Мақам музыкасының сөздігі

Хусейнидің 4 кома (бакийе) жоғарысындағы аралық перне; Батыс нотасында арызасыз Фа деп жазылады. Раст пен Ушшак тобы мақамдарында төмендегенде Эвич орнына жиі қолданылады.

Байланысты: Аджем аширанЭвичАджемаширан мақам

Аджем пернесінің бір октава төмені; Батыс нотасында Фа деп жазылады. Аджемаширан мақамының карар пернесі.

Байланысты: АджемИракАджемаширан мақам

Карар пернесі Аджем аширан (Фа), гючлюсі Чаргах (До) болатын мақам. Чаргах гаммасының Аджем аширан пернесіне көшірілген түрі деп қарастырылады.

Байланысты: Аджемаширан мақамАджем аширанЧаргах тетрахорды

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Аджем мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль бар.

Байланысты: Аджембуселик мақамҚұрама мақамБуселик мақамыАджемДүгах

Карар пернесі Дүгах болатын; Аджем мен Күрди бояуларын біріктіретін құрама мақам. Жоғары аймақта Аджем пернесінің салмағы сезіледі.

Байланысты: Аджемкүрди мақамКүрди мақамАджем

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Кілт белгісі жоқ; атауы Аджем пернесін «тараб» (шаттық, шабыт) сөзімен біріктіреді.

Байланысты: Аджемтараб мақамҚұрама мақамХусейни аширанДүгахАджем

Парсы тектес, «бастау» дегенді білдіретін сөз. Таксим не шығарманың ашылу бөлігі үшін қолданылады және осымен гиризгахқа жақын; кейбір ескі дереккөздерде мақамның сейірі басталатын перне не аймақ үшін де кездеседі.

Байланысты: ГиризгахТаксимСейір

Ақсақ усулының 9/4 өлшемімен жазылатын бір мертебе ауыр түрі; тоғыз өлшемдік және алты соққылы. Көбіне фасыл шаркыларында, сондай-ақ кейбір ілахи, түрку және баяу би әуендерінде қолданылады; шығармалар әдетте үнсіздікпен (сус) басталады.^[1]

Байланысты: Ағыр ақсақ метрономАқсақШаркы

Ақсақ Семаи усулының 10/4 өлшемімен жазылатын бір мертебе ауыр түрі; он өлшемдік және алты соққылы. Ағыр семаи формасындағы шығармаларда, шаркы мен ілахилерде қолданылады; өлең өлшеміне байланысты шығармалар әдетте үнсіздікпен (сус) немесе «ах» деп басталады.^[2]

Байланысты: Ағыр Ақсақсемаи метрономАқсақ СемаиАғыр семаи

Чембер усулының 24/2 өлшемімен жазылатын үшінші мертебесі; жиырма төрт өлшемдік. Ауырлығына байланысты көбіне бірінші бестелерде қолданылады; бұл бестелерді екі немесе екі жарым өлшемге созылатын «ах» тереннюмімен бастау дәстүрге айналған.^[3]

Байланысты: Ағырченбер метрономЧемберБесте

Дүйек усулының 8/4 өлшемімен жазылатын екінші мертебесі; сегіз өлшемдік және бес соққылы. Пешрев, кар, бесте және шаркыларда, Мевлеви аюиндерінде (әсіресе 1-ші және 3-ші селамда), тевших пен ілахилерде қолданылады.^[4]

Байланысты: Ағыр дүйек метрономДүйекПешрев

Эвфер усулының 9/4 өлшемімен жазылатын екінші мертебесі; Мевлеви аюиндерінің екінші селамдарында іс жүзінде өзгермейтін усул болғандықтан, Мевлеви Эвфері деп те аталады. Мұрағаттағы мысалдардың көбі Ахмед Авни Конуктың күпелері.^[5]

Байланысты: Ағыревфер метрономЭвферМевлеви Эвфері

Ақсақ Семаи не Ағыр Ақсақ Семаи усулында бесте ленген сөзді шығарма; классикалық фасылда бестелерден кейін оқылады.

Байланысты: Ақсақ СемаиЙүрүк семаиФасылНота мұрағатындағы Ағыр семаи шығармалары

Сенгин Семаи усулының 6/2 өлшемімен жазылатын ең ауыр мертебесі; алты өлшемдік және бес соққылы. Классикалық фасылдың ағыр семаилерінде, Мевлеви аюиндерінің үшінші селамдарында және ілахилерде қолданылады.^[6]

Байланысты: Ағырсенгинсемаи метрономСенгин СемаиАғыр семаи

Бір өнірдің, мектептің не орындаушының өзіне тән оқу және ойнау тәсілі; әсіресе халық музыкасында өнірлік мәнер үшін қолданылады (Урфа ағызы сияқты).

Байланысты: ТавырТүрку

Аспаптар мен дауыстардың баптау деңгейі; нотада Соль деп жазылатын Раст пернесінің нақты қандай биіктікте дауысталатынын анықтайды. Ахенг атаулары ней бойларынан келеді: боляхенг, кыз, мансур, шах сияқты.

Байланысты: БоляхенгКыз ахенгіМансурШах ахенгіНей

Көріктен берілген ауа металл тілшелерді тербетуі арқылы дыбыс шығаратын, клавишті не түймелі тасымалы аспап. Түркияда және Балқанда халық және ойын-сауық музыкасында сүйіп ойналады.

Байланысты: Аккордеон аспапТүркуБи әуені

9/8 өлшемдік усул; өлшемдері тең емес (ақсаң) топтастыруымен танылады, шаркы мен ойын әуендерінде өте кең тараған. Баяуырақ 9/4 түрі Ағыр Ақсақ деп аталады.

Байланысты: Ақсақ метрономАғыр ақсақ метрономТүрік ақсағы

10/8 өлшемдік усул; саз семаисилердің алғашқы үш бөлімі мен теслимі және ағыр семаилер осы усулда болады. Баяуырақ 10/4 түрі Ағыр Ақсақ Семаи деп аталады.

Байланысты: Ақсақсемаи метрономАғыр Ақсақсемаи метрономСаз семаисиАғыр семаи

Он өлшемдік, 10/8 өлшемімен жазылатын және Ақсақ Семаиге жақын усул; Экрем Карадениз оны дюм, текка, дюм, тек, тек соққыларымен береді. Кантемироғлы «семаи» деген атпен қолданған он өлшемдік усул бүгінде осы атпен де аталады.^[7]

Байланысты: Ақсақсемаи Евфери метрономАқсақ Семаи

Өрмекші (арабша). Классикалық поэзияда өрмекші мен оның торы дүниенің өткіншілігі мен нәзіктігін бейнелейтін образдардың бірі; Танбури Джемиль бейге телінетін бәйітте өлген өрмекшіге қатысты қолданылады.

Байланысты: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) әңгімеХабл-и зер

Толық перне лердің арасында қалған перне лер; Күрди, Буселик, Хиджаз, Хисар, Аджем және Махур осыларға мысал. Мақамдардың өзіне тән бояуы көбіне осы перне лердің қолданылуынан келеді.

Байланысты: Толық пернеНимКүрдиХиджаз

Карар пернесі Нева (Ре), гючлюсі Гердание (Соль) болатын мақам. Нева пернесіндегі Хиджаз тетрахордымен танылады; кілт белгілерінде Си және Ми кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Арабан мақамНеваГерданиеХиджаз тетрахордыБейати-Арабан мақамы

Екі перне арасындағы биіктік айырмасы. Мақам музыкасында аралықтар кома санымен аталады: бакийе (4), кіші мүженнеб (5), үлкен мүженнеб (8), танини (9) және артық секунда (12–13 кома).

Байланысты: БакийеКіші мүженнебҮлкен мүженнебТаниниАртық секундаЕсту жаттығуы

Сөзді шығармаларда жолдар не бөлімдер арасында аспаптардың ойнайтын қысқа әуені.

Байланысты: НағмеШаркыГиризгах

Карар пернесі Сегах (Си кома бемоль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Дүгахтағы Бейати тетрахорды мен Невадағы Буселик пентахорды арқылы Бейати сияқты өрбиді, бірақ карарын Сегах пернесінде береді.

Байланысты: Аразбар мақамҚұрама мақамСегахБейати мақамыНева

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Гердание (Соль) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Аразбар мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си және Ми кома бемоль бар.

Байланысты: Аразбарбуселик мақамҚұрама мақамАразбар мақамыБуселик мақамыДүгах

Х. Садеттин Арел, Сюпхи Езги және Салих Мурат Уздилектің атымен аталатын, 20 ғасырдың бірінші жартысында құрылған теория және нота жазу жүйесі. Пифагор қатынастарына негізделген 24 пернелі жүйе құрады; перделер 53 комалық шкалада жазылады. Бүгінде білім беруде ең кең қолданылатын жүйе. Қысқаша АЕУ.

Байланысты: КомаАризаНазариат

Бір перненің жоғары не төмен ығысуын көрсететін белгі (диез не бемоль). АЕУ жүйесінде аризалар перненің неше кома өзгертетініне қарай бөлек белгілермен жазылады.

Байланысты: Кома бемольБакийе бемольДонанымАрел-Езги-Уздилек жүйесі

Тоннан кең, 12 не 13 комалық аралық; қысқаша белгісі — A. Хиджаз тетрахордының ортасындағы аралық және мақамдарға «Хиджаз бояуы» деп аталатын сипатын беретін аралық.

Байланысты: АралықХиджаз тетрахордыХиджаз мақамЕсту жаттығуы

Іздер, белгілер, нышандар; eser сөзінің көпше түрі. Ән мәтіндерінде бір нәрсенің көріне бастағанын айтқанда қолданылады: “bahârın âsârı” — көктемнің белгілері.

Байланысты: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ әңгімеПейда олмак

Әуеннің карардан басқа бір пернеде уақытша аялдауы; сөйлем соңдарында гючлюде немесе басқа маңызды перне лерде жасалады.

Байланысты: КарарГючлюСейір

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Сегах (Си кома бемоль) болатын құрама мақам. Атауы Аширан мен Маені біріктіреді; төменгі аймақта, Аширан пернесінде карар береді.

Байланысты: Аширан-Мае мақамҚұрама мақамХусейни аширанСегахКарар

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы Аширан мен Земземені біріктіреді; кілт белгілерінде тек Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Аширан-Земземе мақамҚұрама мақамХусейни аширанДүгахСаба-Земземе мақамы

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Буселик (Си) болатын мақам. Кілт белгісі жоқ; атауы парсыша «махаббатты арттыратын» дегенді білдіреді.

Байланысты: Ашкефза мақамХусейни аширанБуселикКарарГючлю

Ақсақ усулының сәл жүрдек, төрт соққымен соғылатын түрі — Чифте Софьянның басқа атауы; 9/8 өлшемімен жазылады. Мұрағаттағы мысалдар — Танбури Мустафа Чавуш пен Муаллим Исмаил Хаккы Бейдің шаркылары мен кёчекчелері.^[8]

Байланысты: Чифте СофьянАқсақАйдын метроном

Мевлеви аюиндерінде көп қолданылғандықтан Деври-Реван усулына берілген атау (Мевлеви Деври-Реван деп те аталады); он төрт өлшемдік және алты соққылы. Велвелелі түрі әсіресе аюиндердің бірінші селамдарында қолданылады.^[9]

Байланысты: Деври-РеванАйин Деври Реваны метрономМевлеви аюини

Мевлеви аюинін оқитын ханенде.

Байланысты: Мевлеви аюиниМутрибНатхан

Түрік халық музыкасының ең кең тараған сапты ішекті аспабы; үш топ ішекті, сабында перне байламдары бар, тезенемен не саусақпен (шелпе) ойналады.

Байланысты: Баглама (саз) аспапТезенеПерне байламыТүрку

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Кілт белгісі жоқ; Дүгахта карар беретін мақамдардың арасында Буселик пернесін (Си) қолдануымен ерекшеленеді.

Байланысты: Бахр-и Назик мақамҚұрама мақамДүгахНеваБуселик

Төрт комалық аралық; АЕУ жүйесіндегі ең кіші жарты тон. Күрди тетрахордының алғашқы аралығы (Дүгах–Күрди) бакийе; қысқаша белгісі — B.

Байланысты: АралықКіші мүженнебКүрди тетрахордыБакийе бемольЕсту жаттығуы

АЕУ жазуында перненің 5 кома төмендетілуін көрсететін ариза белгісі; астыңғы перне мен арасында бакийе (4 кома) қалдырады. Күрди пернесі (Си бакийе бемоль) осымен жазылады.

Байланысты: БакийеКүрдиКіші мүженнеб бемольАриза

АЕУ жазуында перненің 4 кома жоғарылатылуын көрсететін ариза белгісі. Эвич (Фа бакийе диез) және Ним хиджаз (До бакийе диез) перне лері осымен жазылады.

Байланысты: БакийеЭвичКіші мүженнеб диезАриза

Гаммасы бір тетрахорд пен бір пентахордтың тікелей қосылуынан тұратын, өз пернесінде карар қылатын мақам; Раст, Ушшак, Хиджаз, Буселик, Күрди сияқты.

Байланысты: Құрама мақамШед мақамМақам

Нейдің үрленетін ұшына кигізілетін, мүйіз, сүйек не соған ұқсас материалдан жасалған аузашық.

Байланысты: Ней

Бір ақсақ пен бір софьянның қосылуынан тұратын он үш өлшемдік, тоғыз соққылы шағын усул (13/8). Көбіне Бекташи музыкасы мен нефестерінде қолданылғандықтан осы атауды алған; кейбір түркулерде де кездеседі.^[10]

Байланысты: Бекташи Деври Реваны метрономНефесАқсақ

Бекташи нефестеріне тән он бес өлшемдік усул (15/8); күшті соққылары 1-ші, 6-шы және 11-ші өлшемдерге түседі, ал классикалық Раксанда 1-ші, 4-ші және 9-шы өлшемдерде болады. Анадолы мен Румели ақындарының (ашықтардың) музыкасында да кездеседі.^[11]

Байланысты: НефесБекташи Раксы

Бекташи нефестерінде қолданылатын он алты өлшемдік усул (16/8); Экрем Карадениз оны дюм, дюм, тек, дюм, тек, дюм, тек соққыларымен береді. Мұрағаттағы мысал — усулына бұл атауды Тасниф алқасы берген «Önüme bir cebel düştü» нефесі.^[12]

Байланысты: Бекташи Рақсы метрономНефесБекташи Раксаны

Төменгі аймақта, Йегах (Ре) пернесінде карар беретін, гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауынан аңғарылатындай, Хисар бояуын береді.

Байланысты: Бенд-и Хисар мақамҚұрама мақамЙегахДүгахХисар

Кең шеңберіне тері керілген шеңбер барабан; текке музыкасы мен халық музыкасында усул ұстауда қолданылады.

Байланысты: Бендир аспапТефУсул

32 өлшемдік үлкен усул; көбіне бестелерде, сонымен қатар кейбір пешрев, кар және ілахиде қолданылады. Зенджир усулын құрайтын усулдердің бірі.

Байланысты: Берефшан метрономПешревЗенджир

Жалпы мағынада бесте ленген кез келген шығарма; тар мағынада классикалық фасылдың үлкен усулдермен (Хафиф, Зенджир, Деври-Кебир сияқты) бесте ленген, мурабба гюфтелі ауыр сөзді шығармасы.

Байланысты: МураббаҮлкен усулФасылТереннюмНота мұрағатындағы Бесте шығармаларыHer Gördüğü Periye... (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мысал шығарма

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Сегах (Си кома бемоль) болатын құрама мақам. Атын Исфахан мақамынан алады және карарын төменгі аймақта, Ирак пернесінде береді.

Байланысты: Бесте-Исфахан мақамҚұрама мақамИракИсфахан мақамыСегах

Карар пернесі Ирак, гючлюсі Дүгах болатын құрама мақам; Саба бояуын Ирак карарымен біріктіреді.

Байланысты: Бестенигар мақамСаба мақамИрак

Бес перне мен төрт аралықтан тұратын гамма бөлігі (пентахорд); жалпы ені 31 кома. Көбіне бір тетрахордқа бір танини қосылғандай қарастырылады.

Байланысты: ТетрахордТекГамма

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын құрама мақам. Бейати мақамының сейіріне Арабан чешнисінің хиджазды бояуын қосады.

Байланысты: Бейати-Арабан мақамҚұрама мақамБейати мақамыЧешниДүгахНева

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Бейати-Арабан мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль, Ми кіші мүженнеб бемоль және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Бейати-Арабанбуселик мақамҚұрама мақамБейати-Арабан мақамыБуселик мақамыДүгах

Ушшакпен бірдей гамманы қолданатын, карар пернесі Дүгах, гючлюсі Нева болатын мақам. Сейірі Нева маңынан басталуымен Ушшактан ажыратылады.

Байланысты: Бейати мақамУшшак мақамСейір

Дүгах (Ля) пернесінде карар беретін, гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы оның Бейати мен Буселик бояуларын біріктіретінін көрсетеді; кілт белгілерінде Си кома бемоль бар.

Байланысты: Бейатибуселик мақамҚұрама мақамБейати мақамыБуселик мақамыДүгах

Екі не одан көп мақамның гамма және сейір қасиеттерінің қосылуынан тұратын мақам; мюрекеп мақам деп те аталады. Сузинак, Карджыгар, Бестенигар сияқты.

