազանի։ Դասական պոեզիայում նկարագրում է ուրախ և հմայիչ գեղեցկուհուն. “şûh-i cihân” նշանակում է աշխարհի ամենանազանին։

Առնչվող: Bir Nevcivansın պատմությունՆև-ջիվան

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող հին բաղադրյալ մաքամ։ Հայտնի է նաև Բաբա Թահիր անունով; կարար է տալիս Ուշշակի և Բեյաթիի նույն լադում, տարբերվում է բարձր գոտում շրջելով։

Առնչվող: Թահիր մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաՈւշշակ մաքամԲեյաթի մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Մուհայյեր (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Ինչպես երևում է անունից, Թահիր մաքամի գույնը միավորում է Բուսելիկի հետ։

Առնչվող: Թահիրբուսելիկ մաքամԲարդ մաքամԹահիր մաքամԲուսելիկ մաքամԴյուգահՆևա

Առանց որևիցե ուսուլից կախված լինելու, մաքամի սեյիրը նվագարանով իմպրովիզացիայով ցուցադրող կատարում։ Կատարվում է երկերից առաջ կամ դրանց միջև, կարող է անցումներով այլ մաքամներ շրջել։^[81]

Առնչվող: ՍեյիրԱնցումՂազել

Ավանդական տեսության մեջ հիմնական սանդղակը կազմող լադերը՝ Յեգյահ, Հյուսեյնի-աշիրան, Իրաք, Ռաստ, Դյուգահ, Սեգյահ, Չարգյահ, Նևա, Հյուսեյնի, Էվիչ, Գերդանիյե, Մուհայյեր և այլն։ Դրանց միջև ընկած լադերը կոչվում են միջանկյալ լադ։

Առնչվող: Միջանկյալ լադԼադՌաստԴյուգահ

Երկար ձողով, փոքր կլորավուն տակնով, լադային կապերով լարային նվագարան; համարվում է դասական թուրքական երաժշտության խորհրդանիշը։ Ձողի կապերը դասավորված են այնպես, որ տան մաքամային երաժշտության լադերը։^[82]

Առնչվող: Թանբուր նվագարանԼադային կապԹեզենեՅայլի թանբուր

Ինը կոմայանոց ինտերվալ, այսինքն՝ ամբողջ տոն; կրճատումը՝ Թ։ Ռաստի և Դյուգահի, Չարգյահի և Նևայի միջև ընկածը թանինի է։

Առնչվող: ԻնտերվալԿոմաՄեծ մյուջեննեբԼսողության մարզում

Ութաձև, կրկնակի խոռոչով, թաղանթով պատված իրանով, պերդեներով և մզրաբով նվագվող լարային նվագարան։ Ադրբեջանական և իրանական երաժշտության գլխավոր նվագարանն է; նվագվում է նաև Արևելյան Անատոլիայում։

Առնչվող: Թառ նվագարանՄզրաբԼադային կապԲաղլամա

Կարար լադը Աջեմ աշիրան (Ֆա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «նոր ոճ»; դոնանըմում կա միայն Սի բակիյե բեմոլ։

Առնչվող: Թարզ-ը Ջեդիդ մաքամԲարդ մաքամԱջեմ-աշիրանՔյուրդիԿարար

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Չարգյահ (Դո) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը պարսկերեն նշանակում է «նոր ոճ»; դոնանըմում կան Սի բակիյե բեմոլ և Ռե փոքր մյուջեննեբ բեմոլ։

Առնչվող: Թարզ-ը Նևին մաքամԲարդ մաքամՌաստՉարգյահԹարզ-ը Ջեդիդ մաքամ

Նվագարանի, դպրոցի կամ կատարողի սեփական նվագելու և կարդալու ձևը; ընդգրկում է զարդարանքները, շեշտադրումը և մեղեդին մշակելու ձևը։

Առնչվող: ԿատարումԱղըզ

Օսմանյան շրջանում, քյոչեքչեի պես, կաբա սազ համույթների կատարած, պարին ուղեկցող հանրաճանաչ խոսքով երկի տեսակ. բառերը հիմնականում վանկային չափով են։ Արխիվում կան Սելիմ III-ի, Մահմուդ II-ի և Թանբուրի Մուստաֆա Չավուշի թավշանջաները։^[83]