Байланысты: Қарапайым мақамТеркибСузинак мақамКарджыгар мақам

Бүгінде ең кең қолданылатын ахенг; нотада Соль жазылатын Раст пернесі шамамен Ре дыбысын береді, яғни жазылғаннан бір тетрахорд төмен ойналады.

Байланысты: АхенгСюпюрде

Жылау мен зарлаудың иісі: bû — «иіс», zâr — «зар, жылау». Рахми бейдің досы Шевки бей қайтыс болғаннан кейін шығарған әнінде қаралы көңіл-күйді бейнелейді.

Байланысты: Gül Hazin Sünbül Perîşan әңгімеХазин

Ішекті аспаптарда ішектің керілуін реттеп баптауға қызмет ететін айналмалы бөлшек; құлақ деп те аталады.

Байланысты: ТіреуішАхенг

Дүгахтың бір танини жоғарысындағы аралық перне; Батыс нотасында арызасыз Си деп жазылады. Буселик тетрахордын және Буселик, Нихавенд тобы мақамдарының бояуын анықтайды.

Байланысты: Буселик тетрахордыБуселик мақамСегах

Танини, бакийе және таниниден (T B T: 9 + 4 + 9 кома) тұратын тетрахорд; Дүгахта Дүгах–Буселик–Чаргах–Нева перне лерін береді.

Байланысты: ТетрахордБуселик мақамБуселик

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Хусейни болатын мақам. Гаммасы Буселик пентахорды мен Хусейнидегі Күрди тетрахордынан тұрады; құрылымы Батыс музыкасындағы минор гаммаға ұқсайды.

Байланысты: Буселик мақамБуселик тетрахордыБуселик

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын мақам. Атауынан аңғарылатындай, Буселик бояуын төменгі аймақта, Аширан пернесінде көрсетеді; кілт белгісі жоқ.

Байланысты: Буселикаширан мақамБуселик мақамыХусейни аширанДүгахКарар

Сегіз комалық аралық; қысқаша белгісі — K. Тон мен жарты тонның арасында қалатын, мақам музыкасына тән түрлі-түсті аралықтардың бірі; Ушшак тетрахордының алғашқы аралығы (Дүгах–Сегах) үлкен мүженнеб.

Байланысты: АралықТаниниУшшак тетрахордыЕсту жаттығуы

Жазылған перненің 8 кома төмендетілуін көрсететін АЕУ ариза белгісі; тәжірибеде сирек кездеседі.

Байланысты: Үлкен мүженнебАриза

Жазылған перненің 8 кома жоғарылатылуын көрсететін АЕУ ариза белгісі; тәжірибеде сирек кездеседі.

Байланысты: Үлкен мүженнебАриза

Көп сандаған өлшемнен тұратын кең усулдер (Деври-Кебир, Хафиф, Зенджир сияқты); ішінде кіші усулдердің қосылуы сезіледі. Пешрев, бесте және кар сияқты үлкен шығармаларда қолданылады.

Байланысты: Кіші усулУсулПешревБесте

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын мақам. Эдвар кітаптарындағы он екі көне мақамның бірі; сайтта қабылданған жазылуда кілт белгілерінде Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Бүзүрк мақамЭдварРастНеваКарар

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «жанға қуат беретін» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Джанфеза мақамҚұрама мақамХусейни аширанДүгахКарар

10 өлшемдік шағын усул; 10/8 өлшемінде 2+2+3+3 өлшем топтарымен жазылады: дүм-тек, дүм-тек, дүм-тек-тек, дүм-тек-тек. Исмаил Хаққы Өзкан мен Экрем Карадениз бірдей үлгіні береді; Miras-ı Saz мұрағатында бұл усулмен жазылған шығарма жоқ.^[13]

Байланысты: Ченг-и харби метрономКіші усул

Тетрахорд пен пентахордтың ортақ атауы. АЕУ теориясында негізгі тетрахордтар — Чаргах, Буселик, Күрди, Раст, Ушшак және Хиджаз; негізгі пентахордтар — Чаргах, Буселик, Күрди, Раст, Хиджаз және Хуззам болып саналады.

Байланысты: ТетрахордПентахордАрел-Езги-Уздилек жүйесі

10/8 өлшемдік қозғалмалы ақсақ усул; шаркы, түрку және ойын әуендерінде қолданылады.

Байланысты: Джурджуна метрономАқсақ Семаи

Металл шеңберлі, тері қапталған, пернесіз сапты ішекті аспап; 20 ғасырдың бірінші жартысында Зейнел Абидин Джюмбюш жасап шығарған.

Байланысты: Джумбуш аспапУд

Расттың бір тетрахорд (22 кома) жоғарысындағы негізгі перне; Батыс нотасында До деп жазылады. Саба және Күрдилихиджазкар мақамдарында гючлю пернесі.

Байланысты: Чаргах тетрахордыКаба чаргахЧаргах мақамыЧаргах мақамСаба мақам

Екі танини мен бір бакийеден (T T B: 9 + 9 + 4 кома) тұратын тетрахорд; Чаргахта Чаргах–Нева–Хусейни–Аджем перне лерін береді. Батыс музыкасындағы мажор тетрахордқа ұқсас.

Байланысты: ТетрахордЧаргахМахур мақам

Карар пернесі Чаргах (До) болатын көне мақам; сайттағы деректерде гючлюсі Гердание (Соль) деп көрсетілген. АЕУ теориясындағы Чаргах гаммасы Батыс музыкасының мажор гаммасына ұқсас; дәстүрлі Чаргах мақамының қолданатын перне лері дереккөздерде түрлі баяндалады және бұл мақамда аз шығарма бесте ленген.

Байланысты: Чаргах мақамЧаргахЧаргах тетрахорды

24 өлшемдік үлкен усул (24/4); бесте мен пешревтерде қолданылады, Зенджир усулын құрайтын усулдердің бірі.

Байланысты: Ченбер метрономЗенджир

Мақам ішінде қысқа уақытқа басқа мақамның не тектің бояуын сездіру; дәм, түс мағынасында. Толық гечкіге қарағанда қысқарақ және жеңілірек тиюі.

Байланысты: ГечкиТеркибТек

Ұзын таяқтың басындағы металл төбешіктен кішкентай қоңыраулар салбырап тұратын, сілкілеп ойналатын мехтер аспабы. Чевгенджилер шеру кезінде әнші де болады.

Байланысты: Чевген аспапМехтерДавулКёс

Әуеннің карардан немесе карар маңынан басталып жоғары аймаққа қарай көтерілетін, содан соң карарға қайтатын сейір түрі. Ушшак және Раст сияқты мақамдар осы түрге жатады.

Байланысты: СейірТөмендеу сейіріТөмендеу-өрлеу сейірі

Екі дүйектен тұратын он алты өлшемдік, сегіз соққылы үлкен усул; көбіне 16/4 мертебесі қолданылады. Зенджир усулын құрайтын бес усулдың біріншісі; пешрев, кар, бесте, тевших және ілахилерде қолданылады.^[14]

Байланысты: Чифтедүйек метрономДүйекЗенджир

Ақсақ усулының өте жүрдек мертебесінің төрт соққылы ерекше үлгісі; 9/16 орнына көбіне 9/8 өлшемімен жазылады. Рауф Йекта жүрдек ақсақты осы атпен атайды; шаркы, түрку, кёчекче және жылдам би әуендерінде қолданылады.^[15]

Байланысты: Чифтесофйан метрономАқсақАйдын

Шеңберінің ішіне кішкентай шылдырмақтар не сақиналар тағылған, кең жиекті қол барабаны. Осман дәуірінде индже саз және фасыл ансамбльдерінде усул ұстау үшін ойналған.

Байланысты: Даире аспапТефБендирУсул

Араб тілінде «соғу» дегенді білдіреді; усулда әр соққы. Дарб-и Фетих, Дарбейн сияқты усул атауларында да кездеседі.

Байланысты: СоққыДарб-и Фетих

88 өлшемдік үлкен усул; Зенджир және Дарбейн сияқты құрама усулдерден басқа ең үлкен дербес усул. Пешрев пен бестеде қолданылады.

Байланысты: Дарбы Фетих метрономБестеДарб

6 өлшемдік шағын усул; Экрем Карадениз оны 6/4 өлшемінде екі соққымен береді: екі өлшемдік дүм және төрт өлшемдік тек. Мұрағатта Ахмед Авни Конуктың бес күпесі осы усулмен өлшенген.^[16]

Байланысты: Дарб метрономДарбКүпе

«Екі соққы» дегенді білдіреді; жүрісі бір-біріне сай екі түрлі үлкен усулды бір, екі немесе үш реттен қатарынан келтіру арқылы құрылатын тізбекті усулдардың атауы (мысалы, Фер + Мухаммес). Пешревтерде және көбіне бестелерде қолданылады.^[17]

Байланысты: Дарбейн метрономФерМухаммесҮлкен усул

Құм сағат пішінді, бір беті қапталған соққы аспабы; ортасына соғылатын дюм және шетіне соғылатын тек дыбыстарымен усул ұстайды.

Байланысты: Дарбука аспапДюмТек

1917 жылы Истанбулда құрылған, түрік мусикиси саласындағы алғашқы ресми консерватория; кейін Истанбул Муниципалдық Консерваториясы атын алды. Классикалық шығармаларды нотаға түсіріп басып шығаруда маңызды рөл атқарды.^[18]

Байланысты: Дарут-Талим-и МусикиШарк Мусикиси Джемийети

II Мешрутият жылдарында Истанбулда құрылған, түрік мусикиси білімін берген және концерт ұйымдастырған жеке музыка қоғамы; көптеген маңызды орындаушы мен бестеші осында тәрбиеленген.

Байланысты: ДарульэлханШарк Мусикиси Джемийети

Үлкен шеңберінің екі бетіне тері керілген, бір бетін балғашықпен, екіншісін таяқшамен ұрып ойналатын соққы аспабы. Зурнаның серігі, мехтердің негізгі ырғақ аспабы.

Байланысты: Давул аспапЗурнаМехтерУсул

Бір шығарма не таксим бойы үзіліссіз ұсталатын, көбіне мақамның карар пернесіндегі ұзын дыбыс (исон); осы дыбысты беруге «дем ұстау» деп аталады. Сөз күнделікті тілде «сәт, уақыт» және «тыныс, дем алу» мағыналарында да қолданылады; музыкадағы мағынасы — әуенге тұрақты дыбыс негізін қамтамасыз ету.

Байланысты: КарарТаксимАхенгҚұралдар

7/8 өлшемдік ақсақ усул; шаркы мен ілахиде қолданылады.

Байланысты: Деври хинди метрономАқсақ

28 өлшемдік үлкен усул (28/4); пешревтерде жиі қолданылады. Мевлеви аюиндерінің ашылу пешреви де көбіне осы усулда болады.

Байланысты: Деври Кебир метрономПешревМевлеви аюини

14 өлшемдік усул (14/8, ауыр түрі 14/4); семаи мен софьянның қатарынан екі рет келуінен, яғни екі Деври-Хиндиден тұрады. Мевлеви аюиндерінде көп қолданылғандықтан, Мевлеви немесе Аюин Деври-Реван да деп аталады; пешревте, бестеде және шаркыда да кездеседі. 13 өлшемдік Шаркы Деври-Реван мен Бекташи Деври-Реван бөлек усулдар.

Байланысты: Деври Реван метрономМевлеви аюини

Он төрт өлшемдік Деври-Реван усулының ескі атауларының бірі; Абдүлбаки Насыр Деденің «Тедкик ү Тахкик» еңбегінде Деври-Реванмен бірдей соққылармен беріледі. Кантемироғлы бұл атауды 7 өлшемдік Деври-Хинди үшін қолданған.^[19]

Байланысты: Деври Реваны Хинди метрономДеври-РеванДеври-ХиндиКүпе

Бір софьян мен бір семаидің қосылуынан тұратын жеті өлшемдік, үш соққылы шағын усул; Деври-Хиндидің керісінше түрі, Мандыра деп те аталады. 7/8 болып жазылады, бірақ жүрісі 7/16-ға жақын; түрку, би әуендері және кёчекчелерде қолданылады.^[20]

Байланысты: Деври Туран метрономДеври-ХиндиКёчекче

Перне атауларында сол аттас перненің сәл жоғарылау түрін көрсететін сөз: дик күрди, дик хиджаз, дик хисар сияқты.

Байланысты: НимКүрдиАралық перне

Ирак (Фа бакийе диез) пернесінде карар беретін, гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар; атауында парсыша «көңілді тартатын» мағынасындағы дилкеш сөзі бар.

Байланысты: Дилкешхаверан мақамҚұрама мақамИракЧаргахКарар

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Төменгі аймақта, Йегах пернесінде карар береді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Дилкешиде мақамҚұрама мақамЙегахДүгахЙегах мақамы

Карар пернесі Нева (Ре), гючлюсі Эвич (Фа бакийе диез) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «көңіл ашатын» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Дилкүша мақамҚұрама мақамНеваЭвичКарар

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «көңілге орнығатын» дегенді білдіреді; кілт белгілері Раст мақамындағыдай Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Дилнишин мақамҚұрама мақамРастЧаргахРаст мақамы

Халық поэзиясында аруз өлшемімен жазылатын өлең түрі және осы өлеңмен орындалатын әуен. Халық музыкасында көбіне еркін ырғақты узун хава ретінде орындалады; Кемани Неврес пашаның Шехназ диваны сияқты усулмен шығарылған үлгілері де бар.^[21]

Байланысты: Узун хаваТүркуНота мұрағатындағы Диван шығармалары

Мақамның қолданатын перне лерінің төменнен жоғарыға қарай реттелуі. АЕУ теориясында мақам гаммалары көбіне бір тетрахорд пен бір пентахордтың қосылуынан тұрады; бір гамманы қолданатын мақамдар сейірлерімен ажыратылады.

Байланысты: ТетрахордПентахордМақамСейір

12/8 өлшемімен жазылатын он екі өлшемдік шағын усул; Экрем Карадениз оны текка, текка, текка, дюм, тек соққыларымен береді. Мұрағаттағы жалғыз мысал — Юнус Эмренің «Benim adım dertli dolap» деп басталатын ушшак ілахиі.^[22]

Байланысты: ІлахиКіші усул

Нотаның басында, кілттің жанына жазылатын және шығарма бойы жарамды аризаларды көрсететін белгілер. Мақам музыкасында әр мақамның өзіне тән донанымы бар.

Байланысты: АризаМақамНоталар мұрағаты

Төрт перне мен үш аралықтан тұратын гамма бөлігі (тетрахорд); жалпы ені 22 кома. Мақам гаммалары тетрахорд пен пентахордтың қосылуынан құрылады.

Байланысты: ПентахордТекГаммаРаст тетрахорды

Текке музыкасында ауыр усулдермен бесте ленген, ұзартылған және әшекейлі оқылатын діни шығарма; әдетте бір солист оқиды.

Байланысты: Текке музыкасыІлахиЗікір

Бір Түрік ақсағы мен төрт софьяннан тұратын жиырма бір өлшемдік үлкен усул (21/4); толығымен діни музыкаға тән. Усулсыз орындалатын дурак, нат, мерсие және тевшихтерді Субхи Езги осы усулмен нотаға түсірген.^[23]

Байланысты: Дурақ Евфери метрономДуракТүрік ақсағы

Расттың бір танини жоғарысындағы негізгі перне; Батыс нотасында Ля деп жазылады. Ушшак, Хиджаз, Хусейни, Саба, Күрди сияқты көптеген мақамның карар пернесі; бір октава жоғарысы Мухайер деп аталады.

Байланысты: РастМухайерДүгах мақамыДүгах мақамУшшак мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын көне мақам; гаммасы мен бояуы Саба мақамына өте жақын.

Байланысты: Дүгах мақамДүгахСаба мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы Дүгах пернесін Маемен біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль бар.

Байланысты: Дүгах-Мае мақамҚұрама мақамДүгахНеваДүгах мақамы

Усулдың ең күшті және қалың соққысы; кудюмде оң қолмен, дарбукада терінің ортасына соғылып шығарылады.

Байланысты: ТекУсулУсул ұруСофьян метроном

8/8 өлшемдік усул (дюм–тек–тек–дюм–тек); шаркы, ілахи және пешревтерде жиі қолданылады. Баяу түрі Ағыр Дүйек деп аталады.

Байланысты: Дүйек метрономАғыр дүйек метрономУсул

Пернелерді араб әліпбиінің әбжад ретіндегі әріптерімен көрсететін ескі нота жазуы. Оны Сафиуддин Урмави (1216–1294) мен Әбдулқадир Мараги (қ. 1435) қолданған, ал Әбдулбақи Насыр Деде (1765–1821) «Тахририйе» атты еңбегінде оның дерлік бірдей түрін қайта ұсынған. Бірінші октавасында Йегахтан Неваға дейін 18 перне бар.^[24]

Байланысты: Кантемир нотасыХампарсум нотасыЭдварЙегах

Музыка назариятын (мақам, усул, аралық) баяндайтын шығармаларға берілетін жалпы атау. Сөз «дәуірлер» дегенді білдіреді және мақам гаммаларының шеңбер (дәуір) түрінде көрсетілуінен келеді; Сафийюддин Урмевиниң Китабюл-Эдвары бұл түрдің ізашарларынан.^[25]

Байланысты: НазариатЭбджед нотасыДәуірлер

Осман сарайында мемлекет қайраткері мен өнерпаз тәрбиелеген сарай мектебі; оқушыларға музыка білімі де берілген және көптеген музыкашы осында тәрбиеленген.^[26]

Байланысты: МехтерМызыка-йы Хумаюн

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Сипихр мақамының көне түрі; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Эски-Сипихр мақамҚұрама мақамСипихр мақамыДүгахХусейни

Перденің орындауда бір ғана тұрақты биіктігінің болмауы: аттас перде мақамға, әуеннің көтерілуі не төмендеуіне және көрші перделерге қарай бірнеше коммаға жылжуы мүмкін. Мысалы, Сегях пердесі Ушшак пен Баятиде әдетте Растағыдан төменірек ойналады. Нота жазуы пердені бір альтерация белгісімен көрсететіндіктен, бұл айырмашылықтар ұстаздан және тыңдау арқылы үйреніледі (мешк).

Байланысты: ПернеСегахОрта екілік (бейтарап секунда)МешкУшшак мақам

Ішекті аспаптарда ішектер үстінен өтетін, дірілдейтін ішек ұзындығын шектейтін тірек; денедегі тіреуіш дірілді дауыс тақтасына жеткізеді.

Байланысты: БургуДауыс тақтасы

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы оның Эвич пен Хүзи бояуларын біріктіретінін көрсетеді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Эвдж-Хүзи мақамҚұрама мақамЭвичХүзи мақамыДүгах

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Раст (Соль) болатын мақам. Ирак пернесіндегі Сегах чешнисін Раст пернесіндегі Хиджаз тетрахордымен біріктіреді; сейірі төмендеу түрінде.

Байланысты: Эвджара мақамҚұрама мақамИракХиджаз тетрахордыСегах мақамыТөмендеу сейірі

9 өлшемдік усул; 9/8 және 9/4 түрлері бар. Мевлеви аюиндерінде қолданылатын түрі Мевлеви Эвфери деп аталады.

Байланысты: Евфер метрономМевлеви Евфери метрономМевлеви аюини

Хусейнидің 8 кома жоғарысындағы негізгі перне; Фаның 4 кома жоғарысы (Фа бакийе диез). Раст гаммасының жетінші пернесі; бір октава төмені Ирак деп аталады.

Байланысты: ИракАджемБакийе диезЭвич мақам

Карар пернесі Ирак болатын, атын жоғары аймақтағы Эвич пернесінен алатын мақам. Сейірі жоғарыдан басталады және гаммасы Хуззамға ұқсайды.

Байланысты: Эвич мақамЭвичИракХуззам мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Эвич пен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Эвичбуселик мақамҚұрама мақамЭвичБуселик мақамыДүгах

Жиырма алты өлшемдік, он үш соққылы үлкен усул; бір Түрік ақсағы мен екі софьяннан тұратын топтың қатарынан екі рет келуінен құралады (26/8, 26/4). Әсіресе тевшихтер мен жамағат ілахилерінде, жалпы діни музыкада көп қолданылады.^[27]

Байланысты: Евсат метрономНим ЭвсатТевших

Қыс күндері: eyyâm — «күндер», sermâ — «қыс, суық». Рахми бейдің “Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ” әні қыстың бітуімен ашылады.

Байланысты: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ әңгімеАсарПейда олмак

20 өлшемдік үлкен усул (20/4); пешревтерде және сөзді шығармаларда қолданылады.

Байланысты: Фахте метрономҮлкен усулПешрев

XX ғасырда кең тараған, шаркыдан гөрі еркін құрылымды, көбіне қысқа әрі ширақ сөзді шығарма. Бөлімдердің реті мен усулды таңдау белгілі бір қалыпқа байланбайды; Батыс және халық музыкасының әсерін көрсетуі мүмкін.^[28]

Байланысты: ШаркыСөзді шығармаНота мұрағатындағы Фантези шығармалары

Бір мақамдағы шығармалардың белгілі бір тәртіппен қатарынан оқылып ойналатын концерт тәртібі. Классикалық фасыл көбіне таксим мен пешревмен басталады; бестелер, семаилер және шаркылардан кейін саз семаисимен аяқталады.^[29]

Байланысты: Фасыл хейетиПешревСаз семаисиБесте

Фасыл орындайтын топ: ханенделер (оқушылар) мен канун, уд, танбур, ней, кеменче, скрипка және соққы аспаптарынан тұратын сазенделер.

Байланысты: ФасылХанендеСазендеСерханенде

Он алты өлшемдік үлкен усул; Фер-и Мухаммес деген атпен де белгілі. Дарбейн усулдарының бірінде Мухаммеспен қатарынан қолданылады; мұрағаттағы Абдүлхалим Ағаның бестесі де осы Фер + Мухаммес тізбегімен өлшенген.^[30]

Байланысты: Фер метрономФер-и МухаммесДарбейн

Фер усулының Кантемироғлы Эдварындағы атауы; он алты өлшемдік үлкен усул. Кантемироғлының эдварында және Кевсери меджмуасының саз шығармаларында кездеседі; мұрағаттағы мысал — Кантемироғлының 16/8 болып жазылған мухайяр пешреві.^[31]

Байланысты: ФерФери Мухаммес метрономПешрев

Карар пернесі Йегах, гючлюсі Аджем болатын, төмен аймақта қозғалатын мақам. Деде Эфендидің Ферахфеза Мевлеви аюини осы мақамның танымал шығармаларының бірі.

Байланысты: Ферахфеза мақамЙегахМевлеви аюиниFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мысал шығарма

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауы Ферахнак пен Аширанды біріктіреді; кілт белгілерінде До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Ферахнак-Аширан мақамҚұрама мақамФерахнак мақамыИракДүгах

Карар пернесі Ирак, гючлюсі Дүгах болатын мақам; Сегах бояуының Ирак пернесіне көшірілуінен түзіледі.

Байланысты: Ферахнак мақамИракСегах мақам

Йегах (Ре) пернесінде карар беретін, гючлюсі Раст (Соль) болатын құрама мақам. Кілт белгілерінде Си және Ми бакийе бемоль бар; атауы парсыша «шаттық көрсететін» дегенді білдіреді.

Байланысты: Ферахнүма мақамҚұрама мақамЙегахРастКүрди

«Еуропалық үлгідегі фер» дегенді білдіретін жиырма сегіз өлшемдік үлкен усул; екі йүрүк семаи мен төрт софьяннан тұрады, 28/4 болып жазылады. Френкчин усулынан шабыт алып құрастырылған деседі; өте аз қолданылған, бізге жеткен мысалдары — бестелер.^[32]

Байланысты: Фиренги Фер метрономФренкчинБесте

Шығарманың түрі және бөлімдерінің тәртібі: пешрев, саз семаиси, бесте, шаркы, түрку сияқты. Сайттағы нота мұрағатында әр шығарманың формасы мақамы мен усулымен бірге көрсетіледі.

Байланысты: Саз шығармасыСөзді шығармаНоталар мұрағаты

12 өлшемдік кіші усул (12/8 және 12/4); екі семаи мен үш ним софьянның қосылуынан тұрады. Пешрев, бесте және кейбір діни шығармаларда қолданылады.

Байланысты: Френкчин метрономКіші усул

Диван поэзиясында өлең түрі; музыкада бір ханенденің осындай өлеңді усулсыз әрі доғаджамалап, мақам сейірін көрсете оқуы. Бір түрдегі сөзді таксим саналады.

Байланысты: ТаксимГазелханҚасиде

Газел оқуда шебер ханенде; усулсыз, доғаджамалы сөзді таксим жасайтын оқушы.

Байланысты: ГазелХаненде

Бір шығарма немесе таксим ішінде бір мақамнан басқа мақамға өту; әуен соңында көбіне негізгі мақамға қайтады. Шебер гечкилер шығарманың байлығын арттырады.

Байланысты: ЧешниСейірТаксим

Мақам гаммасының карар пернесінің астына немесе жоғарғы соңғы пернесінің үстіне қарай ұзартылуы. Кеңейетін бөлікте гамманың өз перне лері немесе басқа перне лер қолданыла алады.

Байланысты: ГаммаМақам

Расттың бір октава жоғарысындағы перне; Батыс нотасында тиз Соль деп жазылады. Махур мақамының гючлю пернесі.

Байланысты: РастТизОктаваМахур мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Гердание (Соль) болатын құрама мақам. Атауы Гердание мен Буселикті біріктіреді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Герданиебуселик мақамҚұрама мақамГерданиеБуселик мақамыДүгах

Махур пернесінің бір октава төмені; Фаның 5 кома жоғарысы (Фа кіші мүженнеб диез), Расттың 4 кома төмені.

Байланысты: МахурИракРаст

Кіріспе; шығарманың басында аспаптардың ойнайтын ашылу бөлімі не бір бөлімге өтуге дайындайтын бөлік.

Байланысты: АранағмеТаксим

Әлі ашылмаған гүл, әсіресе раушан ғұншасы. Классикалық поэзияда балғындық пен сұлудың аузының бейнесі; ашылмай қалған ғұнша қысқа ғұмырлы сұлулықты да еске салады.

Байланысты: Bir Gonca Femin Yâresi әңгімеГонджа-фем

Ғұнша ауызды: аузы ашылмаған раушан ғұншасындай кішкентай әрі сұлу (fem — ауыз). Классикалық поэзияда сұлуға арналған тұрақты теңеу; Деде әфендінің “Bir gonca-femin yâresi” шығармасында кездеседі.

Байланысты: Bir Gonca Femin Yâresi әңгімеГонджаЯре

Карар пернесі Нева (Ре), гючлюсі Аджем (Фа) болатын құрама мақам. Кілт белгісі жоқ; атауы «әдемі бүршік» дегенді білдіреді.

Байланысты: Гонджа-и Рана мақамҚұрама мақамНеваАджемКарар

Уд, танбур сияқты ішекті аспаптарда денелердің үстіңгі беті, яғни дауыс тақтасы; әдетте жіңішке ағаштан жасалады және дыбыстың таралуын қамтамасыз етеді.

Байланысты: ТекнеТіреуіш

Мақам гаммасында карардан кейінгі ең маңызды перне; әуеннің жиі айналып соғатын және жартылай карар беретін орталығы. АЕУ теориясында көбіне гаммадағы тетрахорд пен пентахордтың қосылатын пернесі болады.

Байланысты: КарарАспалы карарМақамМақамдар

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Кілт белгілерінде Ре бакийе диез және Фа кіші мүженнеб диез (Махур пернесі) бар; атауы «гүл шоғы» дегенді білдіреді.

Байланысты: Гүлдесте мақамҚұрама мақамРастБуселикМахур

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы «гүл бетті» дегенді білдіреді; Дүгахта карар беретін Ушшак, Бейати және Хусейни мақамдарымен туыстас.

Байланысты: Гүлизар мақамҚұрама мақамДүгахНеваХусейни мақамыКарар

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауы «адалдық гүлбағы» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Гүлшен-и Вефа мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКарар

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «гүлбақ» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде тек Си кома бемоль бар.

Байланысты: Гүлзар мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКарар

Алтын арқан, алтын жіп: habl — «арқан», zer — «алтын». Поэзияда жылтыр әрі жіңішке жіпке теңеу ретінде қолданылады; өрмекші бәйітінде өрмекші торының жібін сипаттайды.

Байланысты: Örümcek (Tanbûrî Cemil Bey) әңгімеАнкебут

32 өлшемдік үлкен усул; сегіз софьянның түрлі тіркесімдермен қатарынан келуінен тұрады (32/8, 32/4, 32/2). Жүрісі қозғалмалы; көбіне екінші бестелерде, сонымен қатар пешрев, кар және ілахиде қолданылады.

Байланысты: Хафиф метрономБестеКар

Жезден жасалған үлкен қос шылдырмақ; текке музыкасы мен Мевлеви аюиндерінде қолданылады.

Байланысты: Халиле аспапКудюм

Хампарсум Лимонджиянның (1768–1839) 19 ғасыр басында жасаған, армян әріптерінен туындаған белгілермен жазылатын нота жүйесі. Ол жеті негізгі белгіге сүйенеді және Растан Герданиеге дейін, октаваны есептемегенде, 14 перне көрсетеді; кейбір пернелердің орны орындауға қарай икемді. Мевлеви аюиндері және көптеген классикалық шығарма осы жазумен жазылып сақталды.^[33]

Байланысты: Эбджед нотасыКантемир нотасыМешк

Пешрев және саз семаиси сияқты саз шығармаларында, әрқайсысынан кейін теслим ойналатын негізгі бөлім; сонымен қатар сөзді шығармалардың бөлімдері үшін де қолданылады.

Байланысты: ТеслимПешревСаз семаиси

Оқушы, дауыс өнерпазы; сөзді шығармаларды оқитын орындаушы.

Байланысты: СазендеСерханендеГазелхан

Алпыс төрт өлшемдік үлкен усул; атауы «қамтитын» дегенді білдіреді, өйткені оның ішінде софьян, йүрүк семаи және ним хафиф сияқты усулдар бар. 64/4 және көбіне 64/2 мертебесімен пешревтерде және бірінші бестелерде қолданылады.^[34]

Байланысты: Хави метрономНим ХафифПешрев

Мұңды, қайғылы, жүрекке әсер ететін. Рахми бейдің алғашқы шығармасының мәтіні “Gül hazin…” деп ашылады.

Байланысты: Gül Hazin Sünbül Perîşan әңгімеПеришан

22 өлшемдік үлкен усул; Исмаил Хаққы Өзкан оны 22/4 өлшемінде 6+4+4+4+4 өлшем топтарымен береді. TDV Ислам энциклопедиясы оны 22 өлшемдік усулдар қатарында атайды; Экрем Карадениз осы атпен 44 өлшемдік үлгі береді. Miras-ı Saz мұрағатында бұл усулмен жазылған шығарма жоқ.^[35]

Байланысты: Хезедж метрономҮлкен усул

Чаргахтың 5 кома жоғарысындағы аралық перне (До кіші мүженнеб диез). Бір кома төмені Ним хиджаз (До бакийе диез) деп аталады; Хиджаз тетрахордында көбіне Ним хиджаз қолданылады.

Байланысты: НимХиджаз тетрахордыХиджаз мақамКіші мүженнеб диез

Кіші мүженнеб, артық секунда және кіші мүженнебтен (S A S: 5 + 12 + 5 кома) тұратын тетрахорд; Дүгахта Дүгах–Дик күрди–Ним хиджаз–Нева перне лерін береді.

Байланысты: ТетрахордАртық секундаХиджаз мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын; Хиджаз тетрахордындағы артық секундамен танылатын мақам. Хумаюн, Уззал және Зиргүлелі Хиджазбен бірге Хиджаз тобын құрайды.

Байланысты: Хиджаз мақамХиджаз тетрахордыАртық секундаХиджаз-Хумаюн мақамХиджаз-Уззал мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы оның Хиджаз бен Земземе бояуларын біріктіретінін көрсетеді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль мен До бакийе диез бар.

Байланысты: Хиджаз-Земземе мақамҚұрама мақамХиджаз мақамыСаба-Земземе мақамыДүгах

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауынан аңғарылатындай, Хиджаз бояуын төменгі аймаққа, Аширан пернесіне көшіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Хиджазаширан мақамҚұрама мақамХусейни аширанХиджаз мақамыДүгах

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауынан аңғарылатындай, Хиджаз бен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль мен До бакийе диез бар.

Байланысты: Хиджазбуселик мақамҚұрама мақамХиджаз мақамыБуселик мақамыДүгах

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Хиджаз бен Ушшак бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль мен До бакийе диез бар.

Байланысты: Хиджази-Ушшак мақамҚұрама мақамХиджаз мақамыУшшак мақамыДүгах

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы Хиджазкар мен Күрди бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Ля, Си және Ми бакийе бемоль бар.

Байланысты: Хиджазкар-Күрди мақамҚұрама мақамХиджазкар мақамыКүрдилихиджазкар мақамыРаст

Карар пернесі Раст, гючлюсі Гердание болатын шед мақам; Зиргүлелі Хиджаз гаммасының Раст пернесіне көшірілген түрі саналады. Гаммада екі Хиджаз тетрахорды бар.

Байланысты: Хиджазкар мақамШед мақамХиджаз-Зиргүле мақам

Неваның 5 кома жоғарысындағы, Хусейнидің 4 кома төменіндегі аралық перне (Ре кіші мүженнеб диез). Хуззам және Сузинак сияқты мақамдарда Нева үстіндегі Хиджаз тетрахордында қолданылады.

Байланысты: НеваХусейниХисар мақамХуззам мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атын өзі біріктіретін Хисар мен Буселик бояуларынан алады; классикалық дәуірден бүгінге дейін пешрев, семаи және шаркыларда қолданылып келеді.

Байланысты: Хисарбуселик мақамҚұрама мақамБуселик мақамыХисарКарарГючлю

Октаваның 53 тең бөлігінің бірі, шамамен 22,6 цент; атауы XVII ғасырдағы ағылшын теоретигі Уильям Холдердің есімінен алынған. 53 тең бөлуде 4, 5, 8 және 9 Холдер коммасы AEÜ-дің Пифагор қатынасты бакийе, кішкене мүджәннеб, үлкен мүджәннеб және танини аралықтарына 1 центтен аз айырмамен сәйкес келеді; сондықтан оқытуда «комма» дегенде көбіне осы бірлік айтылады. Бұл сайттағы дыбыстар да 53 тең бөлумен есептеледі.

Байланысты: КомаПифагор коммасыДыбыс жүйесі (ses düzeni)Құралдар

Хиджаз тобынан, карар пернесі Дүгах болатын мақам. Гаммасы Дүгахтағы Хиджаз тетрахорды мен Невадағы Буселик пентахордынан тұрады.