Առնչվող: ՔյոչեքչեՔեմենչեՆոտային արխիվի Թավշանջա երկերը

Շրջանակին փոքր ծնծղաներ ամրացված, մեկ երեսը մաշկապատ շրջանակավոր թմբուկ; կոչվում է նաև դեֆ։

Առնչվող: Դափ նվագարանԲենդիր

Ուսուլի բարձր և թեթև հարվածը; քուդյումում հանվում է ձախ ձեռքով, դարբուկայում՝ եզրին հարվածելով։

Առնչվող: ԴյումՔեԹեքա

11 զարկանի փոքր ուսուլ․ Իսմայիլ Հաքքը Օզքանը այն տալիս է 11/8 չափով՝ 5+6 զարկի խմբերով՝ երկու զարկանի դյում և թեք, մեկ զարկանի թեք, ապա երկու զարկանի դյում և երկու թեք։ Էքրեմ Քարադենիզը նույն անունով տալիս է 19 զարկանի այլ կաղապար։^[64]

Առնչվող: Թեք վուրուշ մետրոնոմՓոքր ուսուլ

Երկու թեքի իրար հետևից, մեկ հարվածի պես արագ հնչեցվելուց առաջացած հարվածը։ Որոշ աղբյուրներում նկարագրվում է նաև որպես երկու ձեռքով միաժամանակ հնչեցվող ուժեղ թեք։

Առնչվող: ԹեքԴյում

«Allāhu akbar» խոսքերով սկսվող թեքբիրի տեքստի երաժշտական մշակումը. թուրքական կրոնական երաժշտության ձևերից է։ Ամենատարածվածը Իթրիին վերագրվող Սեգյահ թեքբիրն է, որը համատեղ կատարվում է տոներին և կրոնական արարողություններին։^[84]

Առնչվող: Սեգյահ մաքամԹեքքե երաժշտությունՆոտային արխիվի Թեքբիր երկերըAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) օրինակելի երկ

Դարվիշական թեքքեներում կատարվող կրոնական երաժշտություն. ընդգրկում է իլահի, դուրաք, շուղուլ, թևշիհ և Մեվլևիական այինների նման տեսակներ։ Կարևոր տեղ ունի դասական թուրքական երաժշտության զարգացման մեջ։

Առնչվող: ԻլահիԴուրաքՄեվլևի այինԶիքր

Ուդ, թանբուր և բաղլամա նման նվագարաններում փորելով կամ բարակ շերտերի միավորումով պատրաստված կիսատանձաձև կամ կիսագնդաձև հետնամասը։

Առնչվող: ԿրծքամասՈւդԹանբուր

Խոսքով երկերում անիմաստ վանկերով և կարճ բառերով (թենի, յա լել, դոսթ, ամանե և այլն) կարդացվող բաժինը; հատկապես մեծ տեղ է զբաղեցնում քյարերում և բեսթեներում։

Առնչվող: ՔյարԲեսթե

Թողնել ու հեռանալ, լքել։ Հաջի Արիֆ բեյի երգը սկսվում է “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim” խոսքերով, այսինքն՝ «ինչո՞ւ թողեցիր ու գնացիր, ո՛վ անգութ»։

Առնչվող: Niçin Terkeyleyip Gittin պատմությունԶալիմ

Մեկից ավելի սեռերի կամ մաքամային երանգների միավորումից կազմված, հիմնականում ինքնուրույն մաքամ չհամարվող մեղեդային կաղապար։ Աղբյուրներում թերքիբի և մաքամի սահմանը ոչ միշտ նույն կերպ է գծվում։

Առնչվող: Բարդ մաքամՉեշնիՍեռ

Աստծուն փառաբանող խոսքերով մզկիթային երաժշտության ձև։ Աղոթքից հետո մյուեզինները կարդում են հիմնականում առանց ուսուլի և իմպրովիզացիայով. կան նաև ուսուլով ստեղծագործված օրինակներ և ռամադանի գիշերներին մինարեթից կարդացվող թեսբիհ իլահիներ։^[85]

Առնչվող: ԻլահիԹաքսիմՆոտային արխիվի Թեսբիհ երկերը

Ազդեցություն, ներգործություն. այն հետքը, որ ինչ-որ բան թողնում է մարդու մեջ։ Երգի տեքստում արտահայտում է նվագարանի մեղեդու կախարդիչ ազդեցությունը։