Байланысты: Хиджаз-Хумаюн мақамХиджаз мақам

Неваның бір танини жоғарысындағы негізгі перне; Батыс нотасында Ми деп жазылады. Хусейни және Буселик мақамдарының гючлю пернесі; бір октава төмені Хусейни аширан деп аталады.

Байланысты: Хусейни аширанХусейни мақамБуселик мақам

Хусейни пернесінің бір октава төмені; Батыс нотасында Ми деп жазылады. Қысқаша «Аширан» деп те аталады.

Байланысты: ХусейниЙегахАджем аширан

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Хусейни (Ми) болатын мақам. Ушшак бояуын алады; сейірі гючлю маңынан басталады, жоғары аймақта Эвич, төмендегенде көбіне Аджем қолданады.

Байланысты: Хусейни мақамХусейниТөмендеу-өрлеу сейірі

Қарары Хүсейни-аширан (Ми), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын мақам. Атауын қарар пернесінен алады; кілт белгілері: Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Хусейниаширан мақамХусейни аширанДүгахКарар

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы Хусейни мен Гүлизар мақамдарын біріктіреді; кілт белгілері Хусейнидегідей Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Хусейнигүлизар мақамҚұрама мақамХусейни мақамыГүлизар мақамыХусейни

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын мақам. Кілт белгілерінде тек Си кома бемоль бар; Ушшак және Бейатимен карары мен гючлюсі бірдей.

Байланысты: Хүзи мақамДүгахНеваУшшак мақамыБейати мақамы

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жаңа Хуззам» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль, Ми кіші мүженнеб бемоль және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Хуззам-ы Джедид мақамҚұрама мақамХуззам мақамыИракСегах

Карар пернесі Сегах, гючлюсі Нева болатын мақам. Нева үстіндегі Хиджаз тетрахорды (Нева–Хисар–Эвич–Гердание) оған терең және салмақты бояу береді.

Байланысты: Хуззам мақамСегахХиджаз тетрахорды

Эвич пернесінің бір октава төмені; Фаның 4 кома жоғарысы (Фа бакийе диез). Эвич, Ферахнак және Бестенигар сияқты мақамдар Ирак пернесінде карар қылады.

Байланысты: ЭвичГевештБакийе диезФерахнак мақамЭвич мақам

SymbTr жинағында 9/8 өлшемімен жазылған тоғыз өлшемдік бір усулдың атауы. Мұрағаттағы жалғыз мысал — Кемани Татьос Эфендидің «Gözüm hasretle giryândır» деп басталатын хуззам шаркысы.^[36]

Байланысты: Ырақсақ метрономАқсақ

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Нева болатын; Бейати мен Раст бояуларын қатар қолданатын көне мақамдардың бірі.

Байланысты: Исфахан мақамБейати мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы — Исфахан сөзінің кішірейткіш түрі; кілт белгілерінде Си кома бемоль бар.

Байланысты: Исфаханек мақамҚұрама мақамИсфахан мақамыДүгахНева

Шығарманың ойналуы не оқылуы; бұл ісін атқаратын адам орындаушы деп аталады. Мақам музыкасында орындау нотада жазылмаған әшекей мен мәнерлермен байыйды.

Байланысты: ТавырХанендеСазенде

Он екі өлшемдік шағын усул; TDV мен Исмаил Хаккы Өзканның усулдар тізімдерінде 12 өлшемдік усулдардың қатарында аталады. Мұрағаттағы мысал — Үзейір Гаджибековтың 12/8 өлшемімен жазылған «Çırpınırdı Karadeniz» түркуі.^[37]

Байланысты: Икиз Ақсақ метрономАқсақКіші усул

Теккелерде, мешіттерде және діни жиналыстарда оқылатын, көбіне кіші усулдермен бесте ленген діни сөзді шығарма.^[38]

Байланысты: Текке музыкасыДуракШуғулНота мұрағатындағы Ілахи шығармалары

Әуеннің гючлю пернесінен немесе гамманың орта аймағынан басталып, жоғары және төменгі аймақтарға қозғалып карар қылатын сейір түрі. Бейати және Хусейни сияқты мақамдар осы түрге жатады.

Байланысты: СейірГючлюБейати мақамХусейни мақам

Әуеннің гамманың жоғары аймағынан басталып қадам-қадаммен карарға қарай түсетін сейір түрі. Махур және Мухайер сияқты мақамдар осы түрге жатады.

Байланысты: СейірӨрлеу сейіріМахур мақамМухайер мақам

Қалың, төмен дыбыс. Перне атауларының алдында сол перненің бір октава төменін білдіреді (каба чаргах сияқты); аспаптардың ең төменгі аймағын білдіру үшін де қолданылады.

Байланысты: ТизКаба чаргахОктава

Чаргах пернесінің бір октава төмені; Йегахтың бір танини (9 кома) астындағы перне. Батыс нотасында До деп жазылады және төменгі аспаптардың ең төменгі аймағында қолданылады.

Байланысты: КабаЧаргахЙегах

Денесі асқабақтан ойылып, терімен қапталған, тізеге тік ұстап садақпен ойналатын халық аспабы. Теке өңірінің әуендерімен біте қайнасқан.

Байланысты: Кабак кемане аспапКеменчеРебабТүрку

Ашық және диуан поэзиясындағы календери түрінде жазылған өлеңдерге шығарылған сөзді шығарма. Мехтер репертуарында да кездеседі; мұрағаттағы үлгілер II Махмұд пен Нұман ағаға тиесілі.^[39]

Байланысты: Сөзді шығармаМехтерНота мұрағатындағы Календери шығармалары

Димитрие Кантемирдің (1673–1723) «Kitâbu 'İlmi'l-Mûsikî 'alâ Vechi'l-Hurûfât» («Әріптер тұрғысынан музыка ғылымының кітабы») атты еңбегінде қолданған әріп нотасы. Пернелер әріптермен, ұзақтықтар цифрлармен жазылады; Растан Герданиеге дейінгі бір октавада 17 перне бар. Кантемир осы жазумен өз дәуірінің жүздеген пешрев пен саз семаисин жазып алған; замандасы Наи Осман Деденің (қ. 1729) нотасы осыған ұқсас.^[24]

Байланысты: Эбджед нотасыХампарсум нотасыПешревAcemtarab Peşrev (Dimitri Kantemiroğlu) мысал шығарма

XIX ғасырдың соңында Стамбұлдағы тулуат театрында әдетте әйел әртіс айтып, бимен ұсынған ширақ ән. Атауы итальянның «канто» (ән) сөзінен шыққан; өлеңдері көбіне буын өлшемімен жазылады.^[40]

Байланысты: ШаркыСөзді шығармаНота мұрағатындағы Канто шығармалары

Трапеция пішінді денелі, көбіне 24–27 қатарлы және әр қатарында үш ішегі бар, саусаққа кигізілетін мызраптармен ойналатын ішекті аспап. Перделері мандалдармен шағын қадамдармен бапталады; бұл сайтта браузерде ойнауға болады.^[41]

Байланысты: Қанун аспапМандалҚатарЮксюк

Джурджуна усулының жабық соғылу түрі; Исмаил Хаккы Өзкан усулдар тізімінде оны Ашық Джурджунадан бөлек көрсетеді. Он өлшемдік, мұрағатта 10/8 (екі шығармада 10/16) болып жазылады және мұндағы шығармалардың бәрі шаркы.^[42]

Байланысты: ДжурджунаҚапалы Джурджуна метрономШаркы

Сөзді шығармалардың ең үлкен және сәнді түрі; көбіне кең тереннюм бөлімдерімен және үлкен усулдермен бесте леніп, бестешінің шеберлігін көрсетеді.^[43]

Байланысты: КарчеТереннюмҮлкен усулНота мұрағатындағы Кар шығармаларыGül Bî-Rûh-i Yâr (Abdülkadir Meragi) мысал шығарма

Өлеңінде мақам мен усул атаулары кездесетін, әр атау аталған жерде сол мақам мен усулға көшіп шығарылатын ірі сөзді шығарма. Көбіне Растпен басталады; Деде Эфендидің шығармасында 26, Ахмет Авни Конуктың шығармасында 119 мақам бар.^[44]

Байланысты: КарГечкиНота мұрағатындағы Кар-ы натык шығармаларыRast Getirip Fend ile Seyretti (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мысал шығарма

«Жаңа кар» мағынасындағы атау. Деде Эфендидің Раст мақамындағы, Ағыр дүйек усулындағы «Гөзүмде даим хаял-и жана» шығармасы осы атпен белгілі және композитордың жаңа ізденістерін бейнелейтін шығармаларының бірі саналады.^[45]

Байланысты: КарТереннюмНота мұрағатындағы Кар-ы нев шығармаларыGözümde Dâim Hayâl-i Cânâ (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мысал шығарма

Тар әрі ұзын денелі, үш ішекті, тік ұстап садақпен ойналатын Шығыс Қара теңіз аспабы. Хорон мен кеменче әуендерінің сазы; классикалық кеменчеден бөлек аспап.

Байланысты: Қара теңіз кеменчесі аспапКеменчеТүркуБи әуені

Мақамның әуенді аяқтайтын, тоқтаған кезде толықтық сезімін беретін пернесі; мақамның «үйі». Тірек перне деп те аталады.

Байланысты: ГючлюАспалы карарМақамМақамдар

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Нева болатын құрама мақам. Гаммасы Ушшак тетрахорды мен Невадағы Хиджаз пентахордынан тұрады; халық музыкасында да сүйіспеншілікпен тыңдалады.

Байланысты: Карджыгар мақамУшшак тетрахордыХиджаз тетрахорды

Кардың кішісі саналатын, қысқарақ және кіші усулдермен бесте ленген сөзді шығарма.

Байланысты: КарСөзді шығармаНота мұрағатындағы Карче шығармалары

Діни музыкада бір өлеңнің усулсыз және доғаджамалы түрде оқылатын түрі; сөзді таксим сипатында.

Байланысты: ГазелТекке музыкасы

Екі ағаш қасықты саусақтар арасында бір-біріне соғу арқылы ырғақ ұсталатын халық аспабы. Конья, Силифке және Эгей өңірлерінің би әуендерінде қолданылады.

Байланысты: Қасық аспапБи әуеніУсул

Мүсеммен усулының ескі атауы; 8/8 өлшемімен жазылатын, бір семаи мен бір Түрік ақсағынан тұратын сегіз өлшемдік шағын усул. Грек тілінен шыққан бұл сөздің неліктен музыка термині ретінде қолданылғаны белгісіз.^[46]

Байланысты: МүсемменҚатиқофти метроном

Қамыссыз, ұзын, екі ұшы ашық, ауыздан жанынан ұсталып үрленетін халық аспабы; қойшылардың сазы ретінде белгілі.

Байланысты: Кавал аспапНей

Тектен жеңілірек соққы; ка деп те айтылады. Софьян усулындағы «дюм – тек – ке» санауындағыдай.

Байланысты: ТекДюмСофьян метроном

Батыс тектес садақты аспап; 19 ғасырдан бері түрік музыкасында кең тараған және өзіне тән мәнерде ойналады.

Байланысты: Скрипка аспапКеменче

Классикалық түрік музыкасында алмұрт пішінді кішкентай денелі, үш ішекті, тізеге тік ұстап садақпен ойналатын аспап; ішектер тырнақпен жанынан тиіп басылады. Қара теңіз кеменчесі бөлек халық аспабы.

Байланысты: Классикалық кеменче аспапҚара теңіз кеменчесі аспапРебаб

Белгілі бір усулға байланған, тәртіпті ырғақты халық музыкасы әуені; түрку мен ойын әуендерінің көбі осы түрге жатады.

Байланысты: Узун хаваТүркуУсул

Соль деп жазылатын Раст перде ля дыбысын беретін ахенг; мансур ахенгінен бір тонға жоғары, боляхенгтен төмен. Атын кыз нейі аталатын нейден алады.

Байланысты: АхенгМансур

Бір қамысты мундштукпен үрленетін, клапанды үрмелі аспап. Осман мемлекетіне 19 ғасырда үрмелі оркестрлермен бірге енген; түрік музыкасында көбіне төмен бапталған соль кларнетімен фасыл мен таксим дәстүрі қалыптасқан.

Байланысты: Кларнет аспапТаксимФасыл хейетиМызыка-йы Хумаюн

Осман сарайы, текке және қалалық орталарда дамыған, мақам және усул жүйесіне сүйенетін өнер музыкасы дәстүрі; түрік өнер музыкасы, түрік мусикиси, Осман музыкасы сияқты атаулармен де аталады.

Байланысты: МақамУсулФасылДәуірлер

Мақам музыкасында аралықтарды өлшеуде қолданылатын кішкентай бірлік; бір тон (танини) 9 кома деп есептеледі. Арел-Езги-Уздилек теориясы перделерді Пифагор қатынастарымен құрады (Пифагор комасы шамамен 23,5 цент); октаваны 53 тең бөлікке бөлу (Холдер комасы, шамамен 22,6 цент) бұл жүйеге 1 центтен аз айырмашылықпен сәйкес келеді және іс жүзінде, осы сайтта да, қолданылады.

Байланысты: АралықХолдер коммасыПифагор коммасыТаниниАрел-Езги-Уздилек жүйесіОктаваҚұралдар

Жазылған перненің 1 кома төмендетілуін көрсететін АЕУ ариза белгісі. Сегах пернесі (Си кома бемоль) осымен жазылады.

Байланысты: Кома диезАризаСегах

Жазылған перненің 1 кома жоғарылатылуын көрсететін АЕУ ариза белгісі.

Байланысты: Кома бемольАриза

Садақты аспаптардың ең үлкені әрі ең төмен дауыстысы; тік тұрып, тік ұстап ойналады. Түрік музыкасының фасыл және радио ансамбльдерінде ансамбльдің ең төменгі дауысын атқарған.

Байланысты: Контрабас аспапФасыл хейетиСкрипка

Түркілердің белгілі ең көне ішекті аспаптарының бірі; озандардың сазы ретінде Қорқыт ата хикаяларында кездеседі. Бағлама мен домбыра сияқты көптеген сапты ішекті аспаптың атасы саналады.

Байланысты: Қопуз аспапБағламаСапТекне

Халық поэзиясының ең кең тараған өлең түрі; әдетте 11 буынды шумақтардан тұрады және саздың сүйемелдеуімен айтуға арналып жазылады. Қошма сөзді түркулерден бөлек, классикалық композиторлар усулмен шығарған қошмалар да бар.^[47]

Байланысты: ТүркуБағламаНота мұрағатындағы Қошма шығармалары

Кёчектердің биіне ілесу үшін, көбіне бір мақамда әрі түрлі усулдерде түрку мен шаркылардың қатарынан тізілуінен тұратын шығармалар тізбегі.

Байланысты: ФасылТүркуНота мұрағатындағы Кёчекче шығармалары

Қанунда көпірдің артында, көпір мен құйрықтың арасындағы ішектердің қысқа бөліктерін мизрабпен соғу арқылы шығарылатын қысқа, құрғақ әрі жіңішке дыбыс; көпір артындағы соғу деп те аталады. Әсіресе ойнақы, ырғақты шығармаларда екпін ретінде арасына қосылады, шелпе мен чекмеден бөлек тәсіл. Виртуалды қанунда көпірдің оң жағындағы қысқа ішектерге тию арқылы байқап көруге болады.

Байланысты: Қанун аспапКанунМызрапМандал

Мехтер тобының ең үлкен барабаны; мыс қазан пішінді денелі, балғашықпен ойналады.

Байланысты: Кёс аспапМехтерНаккаре

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Карары, гючлюсі және кілт белгілері (Си кома бемоль, Ре кіші мүженнеб бемоль) жағынан Саба мақамымен бірдей негізге ие.

Байланысты: Күчек мақамҚұрама мақамСаба мақамыДүгахЧаргах

Мыстан жасалған, тері қапталған екі кішкентай жарты шар барабаннан тұратын соққы аспабы; екі балғашықпен ойналады. Мевлеви аюиндерінде усулды ұстайды.^[48]

Байланысты: Кудюм аспапКудюмзенбашыЗахмеУсул

Мевлеви мутрибінде кудюм соғатын және аюиннің усулы мен темпін басқаратын адам.

Байланысты: КудюмМутриб

Бес комалық аралық; қысқаша белгісі — S. Ушшак тетрахордында Сегах пен Чаргах арасы, Хиджаз тетрахордында бірінші және соңғы аралық кіші мүженнеб.

Байланысты: АралықБакийеҮлкен мүженнебХиджаз тетрахордыЕсту жаттығуы

АЕУ жазуында перненің 4 кома төмендетілуін көрсететін ариза белгісі. Хиджаз тетрахордындағы Дик күрди пернесі (Си кіші мүженнеб бемоль) осымен жазылады.

Байланысты: Кіші мүженнебБакийе бемольХиджаз тетрахордыАриза

АЕУ жазуында перненің 5 кома жоғарылатылуын көрсететін ариза белгісі. Махур (Фа кіші мүженнеб диез) және Хиджаз (До кіші мүженнеб диез) перне лері осымен жазылады.

Байланысты: Кіші мүженнебМахурБакийе диезАриза

Көбіне 2 мен 15 өлшем аралығында қалатын усулдер (Софьян, Ақсақ, Дүйек, Джурджуна сияқты). Шаркы, түрку, саз семаиси сияқты шығармаларда қолданылады.

Байланысты: Үлкен усулУсул

Ахмед Авни Конуктың 119 мақамдық Раст Кар-ы Натығында (Фихрист-и Макамат) әрқайсысы бір мақамды таныстыратын бөлімдерге берілген атау; сөздері де Конуктікі, көбінде мақамның аты аталады. Мұрағатта әр күпе жеке шығарма ретінде берілген.^[49]

Байланысты: Кар-ы натыкМақам

Дүгахтың 4 кома (бакийе) жоғарысындағы аралық перне; Батыс нотасында Си бакийе бемоль (Сиден 5 кома төмен) деп жазылады. Күрди тетрахордын және Нихавенд, Күрди сияқты мақамдарды анықтайды.

Байланысты: Бакийе бемольКүрди тетрахордыКүрди мақамНихавенд мақам

Бакийе және екі таниниден (B T T: 4 + 9 + 9 кома) тұратын тетрахорд; Дүгахта Дүгах–Күрди–Чаргах–Нева перне лерін береді.

Байланысты: ТетрахордКүрди мақамКүрди

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы Күрди мен Гердание сөздерін біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Күрди-Гердание мақамҚұрама мақамКүрдиГерданиеДүгах

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Нева болатын мақам. Гаммасы Күрди тетрахорды мен Невадағы Буселик пентахордынан тұрады; алғашқы аралықтың бакийе болуы оған тән бояу береді.

Байланысты: Күрди мақамКүрди тетрахордыБакийе

Карар пернесі Раст, гючлюсі Чаргах болатын шед мақам; Күрди бояуының Раст пернесіне көшірілген түрі. Әсіресе 20 ғасыр шаркыларында жиі қолданылған.

Байланысты: Күрдилихиджазкар мақамШед мақамКүрди мақам

Он өлшемдік шағын усул; ішіндегі жасырын ақсақтығына байланысты ақсақ фахте, ал Фахтенің жартысы болғандықтан ним фахте деп те аталады. Көбіне 10/4 болып жазылады; пешрев, бесте және аюиндерде қолданылады, нақыш бестелердің дәстүрлі усулы.^[50]

Байланысты: Ленк Фахте метрономФахтеНақыш

Балкан және Румели тектес, тез және қозғалмалы, 2/4 өлшемді саз шығармасы; хане мен теслим тәртібімен жазылады. 20 ғасырда фасыл соңдарында жиі ойналған.

Байланысты: Саз шығармасыСиртоХанеНота мұрағатындағы Лонга шығармаларыNikrîz Longa (Tanbûrî Cemil Bey) мысал шығарма

Хусейнидің бір танини жоғарысындағы аралық перне; Фаның 5 кома жоғарысы (Фа кіші мүженнеб диез), Герданиенің 4 кома төмені. Махур мақамының тән пернесі; бір октава төмені Гевешт деп аталады.

Байланысты: ГевештЭвичМахур мақам

Карар пернесі Раст, гючлюсі тиз Гердание болатын мақам. Гаммасы Расттағы Чаргах пентахорды мен Невадағы Чаргах тетрахордынан тұрады; сейірі төмендеу түрінде және мажор гаммаға ұқсайды.

Байланысты: Махур мақамМахурЧаргах тетрахордыТөмендеу сейірі

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауынан аңғарылатындай, Махур мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Фа кіші мүженнеб диез (Махур пернесі) бар.

Байланысты: Махурбуселик мақамҚұрама мақамМахур мақамыБуселик мақамыМахур

Белгілі бір гамма, карар және гючлю перне лерімен, әуеннің осы гаммада қалай қозғалатынын сипаттайтын сейір ережелерінен тұратын әуен жүйесі. Түрік музыкасында жүздеген мақам атауы белгілі; олардың бір бөлігі кең қолданылады.^[51]

Байланысты: ГаммаКарарГючлюСейірМақамдар

Кануннда әр қатардың ұшында орналасқан, көтеріліп-түсіріліп ішектің дірілдейтін ұзындығын өзгертетін кішкентай металл тұтқалар. Көптеген канундарда жартылай тон алты мандалға бөлінеді: бір мандал шамамен 17 цент, яғни теориядағы комадан (шамамен 22,6 цент) сәл кішірек. Мандалдарды ойнау кезінде де көтеріп-түсіруге болады.

Байланысты: КанунҚатарКомаҚанун аспап

Мандыра деп те аталады; көбіне жеті уақытты Деври Туран усулымен орындалатын би әуені. Деври Туран усулының өзі де осылай аталады; мұрағаттағы үлгі — Лавтаджы Андонның Хиджаз мандрасы.^[52]

Байланысты: Кырық хаваДеври-ХиндиНота мұрағатындағы Мандра шығармалары

Төмен және толымды дауысты ней бойы және осы нейдің ахенгі; соль деп жазылатын Раст перде соль дыбысын береді, яғни жазылған биіктігінде естіледі. Боляхенгтен төменірек және Мевлеви аюиндерінде жиі таңдалады.

Байланысты: АхенгШах ахенгіНей

Тұрақты әрі қуатты ырғақты, сап түзеп жүруге ыңғайлы шығарма. Түрік музыкасында мехтер әуендерінен бастап XIX ғасырдағы үрмелі оркестр маршдарына, «Джеддин Деден» мен Истиклал маршына дейін созылатын кең репертуары бар.^[53]

Байланысты: МехтерМызыка-йы ХумаюнНота мұрағатындағы Марш шығармалары

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын мақам. Атын Орта Азиядағы Мәуереннахр өңірінен алады; кілт белгісі жоқ.

Байланысты: Мавераүннехр мақамРастНеваКарарГючлю

Бесте ленген өлеңдердің (гюфтелердің) мақам, усул және бестеші мәліметтерімен жинақталған жазба не басылым кітаптар. Нота кең тарамаған кездерде шығармалардың ізін қууда негізгі дереккөздердің бірі.

Байланысты: ЭдварМешк

Осман әскери оркестрі; дауылпаз, кёс, наккаре, зурна, кернай және шылдырмақтардан тұрады. 1826 жылы жойылған, 20 ғасырда қайта жаңғырған.^[54]

Байланысты: КёсНаккареЗурнаМызыка-йы Хумаюн

Қайтыс болған адамды жоқтап, мадақтап жазылатын өлең және осы өлеңмен шығарылған шығарма. Діни музыкада әсіресе Хусейн мен Кербала шейіттеріне арналып мұхаррам айында теккелерде оқылатын мерсиелер маңызды орын алады.^[55]

Байланысты: Текке музыкасыІлахиНота мұрағатындағы Мерсие шығармалары

Усулдың өлшем бірлігін көрсететін сан, яғни өлшем бөлшегінің бөлімі: 28/4-тік Деври-Кебирде мертебе 4, 28/8-тік түрінде 8; 9/8-тік Ақсақта 8, 9/4-тік Ағыр Ақсақта 4. Сол усул түрлі мертебелермен жазылып ауырлатылады не жылдамдатыла алады.

Байланысты: ӨлшемУсулАқсақДеври-Кебир

Ұстаздың шығарманы оқып, оқушының қайталап жаттауымен жүзеге асатын, нотаға сүйенбейтін дәстүрлі оқыту әдісі; усул соғылып жасалады. Шығармалар ұрпақтан ұрпаққа көбіне мешк арқылы жеткен.^[56]

Байланысты: Усул ұруМешкханеХаненде

Мешк жасалатын, ұстаздың оқушыларына шығарма үйрететін орын; сонымен қатар осы мақсатпен құрылған музыка қоғамдары үшін де қолданылады.

Байланысты: Мешкхане (3D)МешкДарульэлхан

Мевлеви семасы кезінде орындалатын үлкен діни шығарма. Нат, ней таксими және пешревмен ашылады; төрт селамнан кейін соңғы пешрев пен соңғы йүрүк семаимен аяқталады.

Байланысты: СеламНатСемаМутрибМевлевиханеНота мұрағатындағы Мевлеви аюини шығармаларыAn Rûz Bâmdâdî... (Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede) мысал шығарма

Эвфер усулының 9/4 өлшемімен жазылатын ауыр мертебесі (Ағыр Эвфер); Мевлеви аюиндерінің екінші селамдарының іс жүзінде өзгермейтін усулы. Екінші селамдар әдетте усулдың екінші бөлігі — Түрік ақсағымен басталады.^[5]

Байланысты: Мевлеви Евфери метрономЭвферАғыр ЭвферСелам

Мевлеви дервиштерінің теккесі; аюиндер орындалатын және музыка білімі жалғасатын маңызды орталықтар. Галата, Йеникапы және Конья мевлевиханелері солардың танымалдары.^[57]

Байланысты: Мевлеви аюиниСемаМутриб

Кең қос қамысты, жұмсақ және булы дауысты, қысқа денелі үрмелі халық аспабы.

Байланысты: Мей аспапЗурна

Шаркы мен бестелерде, көбіне үшінші жолға сай келетін, әуеннің жоғары аймаққа шығатын не басқа мақамға өтетін бөлімі; миан деп те аталады.

Байланысты: ШаркыГечкиНакарат

1826 жылы мехтердің жойылуынан кейін құрылған Осман сарай оркестрі және музыка мектебі; Джузеппе Донизетти басшылығымен Батыс музыкасы білімі берді.

Байланысты: МехтерЭндерун

Ішекті аспаптарда ішекті ұрып дірілдетуге қызмет ететін құрал. Кануннда юксюкке қыстырылады; удда дәстүрлі бүркіт қауырсынынан, бүгінде көбіне пластиктен жасалады.

Байланысты: ТезенеЮксюкУд

Пайғамбардың миражын (көкке көтерілуін) баяндайтын өлең және осы өлеңмен шығарылған діни шығарма. Ең танымалы — Наи Осман Деденің мираж түндерінде мәуліт сияқты оқылатын, жеті мақамды бөлімдерден және олардың арасындағы тевшихтерден тұратын мираджиесі.^[58]

Байланысты: ТевшихНатНота мұрағатындағы Мираджие шығармаларыPes Heman (Nâyî Osman Dede) мысал шығарма

Раст (Соль) пернесінде карар беретін, гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «қарсы, кереғар» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде тек Си кома бемоль бар.

Байланысты: Мухалиф мақамҚұрама мақамРастЧаргахСегах

32 өлшемдік үлкен усул (32/4); бесте мен пешревтерде қолданылады.

Байланысты: Мухаммес метрономҮлкен усул

Дүгахтың бір октава жоғарысындағы перне; Батыс нотасында тиз Ля деп жазылады. Мухайер және Мухайеркүрди мақамдарының сейірі осы перненен басталады.

Байланысты: ДүгахТизМухайер мақамМухайеркүрди мақам

Хусейни мақамының гаммасын қолданатын, карар пернесі Дүгах болатын мақам. Сейірі тиз Мухайер пернесінен басталып төмен түсуімен танылады.

Байланысты: Мухайер мақамМухайерТөмендеу сейірі

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын құрама мақам. Атауы Мухайер мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Мухайербуселик мақамҚұрама мақамМухайер мақамыБуселик мақамыДүгах

Күрди гаммасын қолданатын, карар пернесі Дүгах болатын мақам. Сейірі тиз Мухайер пернесінен басталып төмен түсуімен Күрдиден ажыратылады.

Байланысты: Мухайеркүрди мақамКүрди мақамТөмендеу сейірі

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын құрама мақам. Атын Мухайер мен Сүмбүле пернелерінен алады; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Мухайерсүнбүле мақамҚұрама мақамМухайерСүмбүлеДүгах

Төрт жолдан тұратын бенттерден құралатын өлең түрі және осы түрде бесте ленген шығарма. Классикалық фасылдағы бестелердің көпшілігі мурабба гюфтелі.

Байланысты: БестеСөзді шығармаНота мұрағатындағы Мурабба шығармалары

Осман түрікшесінде және араб тілінде «музыка» мағынасында қолданылған сөз. «Түрік мусикиси», «мусики-и Османи» сияқты атауларда және ескі шығармалардың атауларында кездеседі.

Байланысты: Классикалық түрік музыкасы

Аспапта ойнайтын немесе ән айтатын адам, музыкант; классикалық поэзияда және ән мәтіндерінде осы мағынада жиі кездеседі (“Ey mutrıb-ı zevk-âşinâ”). Мевлевихандарда ол аюинді орындайтын аспапшы мен оқушылар тобын және олар отыратын, семаханеге қарайтын биіктеу бөлімді де білдіреді.

Байланысты: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ әңгімеЗевк-ашинаМевлеви аюиниКудюмзенбашыНейзенбашыАюинхан

Йегах (Ре) пернесінде карар беретін, гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Кілт белгілерінде тек Си бакийе бемоль (Күрди пернесі) бар.

Байланысты: Мүберка мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКүрди

Танини (9 кома) мен бакийе (4 кома) арасында қалатын аралықтардың ортақ атауы. Екі түрі бар: кіші мүженнеб (5 кома, S) және үлкен мүженнеб (8 кома, K).

Байланысты: Кіші мүженнебҮлкен мүженнебАралықКомаЕсту жаттығуы

Әсіресе пешревтерде әр ханеден кейін қайталанатын бөлімнің ескі атауы; бүгінде көбіне теслим деп аталады.

Байланысты: ТеслимХане

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауындағы «мүреккеп» (құрама) сөзі оның Исфаханның құрама түрі екенін көрсетеді; карарын төменгі аймақта береді.

Байланысты: Мүреккеп-Исфахан мақамҚұрама мақамИсфахан мақамыЙегахДүгах

6 өлшемдік шағын усул; TDV Ислам энциклопедиясы мен Исмаил Хаққы Өзканның усул тізімдерінде Юрүк семаимен бірге 6 өлшемдік усулдар қатарында аталады. Атауы «құрама ним софиян» дегенді білдіреді; Miras-ı Saz мұрағатында бұл усулмен жазылған шығарма жоқ.^[59]

Байланысты: Мүреккеп ним софиян метрономНим софьянЙүрүк семаи усулыКіші усул

9 өлшемдік шағын усул; атауы «құрама семаи» дегенді білдіреді. Исмаил Хаққы Өзкан оны 9/8 өлшемінде үш соққымен береді: үш өлшемдік бір дүм және үш өлшемдік екі тек. TDV Ислам энциклопедиясы оны 9 өлшемдік усулдар қатарында атайды; Miras-ı Saz мұрағатында бұл усулмен жазылған шығарма жоқ.^[60]

Байланысты: Мүреккеп семаи метрономСемаи усулыКіші усул

Он екі өлшемдік шағын усул; TDV мен Исмаил Хаккы Өзканның тізімдерінде «құрама софьян» деген атпен 12 өлшемдік усулдардың қатарында тұр. Мұрағаттағы мысал — Хажы Ариф Бейдің 12/8 өлшемімен жазылған «Canda hâsiyyet mi var» исфахан шаркысы.^[37]

Байланысты: Мүреккеп Софйан метрономСофьян

8/8 өлшемімен жазылатын сегіз өлшемдік шағын усул; бір семаи мен бір Түрік ақсағының қосылуынан тұрады. Оны Хажы Ариф Бей тауып, алғаш қолданған деп саналады, Катикофти деген атпен де белгілі; көбіне шаркы, түрку және ілахилерде қолданылады.^[46]

Байланысты: Мүсеммен метрономКатикофтиТүрік ақсағы

Карар пернесі Сегах (Си кома бемоль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Сегах тобына жатады; Сегах пен Хуззам сияқты осы пернеде карар береді.

Байланысты: Мүстеар мақамҚұрама мақамСегах мақамыХуззам мақамыСегахКарар

Әуен, мелодия; сонымен қатар жалғыз дыбыс немесе дыбыс тізбегі. «Аранағме» сияқты құрама терминдерде де кездеседі.

Байланысты: АранағмеСейір

Аспаптың сазы: nağme — «саз, әуен», sâz — «аспап».

Байланысты: Bir Sihr-i Tarâb әңгімеСихр-и тараб

Шаркы мен түркуде әр бенттен кейін дәл сол күйінде қайталанатын жол не бөлім.

Байланысты: ШаркыМианТеслим

Кейбір сөзді шығарма түрлерінің (нақыш бесте, нақыш йүрүк семаи сияқты) алдына қосылатын атау; бұл шығармаларда гюфте, тереннюм және усул тәртібі кәдімгіден гөрі әшекейлі және алуан түрлі.

Байланысты: БестеЙүрүк семаиТереннюмНота мұрағатындағы Нақыш шығармалары

Мехтерде және ескі сарай музыкасында қолданылатын, кішкентай қазан пішінді қос барабан.

Байланысты: Наккаре аспапМехтерКёс

Пайғамбарды мадақтайтын өлең және осы өлеңмен бесте ленген шығарма. Мевлеви аюиндері Итринің Раст мақамындағы Нат-и Мевланасының оқылуымен басталады.

Байланысты: Мевлеви аюиниНатхан

Мевлеви аюининің басында Нат-и Мевлананы жеке оқитын ханенде.

Байланысты: НатАюинхан

Музыка теориясы: аралықтардың, перне лердің, мақамдардың және усулдердің қалай анықталып жіктелетінін зерттейтін білім саласы. Түрік мақам музыкасында бүгінде ең кең тараған назариат — Арел-Езги-Уздилек жүйесі.