Առնչվող: Bir Sihr-i Tarâb պատմությունՍիհր-ի թարաբ

Փեշրևում և սազ սեմաիում յուրաքանչյուր հանեից հետո կրկնվող բաժինը; երկի նակարաթի պես է։

Առնչվող: ՀանեՄուլազիմեՓեշրև

Մեվլիդի կարդալու ընթացքում բաժինների միջև խմբի կողմից կարդացվող, հիմնականում միջին մեծության ուսուլներով ստեղծագործված կրոնական երկ։

Առնչվող: ԻլահիՇուղուլԹեքքե երաժշտություն

Բաղլամա և թանբուր նման ձողավոր նվագարաններում գործածվող մզրաբ։ Թանբուրի թեզենեն ավանդաբար պատրաստվում է կրիայի կճեպից կամ նման նյութից։

Առնչվող: ՄզրաբԲաղլամաԹանբուր

Բարակ, բարձր ձայն։ Լադերի անունների առջևում ցույց է տալիս այդ լադի մեկ օկտավ բարձր տարբերակը (տիզ սեգյահ, տիզ չարգյահ և այլն); որոշ լադերի տիզ օկտավն ունի առանձին անուն՝ Ռաստի տիզը Գերդանիյե է, Դյուգահի տիզը՝ Մուհայյեր։

Առնչվող: ԿաբաՕկտավԳերդանիյե

Այծի կաշվից պատրաստված օդապարկին միացված զույգ խողովակով փողային նվագարան։ Նվագվում է Արևելյան Սևծովյան լեռնարոտներում հորոնի և տոնախմբությունների ժամանակ։

Առնչվող: Թուլում նվագարանԶուրնաՊարեղանակԹյուրքու

5/8 ժամանականոց աքսակ (անհամաչափ) ուսուլ; գործածվում է շարկիներում և ժողովրդական երաժշտության մեջ։

Առնչվող: Թյուրք աքսաղը մետրոնոմԱքսակ

Մի քանի ձև ունեցող ուսուլ; Էքրեմ Քարադենիզն առաջին ձևը տալիս է 14/4-ով՝ դյում, թեքե, դյում, թեք, դյում, դյում հարվածներով, իսկ 18 ժամանականոց ձևը Դարբ-ը թյուրքին (Darb-ı Türkî) է։ Արխիվի օրինակը Ալի Ուֆքի բեյի 14/4-ով գրված մի իլահի է։^[86]

Առնչվող: Թյուրքդարբը մետրոնոմՄեծ ուսուլ

SymbTr ժողովածուում 18/8-ով գրվող տասնութ ժամանականոց մի ուսուլի անուն։ Արխիվի միակ օրինակը «Hâk hâk diyen âşıklar» խոսքերով սկսվող անանուն հիջազ-հյումայուն իլահին է։^[36]

Առնչվող: Իլահի

Ժողովրդական երաժշտության խոսքով տեսակը; հիմնականում անանուն է կամ ստեղծված է ժողովրդական աշուղների կողմից։ Ուսուլով տեսակները կոչվում են կըրըք հավա, ազատ ռիթմով տեսակները՝ ուզուն հավա։

Առնչվող: Կըրըք հավաՈւզուն հավաԲաղլամաՆոտային արխիվի Թյուրքու երկերը

Առանց լադային կապերի, կարճ ձողով, տանձաձև տակնով լարային նվագարան; նվագվում է մզրաբով։ Քանի որ չունի կապեր, հեշտությամբ տալիս է մաքամի լադերի նուրբ երանգները։^[87]

Առնչվող: Ուդ նվագարանՏակնՄզրաբ

Տարբեր ուժգնության հարվածների (դյում, թեք, քե…) որոշակի կարգով դասավորությունից կազմված ռիթմիկ կաղապար։ Թուրքական երաժշտության մեջ կան բազմաթիվ ուսուլներ՝ 2 ժամանականոց Նիմ սոֆյանից մինչև 120 ժամանականոց Զենջիր։^[88]