Байланысты: Арел-Езги-Уздилек жүйесіМақамУсулЭдвар

Алевилер мен бекташилердің джем және басқа рәсімдерінде оқылатын, көбіне буын өлшемді сопылық шығарма; сүнниттік теккелердегі ілахидің баламасы. Кіші усулдермен шығарылады, әуендері халық музыкасына жақын.^[61]

Байланысты: ІлахиТекке музыкасыБағламаНота мұрағатындағы Нефес шығармалары

Жас жігіт, бозбала: nev — «жаңа, балғын», civân — «жас». Рахми бейдің соңғы әні “Bir nev-civânsın” деген сөздермен ашылады.

Байланысты: Bir Nevcivansın әңгімеШухРух-и реван

Расттың бір пентахорд (31 кома) жоғарысындағы негізгі перне; Батыс нотасында Ре деп жазылады. Раст, Ушшак, Хиджаз, Нихавенд сияқты көптеген мақамның гючлю пернесі.

Байланысты: ГючлюЙегахНева мақамРаст мақам

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Нева болатын; сейірін Нева пернесінің маңында шоғырландыратын көне мақамдардың бірі. Ушшак пен Хусейнимен жақын туыс.

Байланысты: Нева мақамНева

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Нева мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Невабуселик мақамҚұрама мақамНева мақамыБуселик мақамыДүгах

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы оның Нева мен Күрди бояуларын біріктіретінін көрсетеді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Невакүрди мақамҚұрама мақамНева мақамыКүрдиДүгах

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жаңа шығарма» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си және Ми кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Невесер мақамҚұрама мақамРастНеваКарар

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын мақам. Көне эдвар кітаптарындағы алты авазенің бірі; атауы парсыша «жаңа күн» дегенді білдіреді.

Байланысты: Невруз мақамЭдварДүгахЧаргахКарар

Қамыстан жасалған, тоғыз буынды, алдыңғы жағында алты, артында бір тесігі бар үрмелі аспап. Мевлеви музыкасының басты сазы; аузына кигізілетін бөлігі башпаре деп аталады.^[62]

Байланысты: Ней аспапБашпареНейзенбашыМевлеви аюини

Мевлеви мутрибінде нейзендердің басшысы; аюиннің басындағы ней таксимін көбіне ол жасайды.

Байланысты: НейМутриб

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Чаргах (До) болатын мақам. Кілт белгісі жоқ; атауы парсыша «сүйікті, сұлу» дегенді білдіреді.

Байланысты: Нигар мақамРастЧаргахКарарГючлю

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «үлкен Нихавенд» дегенді білдіреді; кілт белгілері Нихавендтегідей Си және Ми бакийе бемоль.

Байланысты: Нихавенд-и Кебир мақамҚұрама мақамНихавенд мақамыРастНева

Раст (Соль) пернесінде карар беретін, гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «Рұм (Анадолы) Нихавенді» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си және Ми бакийе бемоль бар.

Байланысты: Нихавенд-и Руми мақамҚұрама мақамНихавенд мақамыРастНева

Карар пернесі Раст, гючлюсі Нева болатын мақам. Гаммасы Расттағы Буселик пентахорды мен Невадағы Күрди (немесе Хиджаз) тетрахордынан тұрады; Батыс музыкасындағы минор гаммаға ұқсайды.

Байланысты: Нихавенд мақамБуселик тетрахордыКүрди тетрахорды

Карар пернесі Раст, гючлюсі Нева болатын мақам. Раст үстіндегі Никриз пентахорды (танини, кіші мүженнеб, артық секунда, кіші мүженнеб) оған Хиджазға жақын бояу береді.

Байланысты: Никриз мақамАртық секунда

Парсы тілінде «жарты» дегенді білдіретін сөз. Перне атауларында сол аттас перненің сәл төменгі түрін көрсетеді: ним хиджаз, ним хисар, ним зиргүле сияқты.

Байланысты: ДикХиджазАралық перне

Берефшан усулының жартысы болып табылатын он алты өлшемдік үлкен усул; бір семаи, бір Түрік ақсағы және екі софьяннан тұрады. Пешрев, бесте және ілахилерде қолданылған, мысалдарынан бүгінге тек Шерифтің бейати пешреві ғана жеткен.^[63]

Байланысты: Нимберефшан метрономБерефшанПешрев

12 өлшемдік шағын усул; атауы «жарты ченбер» дегенді білдіреді. Исмаил Хаққы Өзкан оны 12/4 өлшемінде 4+6+2 өлшем топтарымен береді. TDV Ислам энциклопедиясы оны 12 өлшемдік усулдар қатарында атайды; Miras-ı Saz мұрағатында бұл усулмен жазылған шығарма жоқ.^[64]

Байланысты: Ним ченбер метрономЧемберКіші усул

Деври-Кебирден он өлшем алып тастау арқылы алынған он сегіз өлшемдік үлкен усул; бір йүрүк семаи мен үш софьяннан тұрады. Көбіне 18/4 мертебесімен пешрев, бесте және ілахилерде қолданылады.^[65]

Байланысты: Нимдевир метрономДеври-Кебир

Эвсат усулының жартысы болып табылатын он үш өлшемдік усул; бір Түрік ақсағы мен екі софьяннан тұрады және Эвсат сияқты дюммен аяқталады. 13/8 және 13/4 мертебелерімен әсіресе ілахи мен тевшихтерде, сондай-ақ кейбір шаркы мен түркулерде қолданылады.^[66]

Байланысты: Нимевсат метрономЭвсатІлахи

Хафиф усулының жартысы болып табылатын он алты өлшемдік усул; төрт софьяннан тұрады және Дарб-и Фетих пен Хави усулдарының соңғы он алты өлшемін құрайды. 16/4 мертебесімен кар, пешрев, бесте және кейбір ілахилерде қолданылады.^[67]

Байланысты: Нимхафиф метрономХафифХави

Сақил усулының жартысы болып табылатын жиырма төрт өлшемдік үлкен усул; бір софьян, екі йүрүк семаи және екі софьяннан тұрады. Көбіне 24/4 мертебесімен кар, бесте, пешрев және ілахилерде қолданылады; бүгінде оның велвелелі түрі орындалады.^[68]

Байланысты: Нимсақил метрономСақилКар

2/4 өлшемдік, дюм және тектен тұратын ең кіші усул.

Байланысты: Ним софьян метрономСофьян

Баланы ұйықтату немесе жұбату үшін белгілі бір әуенмен айтылатын, көбіне шумақтардан тұратын халық өлеңі. Әдетте авторы белгісіз; Танбури Джемиль бейдің «Дағда тавшанлар уйур» әні сияқты шығарылған үлгілері де бар.^[69]

Байланысты: ТүркуСөзді шығармаНота мұрағатындағы Бесік жыры шығармалары

Карар пернесі Буселик (Си), гючлюсі Нева (Ре) болатын мақам. Атын Ирандағы Нишапур қаласынан алады; кілт белгілерінде До бакийе диез бар.

Байланысты: Нишабур мақамБуселикНеваНишабурек мақамыКарар

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы Ирандағы Нишапур қаласынан шыққан Нишабур мақамымен туыстас.

Байланысты: Нишабурек мақамҚұрама мақамДүгахХусейниКарарГючлю

Карар пернесі Буселик (Си), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «екі Нишабур» дегенді білдіреді; Нишабур сияқты Буселик пернесінде карар береді.

Байланысты: Нишабурейн мақамҚұрама мақамНишабур мақамыНишабурек мақамыБуселик

Хусейни аширан (Ми) пернесінде карар беретін, гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «жасырын, құпия» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Нүхүфт мақамҚұрама мақамХусейни аширанДүгахКарар

Бір перне мен жиілігі одан екі есе жоғары перне арасындағы аралық; АЕУ жүйесінде 53 кома. Түрік музыкасында октаваның екі шетіндегі перне лер көбіне түрлі атау алады: Расттың бір октава жоғарысы Гердание, Дүгахтың жоғарысы Мухайер деп аталады.

Байланысты: КомаТизКабаГерданиеМухайер

Жарты тон мен бүтін тонның арасындағы, шамамен 130–170 центтік секунда. Араб музыка теориясы оны үш ширек тон (150 цент) деп жазады. Түрік мақам музыкасында Сегях және Эвич сияқты перделердің маңында орындауда естілетін кейбір аралықтар осы аймақта жатады; AEÜ жазуы оларды 5 коммалық кішкене мүджәннеб немесе 8 коммалық үлкен мүджәннеб ретінде көрсетеді. Мысалы, Ушшак тетрахордындағы Дүгях–Сегях аралығы жазуда 8 комма (шамамен 181 цент), бірақ өлшенген орындауларда көбіне тарырақ. Дыбыс үлгісі Дүгяхтан 7 комма (шамамен 158 цент) жоғарыны ойнайды.

Байланысты: АралықКіші мүженнебҮлкен мүженнебСегахИкемді перде (esnek perde)Ушшак мақам

9/8 өлшемімен жазылатын тоғыз өлшемдік шағын усул; семаи усулдарының қосылуынан тұрады және алты соққылы. Түрку мен шаркыларда қолданылады; Субхи Езгидің бір хатына қарағанда, Ялвач тұрғындарынан жиналған, атын Х. С. Арел берген.^[70]

Байланысты: Ойнақ метрономАқсақСемаи усулы

Ойын мен биді сүйемелдеу үшін орындалатын, көбіне сөзсіз әрі ширақ әуен. Зейбек, хорон, халай, чифтетелли, кёчекче, лонга және сирто осы түрдің нұсқалары.^[71]

Байланысты: Кырық хаваКёчекчеСаз шығармасыНота мұрағатындағы Би әуені шығармалары

Нотада тік сызықтармен бөлінген, усулдың бір айналымын не бір бөлімін қамтитын бөлік. Үлкен усулдер бірнеше өлшемге бөлініп жазылады.

Байланысты: МертебеУсул

SymbTr жинағында мақам гаммасын қысқа әуенмен аралап шығып, карарда аяқталатын бірнеше тактілік сөзсіз үлгілерге берілген форма атауы. Мұрағаттағылар — Хүсейин Садеттин Арелдің софьян усулындағы алты үлгісі.^[72]

Байланысты: МақамСейірКарар

Пенчгахтың негізгі түрі саналатын мақам. Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре), кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Пенчгах-ы Асл мақамПенчгах мақамыРастНеваРаст мақамы

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауындағы «заид» (артқан, қосымша) сөзі оның Пенчгахтың кеңейтілген түрі екенін көрсетеді.

Байланысты: Пенчгах-ы Заид мақамҚұрама мақамПенчгах мақамыРастНева

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын мақам. Атауы парсыша «бесінші орын» дегенді білдіреді; кілт белгілері Растағыдай Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Пенчгах мақамРастНеваРаст мақамыКарар

Белгілі биіктіктегі дыбыс және осы дыбыстың атауы; мақам музыкасында әр перненің Раст, Дүгах, Сегах сияқты өзіне тән атауы бар. Сол сөз саплы аспаптарда саусақ басылатын жерлерді көрсететін байламдар үшін де қолданылады.

Байланысты: Толық пернеАралық пернеПерне байламы

Сапты аспаптарда сапқа байланатын, саусақ басылатын жерлерді белгілейтін байлам. Танбур мен бағламада болады; уд пен джюмбюш пернесіз.

Байланысты: ТанбурБағламаПерне

Шашылған, ұйпа-тұйпа; ауыспалы мағынада қайғылы, халі нашар. Поэзияда шашылған шашқа не сүмбілге де, азап шеккен көңілге де қолданылады.

Байланысты: Gül Hazin Sünbül Perîşan әңгімеСүнбүлХазин

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «ұнатылған» дегенді білдіреді; Раст пернесінде карар беретін мақамдардың бірі.

Байланысты: Песендиде мақамҚұрама мақамРаст мақамыРастНеваКарар

Көбіне төрт хане мен әр ханеден кейін қайталанатын теслимнен тұратын, үлкен усулдермен бесте ленген саз шығармасы. Классикалық фасыл және Мевлеви аюини пешревмен ашылады.^[73]

Байланысты: ХанеТеслимҮлкен усулФасылНота мұрағатындағы Пешрев шығармаларыFerahfezâ Peşrev (Hammâmîzâde İsmâil Dede Efendi) мысал шығарма

Пайда болу, көріну, бой көрсету; peydâ — «анық, көрінетін». “Oldu bahârın âsârı peydâ”: көктемнің белгілері көріне бастады.

Байланысты: Geçti o gamlı eyyâm-ı sermâ әңгімеАсар

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «шаттық хабаршысы» дегенді білдіреді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Пейк-и Нешат мақамҚұрама мақамРастЧаргахКарар

Бірінің үстіне бірі қойылған он екі таза квинтаның (3/2) жеті октавадан асып кететін мөлшері; қатынасы 531441/524288, шамамен 23,5 цент. Арел-Эзги-Уздилек теориясында комма дәл осы аралық: бакийе, кішкене мүджәннеб, үлкен мүджәннеб және танини аралықтары Пифагор қатынастарымен құрылып, 4, 5, 8 және 9 комма деп саналады. Бұл сандар шамамен алынған; мысалы, бакийе (256/243, шамамен 90 цент) дәл 4 Пифагор коммасына тең емес.

Байланысты: КомаХолдер коммасыАрел-Езги-Уздилек жүйесіБакийе

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «тыныштықты арттыратын» дегенді білдіреді; төменгі аймақта, Ирак пернесінде карар береді.

Байланысты: Рахатфеза мақамҚұрама мақамИракЧаргахКарар

Ирак (Фа бакийе диез) пернесінде карар беретін, гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «рухтардың тыныштығы» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Рахатүлервах мақамҚұрама мақамИракДүгахКарар

Бір Түрік ақсағы мен бір софьяннан тұратын тоғыз өлшемдік усул (5+4); осы құрылымы бойынша Ақсақтың (4+5) керісінше түрі. Көбіне 9/8 өлшемімен шаркы, ілахи, Бекташи нефесі, саз семаилерінің төртінші ханесі және би әуендерінде қолданылады.^[74]

Байланысты: Рақсақсағы метрономАқсақТүрік ақсағы

Түрік музыкасы перне жүйесінің бастапқы негізгі пернесі деп қабылданады; Батыс нотасында Соль деп жазылады. Раст, Махур, Нихавенд сияқты мақамдар осы пернеде карар қылады; бір октава жоғарысы Гердание деп аталады.

Байланысты: Раст мақамГерданиеРаст тетрахордыТолық перне

Танини, үлкен мүженнеб және кіші мүженнебтен (T K S: 9 + 8 + 5 кома) тұратын тетрахорд; Раст пернесінде Раст–Дүгах–Сегах–Чаргах перне лерін береді.

Байланысты: ТетрахордРаст мақамРаст

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жаңа Раст» дегенді білдіреді; кілт белгілері Раст мақамыныкімен бірдей (Си кома бемоль, Фа бакийе диез).

Байланысты: Раст-ы Джедид мақамҚұрама мақамРаст мақамыРастНева

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын негізгі мақам. Гаммасы Раст пентахорды мен Невадағы Раст тетрахордынан тұрады; төмендегенде Эвич орнына көбіне Аджем қолданылады.

Байланысты: Раст мақамРастРаст тетрахордыӨрлеу сейірі

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Раст пен Мае бояуларын біріктіреді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Раст-Мае мақамҚұрама мақамРаст мақамыРастНева

Дөңгелек денелі, тері қапталған, ұзын аяқты садақты аспап; Мевлеви музыкасында да қолданылған.

Байланысты: Ребаб аспапКеменче

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын көне құрама мақам. Ғасырлар бойы эдвар кітаптарында аталады; Раст мақамымен бір пернеде карар береді, бірақ сейірімен одан ерекшеленеді.

Байланысты: Рехави мақамҚұрама мақамРаст мақамыЭдварКарарГючлю

28 өлшемдік үлкен усул; бесте мен пешревтерде қолданылады.

Байланысты: Ремел метрономҮлкен усул

Карар пернесі Аджем аширан (Фа), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «көңіл түсі» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль, сондай-ақ Ля және Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Ренг-и Дил мақамҚұрама мақамАджем аширанЧаргахКарар

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жарқырау көрсететін» дегенді білдіреді; кілт белгілері бесеу: Си және Ми кома бемоль, До, Фа және Ля бакийе диез.

Байланысты: Ревнакнүма мақамҚұрама мақамИракСегахДонаным

До пернесінде карар беретін, гючлюсі Раст (Соль) болатын құрама мақам. Кілт белгілері бесеу: Си кома бемоль, Ми және Ля кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез.

Байланысты: Рейя мақамҚұрама мақамРастДонанымКарар

Ағып бара жатқан, тірі рух; revân — «ағатын, жүретін». Поэзияда сүйгенге «жанымның жаны» мағынасында қаратпа ретінде қолданылады.

Байланысты: Bir Nevcivansın әңгімеНев-дживанСине

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Раст (Соль) болатын құрама мақам. Атауы «жанды еркелететін» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Фа кіші мүженнеб диез (Махур пернесі) бар.

Байланысты: Рухнүваз мақамҚұрама мақамХусейни аширанРастМахур

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «көңілді безендіретін жүз» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде тек Си кома бемоль бар.

Байланысты: Руй-и Дилара мақамҚұрама мақамРастНеваСегах

Карар пернесі Ирак (Фа бакийе диез), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «Ирактың жүзі» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си және Ми кома бемоль, Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Руй-и Ирак мақамҚұрама мақамИракСегахКарар

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауынан аңғарылатындай, Саба бояуын төменгі аймақта, Аширан пернесінде қолданады; кілт белгілері Саба мақамыныкімен бірдей.

Байланысты: Саба-Аширан мақамҚұрама мақамСаба мақамыХусейни аширанДүгах

Карар пернесі Дүгах, гючлюсі Чаргах болатын мақам. Дүгах–Сегах–Чаргах–Хиджаз перне лерінің құрайтын, тетрахордтан тар басталу қалыбы оған мұңды және жанға тиетін бояу береді.

Байланысты: Саба мақамЧаргахБестенигар мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Саба тобына жатады; Саба мақамының мұңды бояуын Земземе чешнисімен біріктіреді.

Байланысты: Саба-Земземе мақамҚұрама мақамСаба мақамыЧешниДүгахЧаргах

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Саба мен Буселик бояуларын біріктіреді; кілт белгілері Саба мақамыныкімен бірдей.

Байланысты: Сабабуселик мақамҚұрама мақамСаба мақамыБуселик мақамыДүгах

Жүз бөлік, быт-шыт: sad — «жүз», pâre — «бөлік». “Sîne-i sad-pâre” — быт-шыт болған кеуде, жаралы көңіл.

Байланысты: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme әңгімеСине

Қырық сегіз өлшемдік үлкен усул; атауы араб тілінде «ауыр» дегенді білдіреді. 48/8, 48/4 және 48/2 (Ағыр Сақил) мертебелерімен пешрев, кар және бесте сияқты ірі формаларда қолданылады; ағыр пешревтерде әр хане әдетте бір усулға тең.^[75]

Байланысты: Сақил метрономНим СақилПешрев

Пайғамбарға салауат пен сәлем айтатын қысқа арабша дұғаның бірге оқылатын әні; сала түрінің бір нұсқасы. Мәуліт кезінде туылу бөлімінен кейін орнынан тұрып оқылады; кең тараған нұсқасы — Итридің Сегах мақамындағы шығармасы.^[76]

Байланысты: Текке музыкасыЭвферНота мұрағатындағы Салат-ы үммие шығармаларыAllahümme Salli Âlâ (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мысал шығарма

Пайғамбарға салауат пен сәлем айтатын арабша дұға сөздерімен шығарылған немесе импровизациямен оқылатын діни шығарма; сала түрінің бір нұсқасы. Мешіттерде, мәуліттерде және текке рәсімдерінде оқылады.^[77]

Байланысты: ІлахиТекке музыкасыНота мұрағатындағы Салатүселам шығармалары

Трапеция пішінді денелі, көп ішекті, екі жіңішке балғашықпен ішектерге соғылып ойналатын аспап. Иран музыкасында кең тараған; Осман дәуірінде де ойналған.

Байланысты: Сантур аспапКанун

Сапты ішекті аспаптарда денеден шығатын және үстінде саусақпен ішектерге басылатын ұзын бөлік; танбур мен бағламада перне байламдары сап үстінде болады.

Байланысты: Перне байламыТекне

Сөзсіз, тек аспаптармен орындалуға бесте ленген шығарма: пешрев, саз семаиси, лонга, сирто сияқты.

Байланысты: Сөзді шығармаПешревСаз семаиси

Төрт хане мен теслимнен тұратын саз шығармасы. Алғашқы үш хане мен теслим көбіне Ақсақ Семаи (10/8), төртінші хане Йүрүк Семаи сияқты басқа усулда болады; фасыл әдетте саз семаисимен жабылады.

Байланысты: Ақсақ СемаиХанеТеслимФасылНота мұрағатындағы Саз семаиси шығармаларыFerahfezâ Sazsemâîsi (Tanbûrî Cemil Bey) мысал шығарма

Аспапшы, саз ойнайтын орындаушы.

Байланысты: ХанендеФасыл хейети

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Раст пернесінде карар береді, гючлюсін бесінші сатыда, Нева пернесінде ұстайды; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Сазкар мақамҚұрама мақамРастСегахРаст мақамы

Дүгахтың 8 кома (үлкен мүженнеб) жоғарысындағы негізгі перне; Батыс нотасында Си кома бемоль (Сиден 1 кома төмен) деп жазылады. Раст пен Ушшак тетрахордтарының тән пернесі; Сегах және Хуззам мақамдары осы пернеде карар қылады.

Байланысты: Кома бемольУшшак тетрахордыСегах мақамХуззам мақам

Карар пернесі Сегах (Си кома бемоль) болатын, карарын комалы пернеде беруімен түрік музыкасына тән мақам. Гючлю ретінде көбіне Нева көрсетіледі.

Байланысты: Сегах мақамСегахХуззам мақам

Карар пернесі Сегах (Си кома бемоль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы оның Сегах пен Мае бояуларын біріктіретінін көрсетеді; кілт белгілерінде Си және Ми кома бемоль, Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Сегах-Мае мақамҚұрама мақамСегах мақамыСегахНева

Мевлеви аюининің төрт негізгі бөлімінің әрқайсысы; әр селам өз усулы мен әуенімен семаның бір кезеңіне ілеседі.

Байланысты: Мевлеви аюиниСемаНота мұрағатындағы Селам шығармалары

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Сегах (Си кома бемоль) болатын мақам. Көне эдвар кітаптарындағы алты авазенің бірі; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Селмек мақамЭдварРастСегахКарар

Мевлевилердің аюин кезінде музыка сүйемелдеуімен жасайтын айналуы; айналатын дервиш семазен деп аталады.

Байланысты: Мевлеви аюиниСеламМевлевихане

Семаи усулымен бесте ленген шығармалардың ортақ атауы; ағыр семаи, йүрүк семаи және саз семаиси осы топқа кіреді. Халық музыкасында да «семаи» аталатын сөзді әуендер бар.

Байланысты: Семаи усулыАғыр семаиЙүрүк семаиСаз семаиси

3/4 өлшемдік, дюм–тек–тек соққылы кіші усул; шаркы мен түркуде, йүрүк семаилердің кейбір бөлімдерінде қолданылады.

Байланысты: Семаи метрономСемаиЙүрүк семаи усулы

6/4 өлшемдік, салмақты жүрісті усул; шаркыларда және кейбір діни шығармаларда қолданылады.

Байланысты: Сенгинсемаи метрономСемаи усулы

Белгілі бір усулға байланбай, өлшемсіз орындалатын шығармалар немесе бөлімдер үшін қолданылатын сипаттама; таксим мен газел осындай түрге жатады. Мұрағатта Найи Осман Деденің Саба мираджиесінің бір бөлімі усулсыз берілген.^[78]

Байланысты: ТаксимГазелМираджие

Ханенделердің басшысы; фасылда шығармаларды таңдайтын, топты басқаратын және көбіне усулды ұстайтын оқушы.

Байланысты: ХанендеФасыл хейети

Музыкалық дәстүрде октава ішіндегі перделердің санын және орнын белгілейтін жүйе; күйге келтіру жүйесі деп те аталады. Мақам музыкасының тарихында Сафиуддин Урмавидің 17 перделі жүйесі, Пифагор қатынастарына негізделген 24 перделі Арел-Эзги-Уздилек жүйесі, октаваны 53 тең коммаға бөлу және қазіргі қанун мандалдары негізделген 72 тең бөлу (жарты тонға алты мандал) қолданылған немесе ұсынылған; Батыс фортепианосы октаваны 12 тең жарты тонға бөледі. Бұл сайтта ноталар AEÜ бойынша жазылып, 53 тең коммамен дыбысталады; қанун әдепкі бойынша 72 тең бөлумен күйге келтіріледі.

Байланысты: КомаХолдер коммасыАрел-Езги-Уздилек жүйесіПернеҚанун аспап

Әуеннің мақам гаммасында ұстанатын жолы: қайдан басталатыны, қай перне лерде аялдайтыны және қалай карар қылатыны. Бір гамманы қолданатын мақамдар (Ушшак пен Бейати сияқты) сейірлерімен ажыратылады.

Байланысты: Өрлеу сейіріТөмендеу сейіріТөмендеу-өрлеу сейіріМақамУшшак мақамБейати мақам

Кануннда бір пернеге бапталған ішек тобы; әр қатарда әдетте үш ішек болады.

Байланысты: КанунМандал

Шаттық сиқыры, көңілге рахат беретін сиқыр: sihr — «сиқыр», tarab — «шаттық, шабыт». Рахми бейдің Танбури Джемиль бейдің ойынын еске алған әнінде кездеседі.

Байланысты: Bir Sihr-i Tarâb әңгімеНагме-и сазТесир

Кеуде, төс; поэзияда сезімнің, қайғының және махаббаттың орны ретінде аталады. Рахми бейдің “sînemde cânsın” деген сөзінде де кездеседі.

Байланысты: Olmaz İlaç Sîne-i Sad-Pâreme әңгімеСад-паре

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «аспан, көк күмбезі» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде тек Си кома бемоль бар.

Байланысты: Сипихр мақамҚұрама мақамДүгахХусейниЭски-Сипихр мақамы

Қамыстан жасалған, кішкентай әрі жіңішке дауысты, бір тілшікті үрмелі халық аспабы. Эгей мен Теке өңірінде зейбек және теке әуендерінде ойналады.

Байланысты: Сипси аспапЗейбекҚавалТүрку

Балкан тектес, 2/4 өлшемді, қозғалмалы саз шығармасы және би; лонгаға жақын түр.

Байланысты: ЛонгаСаз шығармасыНота мұрағатындағы Сирто шығармалары

4/4 өлшемдік, дюм–тек–ке соққылы усул; шаркы мен ілахиде жиі қолданылады.

Байланысты: Софьян метрономНим софьянКе

Бір мәтінге (гюфте) бесте ленген, оқуға арналған шығарма: бесте, кар, шаркы, ілахи, түрку сияқты.

Байланысты: Саз шығармасыБестеШаркы

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «Ирактың сұлтаны» дегенді білдіреді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Султан-ы Ирак мақамҚұрама мақамИракДүгахНева

Султанийегах сияқты төменгі аймақта, Йегах (Ре) пернесінде карар беретін құрама мақам; гючлюсі — Нева (Ре) пернесі. Кілт белгілерінде Си және Ми кома бемоль бар.

Байланысты: Султанисегах мақамҚұрама мақамСултанийегах мақамыСегахЙегах

Қарары Йегах (төменгі ре), күштісі Дүгах мақам. Дыбыс қатары Йегахтағы Бусэлик бестігі мен Дүгахтағы Хиджаз төрттігінен тұрады; Нихавендтің Йегахқа көшірілген түріне ұқсайды.

Байланысты: Султанийегах мақамНихавенд мақам

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Буселик (Си) болатын құрама мақам. Төменгі аймақта карар беруімен танылады; атауы парсыша «жүрек күйдіретін» дегенді білдіреді.

Байланысты: Сузидил мақамҚұрама мақамХусейни аширанБуселикКарарГючлю

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Гаммасында Махур пернесі қолданылады; III Селим құрастырған мақамдар қатарында аталады.

Байланысты: Сузидилара мақамҚұрама мақамМахурРастЧаргахКарар

Карар пернесі Раст, гючлюсі Нева болатын құрама мақам. Гаммасы Раст пентахорды мен Невадағы Хиджаз тетрахордынан тұрады.

Байланысты: Сузинак мақамРаст тетрахордыХиджаз тетрахорды

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Сузинак мақамының бояуын Зиргүле пернесімен біріктіреді.

Байланысты: Сузинак-Зиргүле мақамҚұрама мақамСузинак мақамыЗиргүлеРастНева

Сүмбіл гүлі. Классикалық поэзияда иісі мен бұйра пішіні үшін сүйгеннің шашына теңеледі.

Байланысты: Gül Hazin Sünbül Perîşan әңгімеПеришан

Күрди пернесінің бір октава жоғарысы; Мухайердің 4 кома (бакийе) жоғарысындағы перне. Жоғары аймақта Күрди бояуын беретін перне.

Байланысты: КүрдиМухайерТиз

Соль деп жазылатын Раст перде до дыбысын беретін ахенк; боляхенктен бір тонға төмен, қыз ахенгінен жоғары. Аттас нейдің ұзындығына сәйкес келеді.

Байланысты: АхенгБоляхенг

Барселонадағы Помпеу Фабра университетінің Музыка Технологиясы Тобының (МТГ) дайындаған, екі мыңнан аса түрік мақам музыкасы шығармасының компьютерде оқылатын нота жинағы. Бұл сайттағы нота мұрағатының дереккөзі.

Байланысты: Арел-Езги-Уздилек жүйесіНоталар мұрағаты

Соль деп жазылатын Раст перде фа дыбысын беретін ахенк; мансур ахенгінен бір тонға төмен. Атауын шах нейден алған.

Байланысты: АхенгМансур

20 ғасырдың басында Истанбулда құрылған, классикалық түрік мусикисінің үйретілуі мен орындалуы үшін жұмыс істеген музыка қоғамы.

Байланысты: ДарульэлханДарут-Талим-и Мусики

Классикалық түрік музыкасының ең кең тараған қысқа сөзді формасы; көбіне кіші усулдермен бесте леніп, земин, накарат, миан бөлімдерінен тұрады. 19 ғасырда Хажы Ариф Беймен кең тарады.^[79]

Байланысты: МианНакаратКіші усулНота мұрағатындағы Шаркы шығармаларыSûziş-i Sînem Değil (Hacı Ârif Bey) мысал шығарма

Шаркы формасы үшін құрастырылған он үш өлшемдік усул; бір семаи, екі софьян және бір ним софьяннан тұрады, алғашқы жеті өлшемі Деври-Хинди құрылымында. Көбіне 13/4 болып жазылады; уақыт өте қолданыстан шығып қалған.^[80]

Байланысты: Шарқы Деври Реваны метрономДеври-РеванШаркы

Бір мақам гаммасының басқа пернеге көшірілуі (транспозиция). Мысалы, Күрдилихиджазкар — Күрди гаммасының Раст пернесіне көшірілген түрі деп қарастырылады.

Байланысты: Шед мақамМақамКүрдилихиджазкар мақам

Бір мақам гаммасының басқа пернеге көшірілуінен түзілген және жаңа атпен аталатын мақам. Хиджазкар және Күрдилихиджазкар осы түрдің мысалы ретінде көрсетіледі.

Байланысты: ШедҚарапайым мақамХиджазкар мақамКүрдилихиджазкар мақам

Зиргүлелі Хиджаз гаммасының Йегах пернесіне көшірілуінен түзілген шед мақам: Йегах (Ре) пернесінде карар береді, гючлюсі — Нева (Ре) пернесі. Хиджаз тобының төменгі аймақтағы мүшесі.

Байланысты: Шедарабан мақамШед мақамЗиргүлелі Хиджаз мақамыХиджаз мақамыЙегахШед

Герданиенің 5 кома жоғарысындағы перне; тиз зиргүле деп те аталады. Аты аталған Шехназ мақамының жоғары аймағындағы Хиджаз бояуында қолданылады.

Байланысты: ЗиргүлеГерданиеШехназ мақам

Хиджаз тобынан, карар пернесі Дүгах болатын; сейірі жоғары аймақтан басталып төмен түсетін мақам. Жоғары аймақта Шехназ пернесін қолданады.

Байланысты: Шехназ мақамШехназХиджаз мақам

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Шехназ бен Буселик бояуларын біріктіреді; Буселик тобындағы мақамдардың бірі.

Байланысты: Шехназбуселик мақамҚұрама мақамШехназ мақамыБуселик мақамыКарарГючлю

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «абырой көрсететін» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Шерефнүма мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКарар

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жаңа құлшыныс» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си бакийе бемоль, Ми кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Шевк-ы Джедид мақамҚұрама мақамДүгахНеваКарар

Раст (Соль) пернесінде карар беретін, гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Кілт белгілері Раст мақамындағыдай Си кома бемоль және Фа бакийе диез; атауы «көңіл құштарлығы» дегенді білдіреді.

Байланысты: Шевк-ы Дил мақамҚұрама мақамРастНеваРаст мақамы

Карар пернесі Аджем аширан (Фа), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «құлшыныс әкелетін» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си және Ми кома бемоль бар.

Байланысты: Шевкавер мақамҚұрама мақамАджем аширанЧаргахАджемаширан мақамы

Карар пернесі Аджем аширан (Фа), гючлюсі Гердание (Соль) болатын құрама мақам. Атауы «шабыт арттыратын» дегенді білдіреді; төменгі Фа пернесінде карар беретін мақамдар қатарына жатады.

Байланысты: Шевкефза мақамҚұрама мақамАджем аширанЧаргахКарарГючлю

Аджем аширан (Фа) пернесінде карар беретін, гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы «шаттық құлшынысы» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Шевкутараб мақамҚұрама мақамАджем аширанЧаргахАджемаширан мақамы

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «зар көрсететін» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си кома бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Шивенүма мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКарар

Тевшихке ұқсас, дергахтарда және діни жиналыстарда оқылатын діни шығарма түрі.

Байланысты: ТевшихІлахиТекке музыкасыНота мұрағатындағы Шуғул шығармалары

Көңілді, шат, наз-қылықты. Классикалық поэзияда шаттығы мол, тартымды сұлуды сипаттайды; “şûh-i cihân” — дүниенің ең назды сұлуы.

Байланысты: Bir Nevcivansın әңгімеНев-дживан

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын көне құрама мақам. Баба Тахир атымен де аталады; Ушшак және Бейати мақамдарымен бір пернеде карар береді, жоғары аймақта кезуімен ерекшеленеді.