Առնչվող: ԴյումԹեքՓոքր ուսուլՄեծ ուսուլԳործիքներ

Ուսուլը պահել՝ ծնկներին ձեռքով հարվածելով (դյում աջ ձեռքով, թեք ձախ ձեռքով)։ Մեշք ուսուցման ձևով երկը սերտելիս ուսուլը միշտ միասին հնչեցվում է։

Առնչվող: ՄեշքԴյումԹեքԳործիքներ

Մեծ մյուջեննեբից, փոքր մյուջեննեբից և թանինիից (Կ Ս Թ՝ 8 + 5 + 9 կոմա) կազմված քառյակ; Դյուգահի վրա տալիս է Դյուգահ–Սեգյահ–Չարգյահ–Նևա լադերը։

Առնչվող: ՔառյակՈւշշակ մաքամԴյուգահ

Կարար լադը Դյուգահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող տարածված մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Ուշշակ քառյակից և Նևայի վրայի Բուսելիկ հնգյակից; սեյիրը սկսվում է կարարի շուրջից։

Առնչվող: Ուշշակ մաքամՈւշշակ քառյակԲեյաթի մաքամ

Որևիցե ուսուլից կախված չլինող, ազատ ռիթմով կարդացվող ժողովրդական երաժշտության մեղեդի; ունի բոզլաք, դիվան, հոյրաթ նման տեսակներ։

Առնչվող: Կըրըք հավաԹյուրքուՂազել

Հիջազ ընտանիքից, կարար լադը Դյուգահ, գյուչլուն Հյուսեյնի հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմված է Դյուգահի վրայի Հիջազ հնգյակից և Հյուսեյնիի վրայի Ուշշակ քառյակից։

Առնչվող: Հիջազ-Ուզզալ մաքամՀիջազ մաքամ

Կարար լադը Յեգյահ (Ռե), գյուչլուն Դյուգյահ (Լա) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «սրտի հափշտակություն»; դոնանըմը Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Վեջդ-ի Դիլ մաքամԲարդ մաքամՅեգյահԴյուգահԿարար

Կարար լադը Սեգյահ (Սի կոմա բեմոլ), գյուչլուն Գերդանիյե (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «Արազբարի դեմքը»; Արազբարի նման կարար է տալիս Սեգյահ լադում։

Առնչվող: Վեջհ-ի Արազբար մաքամԲարդ մաքամԱրազբար մաքամՍեգյահՆևա

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Հյուսեյնի (Մի) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «Շեհնազի դեմքը»; կայքում տրված դոնանըմում արըզա չկա։

Առնչվող: Վեջհ-ի Շեհնազ մաքամԲարդ մաքամՇեհնազ մաքամԴյուգահՀյուսեյնի

Ուսուլի հիմնական հարվածների միջև ավելացվող զարդարուն միջանկյալ հարվածները։ Ուսուլը դարձնում են ավելի աշխույժ և հագեցած; հատկապես գործածվում են քուդյումի և բենդիրի կատարման մեջ։

Առնչվող: ՈւսուլՀարվածՔուդյում

Ջութակից մի փոքր մեծ և ավելի ցածր ձայնով, քառալար աղեղնային նվագարան։ Թուրքական երաժշտության մեջ 20-րդ դարում որոշ ֆասըլ և ռադիո համույթներում լրացրել է ջութակի և թավջութակի միջև ընկած ձայները։

Առնչվող: Ալտ նվագարանՔեմանՖասըլ խեյեթիԿատարում

Ծնկների միջև պահվող, քառալար, ցածր ձայնով մեծ աղեղնային նվագարան; կարճ՝ չելո։ 20-րդ դարի սկզբին մուտք է գործել թուրքական երաժշտության համույթներ, և Մեսուդ Ջեմիլի նման կատարողները վարպետորեն նվագել են այն մաքամային երաժշտության մեջ։

Առնչվող: Թավջութակ նվագարանՔեմանՖասըլ խեյեթիԹաքսիմ

Ուսուլը կազմող առանձին հարվածները (դյում, թեք, թեքա, քե) և դրանց տևողությունները։ Ուսուլի բնույթը ծնվում է հարվածների ուժեղ-թեթև հաջորդականությունից։

Առնչվող: ԴարբՈւսուլԴյում

Վերք. բառի ձևը հին տեքստերում և երգերի տեքստերում։ “Yâre-i dil” նշանակում է սրտի վերք։

Առնչվող: Bir Gonca Femin Yâresi պատմությունԳոնջա-ֆեմ

Թանբուրի աղեղով նվագվող տարբերակը; հայտնի է դարձել 20-րդ դարի սկզբին Թանբուրի Ջեմիլ Բեյի ձայնագրություններով։

Առնչվող: Աղեղնավոր թանբուր նվագարանԹանբուր

Կարար լադից անմիջապես ցածր, մեղեդին կարարին ձգող լադը։ Մաքամների մեծ մասում կարարից մեկ լադ ցածր է; որոշ մաքամներում կես տոնի հեռավորության վրա գտնվող լադը գործածվում է որպես յեդեն։

Առնչվող: ԿարարՄաքամ

Ռաստից մեկ քառյակ (22 կոմա) ցածր լադը; Արևմտյան նոտագրությամբ գրվում է Ռե-ով։ Նևայի մեկ օկտավ ցածր տարբերակն է և Յեգյահ, Ֆերահֆեզա նման մաքամների կարարն է (եզրափակիչ լադը)։

Առնչվող: ՆևաՌաստՅեգյահ մաքամՖերահֆեզա մաքամ

Կարար լադը Յեգյահ (ցածր Ռե), գյուչլուն Ռաստ հանդիսացող մաքամ; կարարը տալիս է Ռաստ սանդղակի ցածր տիրույթում։

Առնչվող: Յեգյահ մաքամՅեգյահՌաստ մաքամ

Կարար լադը Չարգյահ (Դո), գյուչլուն Գերդանիե (Սոլ) հանդիսացող մաքամ։ Անունը ցույց է տալիս, որ Չարգյահ մաքամի նոր ձև է; դոնանըմում արըզա չկա։

Առնչվող: Յենի Չարգյահ մաքամՉարգյահ մաքամՉարգյահԳերդանիյեԿարար

Քանոն նվագելիս երկու ձեռքի ցուցամատերին անցվող, մզրաբը մեջն ամրացվող մետաղական մատանի։

Առնչվող: ՔանոնՄզրաբ

Յուրուք սեմաի ուսուլով (6/8) ստեղծագործված, աշխույժ խոսքով երկ; դասական ֆասըլում կարդացվում է շարկիներից հետո։

Առնչվող: Յուրուք սեմաի ուսուլԾանր սեմաիՖասըլՆոտային արխիվի Յուրուք սեմաի երկերը

6/8 ժամանականոց ուսուլ (կա նաև 6/4 ձևը)։ Յուրուք սեմաի ձևի երկերը և սազ սեմաիների չորրորդ հանեները հիմնականում այս ուսուլով են։

Առնչվող: Յուրուք սեմաի մետրոնոմՅուրուք սեմաիՍազ սեմաի

Քուդյում նվագելու համար գործածվող, ծայրը կլորավուն բարակ մուրճիկ; որոշ աղբյուրներում գործածվում է նաև աղեղնային նվագարանների աղեղի համար։

Առնչվող: ՔուդյումՔեմենչե

Անգութ, անխիղճ, բռնացող։ Դասական պոեզիայում հաճախակի դիմելաձև է սիրահարին տանջող սիրեցյալին։

Առնչվող: Niçin Terkeyleyip Gittin պատմությունԹերքեյլեմեք

Կարար լադը Ռաստ (Սոլ), գյուչլուն Գերդանիյե (Սոլ) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Սանդղակում գործածվում է Մահուր լադը; հայտնի է Ռաստի և Մահուրի միջև կանգնած իր գույնով։

Առնչվող: Զավիլ մաքամԲարդ մաքամՌաստ մաքամՄահուր մաքամՄահուրԿարար

120 ժամանականոց, ամենամեծ ուսուլներից մեկը։ Կազմված է Չիֆթե դյույեք, ֆահթե, Չենբեր, Դևրի քեբիր և Բերեֆշան ուսուլների իրար հետևից ավելացումից; գործածվում է բեսթեներում։

Առնչվող: Զենջիր մետրոնոմՉենբերֆահթեԲերեֆշան

Ճաշակով մարդ, նրբությունը հասկացող. âşinâ նշանակում է «ճանաչող, իմացող»։ Նկարագրում է գեղեցիկը զգացող, արվեստից հասկացող մարդուն. Ռահմի բեյի երգում գործածվում է որպես մի մուտրիբի (նվագողի) մակդիր։

Առնչվող: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ պատմությունՄուտրիբ

Ռաստ (Սոլ) լադում կարար տվող, գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «սրտի հաճույք»; դոնանըմը, Ռաստի նման, Սի կոմա բեմոլ և Ֆա բակիյե դիեզ է։

Առնչվող: Զևք-ի Դիլ մաքամԲարդ մաքամՌաստՆևաՌաստ մաքամ

Կարար լադը Դյուգյահ (Լա), գյուչլուն Նևա (Ռե) հանդիսացող բաղադրյալ մաքամ։ Անունը նշանակում է «ուրախության հաճույք»; դոնանըմում կան Սի բակիյե բեմոլ, Մի փոքր մյուջեննեբ բեմոլ, Դո և Ֆա բակիյե դիեզ։

Առնչվող: Զևք-ի Թարաբ մաքամԲարդ մաքամԴյուգահՆևաԿարար

Արևմտյան Անատոլիայի, հիմնականում ինը ժամանակ ունեցող դանդաղ աքսակ ուսուլներով (9/4, 9/8) պարվող ժողովրդական պար և այդ պարի եղանակը։ Կան նաև որպես սազ երկ ստեղծագործված օրինակներ, ինչպես Թանբուրի Ջեմիլ բեյի Նիքրիզ զեյբեկները։^[89]

Առնչվող: Կըրըք հավաԱքսակՆոտային արխիվի Զեյբեկ երկերը

Բառացի իմաստով «հավելում»։ Որոշ երկերում գործածվում է մեկ հանեից կամ բաժնից հետո եկող լրացուցիչ մասի համար։

Առնչվող: ՀանեԹեսլիմ

Դարվիշական թեքքեներում Ալլահի անունների և աղոթքների որոշակի կարգով և ռիթմով կրկնվող հավաքական պաշտամունք; ընկերակցում են իլահիներ, դուրաքներ և շուղուլներ։

Առնչվող: Թեքքե երաժշտությունԴուրաքԻլահի

Բռնակներից բռնած՝ իրար զարկելով նվագվող, սովորաբար արույրից կլոր մետաղե նվագարան։ Մեհթերում օգտագործվում են տարբեր չափերը, թեքքեներում՝ փոքր ձեռքի ծնծղաներ։

Առնչվող: Զիլ (ծնծղաներ) նվագարանՄեհթերԹեքքե երաժշտությունՈւսուլ

Կարար լադը Հյուսեյնի աշիրան (Մի), գյուչլուն Ռաստ (Սոլ) հանդիսացող մաքամ։ Էդվար գրքերի տասներկու հին մաքամներից մեկն է; կայքում տրված դոնանըմում արըզա չկա։

Առնչվող: Զիրեֆքենդ մաքամԷդվարՀյուսեյնի-աշիրանՌաստԿարար

Ռաստից 5 կոմա բարձր միջանկյալ լադը (Սոլ փոքր մյուջեննեբ դիեզ)։ Հանդիպում է Հիջազ սանդղակի ցածր տիրույթում գործածվող ձևերում և Զիրգյուլելի Հիջազ նման մաքամների անուններում; նրա մեկ օկտավ բարձր տարբերակը կոչվում է Շեհնազ։

Առնչվող: ՌաստՇեհնազՀիջազ-Զիրգյուլե մաքամ

Հիջազ ընտանիքից, կարար լադը Դյուգահ հանդիսացող մաքամ։ Սանդղակը կազմվում է Դյուգահի վրայի Հիջազ հնգյակին Հյուսեյնիի վրա երկրորդ Հիջազ քառյակ ավելացնելով։

Առնչվող: Հիջազ-Զիրգյուլե մաքամՀիջազ մաքամԶիրգյուլե

Զույգ եղեգնալեզվակով, կոնաձև իրանով, հզոր ձայնով ժողովրդական նվագարան; հիմնականում նվագվում է թմբուկի հետ միասին բացօթյա։

Առնչվող: Զուռնա նվագարանՄեհթերՄեյ