Байланысты: Тахир мақамҚұрама мақамДүгахНеваУшшак мақамыБейати мақамы

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Мухайер (Ля) болатын құрама мақам. Атауынан көрініп тұрғандай, Тахир мақамының бояуын Буселикпен біріктіреді.

Байланысты: Тахирбуселик мақамҚұрама мақамТахир мақамыБуселик мақамыДүгахНева

Белгілі бір усулға байланбай, мақамның сейірін аспапта доғаджамалап көрсететін орындау. Шығармалардан бұрын не арасында жасалады, гечкілермен басқа мақамдарға ауыса алады.^[81]

Байланысты: СейірГечкиГазел

Дәстүрлі назариатта негізгі гамманы құрайтын перне лер: Йегах, Хусейни-аширан, Ирак, Раст, Дүгах, Сегах, Чаргах, Нева, Хусейни, Эвич, Гердание, Мухайер сияқты. Олардың арасында қалған перне лер аралық перне деп аталады.

Байланысты: Аралық пернеПернеРастДүгах

Ұзын сапты, кішкентай дөңгелек денелі, перне байламды ішекті аспап; классикалық түрік музыкасының символы саналады. Сабындағы байламдар мақам музыкасының перне лерін беретіндей орналастырылған.^[82]

Байланысты: Танбур аспапПерне байламыТезенеСадақты танбур

Тоғыз комалық аралық, яғни бір тон; қысқаша белгісі — T. Раст пен Дүгах, Чаргах пен Нева арасы танини.

Байланысты: АралықКомаҮлкен мүженнебЕсту жаттығуы

Сегіз пішінді, қос шаналы денесі жұқа жарғақпен қапталған, пернелі және мызраппен ойналатын ішекті аспап. Әзербайжан мен Иран музыкасының басты сазы; Шығыс Анадолыда да ойналады.

Байланысты: Тар аспапМызрапПерне байламыБағлама

Карар пернесі Аджем аширан (Фа), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «жаңа мәнер» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде тек Си бакийе бемоль бар.

Байланысты: Тарз-ы Джедид мақамҚұрама мақамАджем аширанКүрдиКарар

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Чаргах (До) болатын құрама мақам. Атауы парсыша «жаңа мәнер» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си бакийе бемоль мен Ре кіші мүженнеб бемоль бар.

Байланысты: Тарз-ы Невин мақамҚұрама мақамРастЧаргахТарз-ы Джедид мақамы

Бір аспаптың, бір мектептің не орындаушының өзіне тән ойнау және оқу мәнері; әшекейлер, екпін мен әуенді өрнектеу тәсілдерін қамтиды.

Байланысты: ОрындауАғыз

Осман дәуірінде кёчекче сияқты каба саз ансамбльдері орындаған, биді сүйемелдейтін танымал сөзді шығарма түрі; өлеңдері көбіне буын өлшемімен жазылады. Мұрағатта III Селимнің, II Махмұдтың және Танбури Мұстафа Чавуштың тавшанджалары бар.^[83]

Байланысты: КёчекчеКеменчеНота мұрағатындағы Тавшанджа шығармалары

Шеңберіне кішкентай шылдырмақтар тағылған, бір беті тері қапталған шеңбер барабан; деф деп те аталады.

Байланысты: Теф аспапБендир

Усулдың жіңішке және жеңіл соққысы; кудюмде сол қолмен, дарбукада шетіне соғылып шығарылады.

Байланысты: ДюмКеТека

11 өлшемдік шағын усул; Исмаил Хаққы Өзкан оны 11/8 өлшемінде 5+6 өлшем топтарымен береді: екі өлшемдік дүм мен тек, бір өлшемдік тек; содан кейін екі өлшемдік дүм және екі тек. Экрем Карадениз осы атпен 19 өлшемдік басқа үлгі береді.^[64]

Байланысты: Тек вуруш метрономКіші усул

Екі текті қатарынан, бір соққыдай жылдам соғудан туатын соққы. Кейбір дереккөздерде екі қолмен бір мезгілде соғылатын күшті тек деп те сипатталады.

Байланысты: ТекДюм

«Аллаһу әкбар» сөздерімен басталатын тәкбір мәтінінің әнге салынған түрі; түрік діни музыкасының бір формасы. Ең кең тарағаны — Итриге телінетін Сегах текбирі; мерекелерде және діни рәсімдерде бірге оқылады.^[84]

Байланысты: Сегах мақамыТекке музыкасыНота мұрағатындағы Текбир шығармаларыAllah Ü Ekber (Buhûrîzâde Mustafa Itrî) мысал шығарма

Тарикат теккелерінде орындалатын діни музика: ілахи, дурак, шуғул, тевших және Мевлеви аюиндері сияқты түрлерді қамтиды. Классикалық түрік музыкасының дамуында маңызды орны бар.

Байланысты: ІлахиДуракМевлеви аюиниЗікір

Уд, танбур және бағлама сияқты аспаптарда, ойылып не жіңішке тақтайлардың бірігуімен жасалатын жарты алмұрт не жарты шар пішінді артқы дене.

Байланысты: Дауыс тақтасыУдТанбур

Сөзді шығармаларда мағынасы жоқ буын және қысқа сөздермен (тен-ни, я лел, дост, аман сияқты) оқылатын бөлім; әсіресе кар мен бестелерде кең орын алады.

Байланысты: КарБесте

Тастап кету, тәрк ету. Қажы Ариф бейдің әні “Niçin terkeyleyip gittin a zâlim”, яғни «неге тастап кеттің, әй, мейірімсіз» деген сөздермен ашылады.

Байланысты: Niçin Terkeyleyip Gittin әңгімеЗалим

Бірнеше тек не мақам бояуының қосылуынан тұратын, көбіне тәуелсіз мақам саналмайтын әуен қалыбы. Дереккөздерде теркиб пен мақам арасындағы шек әрдайым бірдей сызылмайды.

Байланысты: Құрама мақамЧешниТек

Алланы дәріптейтін сөздер оқылатын мешіт музыкасының формасы. Намаздан кейін муэдзиндер көбіне усулсыз әрі импровизациямен оқиды; усулмен шығарылған үлгілері және рамазан түндерінде мұнарада оқылатын тесбих ілахилері де бар.^[85]

Байланысты: ІлахиТаксимНота мұрағатындағы Тесбих шығармалары

Әсер, ықпал; бір нәрсенің адамда қалдыратын ізі. Ән мәтінінде аспап әуеніндегі сиқырлы әсерді білдіреді.

Байланысты: Bir Sihr-i Tarâb әңгімеСихр-и тараб

Пешрев және саз семаисиде әр ханеден кейін қайталанатын бөлім; шығарманың накараты сияқты.

Байланысты: ХанеМулязимеПешрев

Мевлид оқылғанда бөлімдер арасында топ болып оқылатын, көбіне орта көлемдегі усулдермен бесте ленген діни шығарма.

Байланысты: ІлахиШуғулТекке музыкасы

Бағлама және танбур сияқты сапты аспаптарда қолданылатын мызрап. Танбур тезенесі дәстүрлі түрде тасбақа қабыршағынан немесе соған ұқсас материалдан жасалады.

Байланысты: МызрапБағламаТанбур

Жіңішке, жоғары дыбыс. Перне атауларының алдында сол перненің бір октава жоғарысын білдіреді (тиз сегах, тиз чаргах сияқты); кейбір перне лердің жоғары октавасының жеке атауы бар: Расттың жоғарысы Гердание, Дүгахтың жоғарысы Мухайер.

Байланысты: КабаОктаваГердание

Ешкі терісінен жасалған ауа қапшығына жалғанған қос түтікті үрмелі аспап. Шығыс Қара теңіз жайлауларында хорон мен мерекелерде ойналады.

Байланысты: Тулум аспапЗурнаБи әуеніТүрку

5/8 өлшемдік ақсақ усул; шаркыларда және халық музыкасында қолданылады.

Байланысты: Түрік ақсағы метрономАқсақ

Бірнеше түрі бар усул; Экрем Карадениз оның алғашқы түрін 14/4 өлшемімен дюм, теке, дюм, тек, дюм, дюм соққыларымен береді, 18 өлшемдік түрі — Дарб-ы Түрки. Мұрағаттағы мысал — Әли Уфки Бейдің 14/4 өлшемімен жазылған бір ілахиі.^[86]

Байланысты: Түркдарбы метрономҮлкен усул

SymbTr жинағында 18/8 өлшемімен жазылған он сегіз өлшемдік бір усулдың атауы. Мұрағаттағы жалғыз мысал — «Hâk hâk diyen âşıklar» деп басталатын авторы белгісіз хиджаз-хумаюн ілахиі.^[36]

Байланысты: Ілахи

Халық музыкасының сөзді түрі; көбіне авторсыз немесе халық ақындарынан шыққан. Усулды түрлері кырық хава, ерікті ырғақты түрлері узун хава деп аталады.

Байланысты: Кырық хаваУзун хаваБағламаНота мұрағатындағы Түрку шығармалары

Пернесіз, қысқа сапты, алмұрт пішінді денелі ішекті аспап; мызрапта ойналады. Пернесіз болғандықтан мақам перне лерінің нюанстарын еркін бере алады.^[87]

Байланысты: Уд аспапТекнеМызрап

Түрлі күштегі соққылардың (дюм, тек, ке…) белгілі бір тәртіппен қатарласуынан тұратын ырғақ қалыбы. Түрік музыкасында 2 өлшемдік Ним Софьяннан 120 өлшемдік Зенджирге дейін көптеген усул бар.^[88]

Байланысты: ДюмТекКіші усулҮлкен усулҚұралдар

Усулды тізеге қол соғып (дюм — оң қолмен, тек — сол қолмен) ұстау. Мешк әдісімен оқытуда шығарма жаттатылғанда усул бірге соғылады.

Байланысты: МешкДюмТекҚұралдар

Үлкен мүженнеб, кіші мүженнеб және таниниден (K S T: 8 + 5 + 9 кома) тұратын тетрахорд; Дүгахта Дүгах–Сегах–Чаргах–Нева перне лерін береді.

Байланысты: ТетрахордУшшак мақамДүгах

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын кең тараған мақам. Гаммасы Ушшак тетрахорды мен Невадағы Буселик пентахордынан тұрады; сейірі карар маңынан басталады.

Байланысты: Ушшак мақамУшшак тетрахордыБейати мақам

Белгілі бір усулға байланбаған, ерікті ырғақпен оқылатын халық музыкасы әуені; бозлак, диван, хойрат сияқты түрлері бар.

Байланысты: Кырық хаваТүркуГазел

Хиджаз тобынан, карар пернесі Дүгах, гючлюсі Хусейни болатын мақам. Гаммасы Дүгахтағы Хиджаз пентахорды мен Хусейнидегі Ушшак тетрахордынан тұрады.

Байланысты: Хиджаз-Уззал мақамХиджаз мақам

Карар пернесі Йегах (Ре), гючлюсі Дүгах (Ля) болатын құрама мақам. Атауы «көңіл шабыты» дегенді білдіреді; кілт белгілері — Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Веджд-и Дил мақамҚұрама мақамЙегахДүгахКарар

Карар пернесі Сегах (Си кома бемоль), гючлюсі Гердание (Соль) болатын құрама мақам. Атауы «Аразбардың жүзі» дегенді білдіреді; Аразбар сияқты Сегах пернесінде карар береді.

Байланысты: Веджх-и Аразбар мақамҚұрама мақамАразбар мақамыСегахНева

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Хусейни (Ми) болатын құрама мақам. Атауы «Шехназдың жүзі» дегенді білдіреді; сайтта қабылданған жазылуда кілт белгісі жоқ.

Байланысты: Веджх-и Шехназ мақамҚұрама мақамШехназ мақамыДүгахХусейни

Усулдың негізгі соққыларының арасына қосылатын әшекейлі аралық соққылар. Усулды тірілеу және толымдырақ естіртеді; әсіресе кудюм және бендир орындауында қолданылады.

Байланысты: УсулСоққыКудюм

Скрипкадан сәл үлкен әрі дауысы төменірек, төрт ішекті садақты аспап. Түрік музыкасында 20 ғасырда кейбір фасыл және радио ансамбльдерінде скрипка мен виолончель арасындағы дыбыстарды толтырған.

Байланысты: Альт аспапСкрипкаФасыл хейетиОрындау

Тізе арасында ұсталатын, төрт ішекті, төмен дауысты үлкен садақты аспап; қысқаша челло. 20 ғасырдың басында түрік музыкасы ансамбльдеріне енген, Месуд Джемил сияқты орындаушылар оны мақам музыкасында шебер ойнаған.

Байланысты: Виолончель аспапСкрипкаФасыл хейетиТаксим

Усулды құрайтын жеке соққылар (дюм, тек, тека, ке) және олардың ұзақтығы. Усулдың сипаты соққылардың күшті-жеңіл кезектесуінен туады.

Байланысты: ДарбУсулДюм

Жара; сөздің ескі мәтіндер мен ән мәтіндерінде кездесетін түрі. “Yâre-i dil” — көңіл жарасы.

Байланысты: Bir Gonca Femin Yâresi әңгімеГонджа-фем

Танбурдың садақпен ойналатын түрі; 20 ғасыр басында Танбури Джемил Бейдің жазбаларымен танылды.

Байланысты: Ысқышты танбур аспапТанбур

Карар пернесінің дәл астындағы, әуенді карарға тартатын перне. Көп мақамда карардың бір перне төмені; кейбір мақамдарда жарты тон жақындығындағы перне жетекші ретінде қолданылады.

Байланысты: КарарМақам

Расттың бір тетрахорд (22 кома) төменіндегі перне; Батыс нотасында Ре деп жазылады. Неваның бір октава төмені болып табылады және Йегах, Ферахфеза сияқты мақамдардың карары.

Байланысты: НеваРастЙегах мақамФерахфеза мақам

Карар пернесі Йегах (төмен Ре), гючлюсі Раст болатын мақам; Раст гаммасының төмен аймағында карар қылады.

Байланысты: Йегах мақамЙегахРаст мақам

Карар пернесі Чаргах (До), гючлюсі Гердание (Соль) болатын мақам. Атауы оның Чаргах мақамының жаңа бір түрі екенін көрсетеді; кілт белгісі жоқ.

Байланысты: Йени Чаргах мақамЧаргах мақамыЧаргахГерданиеКарар

Канун ойналғанда екі қолдың сұқ саусақтарына кигізілетін, мызрап арасына қыстырылатын металл сақина.

Байланысты: КанунМызрап

Йүрүк Семаи усулында (6/8) бесте ленген, қозғалмалы сөзді шығарма; классикалық фасылда шаркыдан кейін оқылады.

Байланысты: Йүрүк семаи усулыАғыр семаиФасылНота мұрағатындағы Йүрүк семаи шығармалары

6/8 өлшемдік усул (6/4 түрі де бар). Йүрүк семаи формасындағы шығармалар және саз семаисилердің төртінші бөлімдері көбіне осы усулда болады.

Байланысты: Йүрүк семаи метрономЙүрүк семаиСаз семаиси

Кудюм ойнауда қолданылатын, ұшы дөңгелек жіңішке балғашық; кейбір дереккөздерде садақты аспаптардың садағы үшін де қолданылады.

Байланысты: КудюмКеменче

Мейірімсіз, қатыгез, зұлымдық жасайтын. Классикалық поэзияда ғашықты азапқа салатын сүйгенге жиі айтылатын қаратпа сөз.

Байланысты: Niçin Terkeyleyip Gittin әңгімеТеркейлемек

Карар пернесі Раст (Соль), гючлюсі Гердание (Соль) болатын құрама мақам. Гаммасында Махур пернесі қолданылады; Раст пен Махур арасындағы бояуымен танылады.

Байланысты: Завил мақамҚұрама мақамРаст мақамыМахур мақамыМахурКарар

120 өлшемдік, ең үлкен усулдердің бірі. Чифте Дүйек, Фахте, Чембер, Деври-Кебир және Берефшан усулдерінің қатарынан қосылуынан тұрады; бестелерде қолданылады.

Байланысты: Зенджир метрономЧемберФахтеБерефшан

Талғамды, нәзіктікті түсінетін: âşinâ — «танитын, білетін». Сұлулықты сезетін, өнерді түсінетін адамды білдіреді; Рахми бейдің әнінде бір мутрибке (аспапшыға) сын есім ретінде келеді.

Байланысты: Ey Mutrib-i Zevk Âşinâ әңгімеМутриб

Раст (Соль) пернесінде карар беретін, гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «көңіл ләззаты» дегенді білдіреді; кілт белгілері Растағыдай Си кома бемоль және Фа бакийе диез.

Байланысты: Зевк-и Дил мақамҚұрама мақамРастНеваРаст мақамы

Карар пернесі Дүгах (Ля), гючлюсі Нева (Ре) болатын құрама мақам. Атауы «шаттық ләззаты» дегенді білдіреді; кілт белгілерінде Си бакийе бемоль, Ми кіші мүженнеб бемоль, До және Фа бакийе диез бар.

Байланысты: Зевк-и Тараб мақамҚұрама мақамДүгахНеваКарар

Батыс Анадолының көбіне тоғыз уақытты баяу ақсақ усулдарымен (9/4, 9/8) биленетін халық биі және осы бидің әуені. Танбури Джемиль бейдің Никриз зейбектері сияқты саз шығармасы ретінде шығарылған үлгілері де бар.^[89]

Байланысты: Кырық хаваАқсақНота мұрағатындағы Зейбек шығармалары

Сөздік мағынасы «қосымша». Кейбір шығармаларда бір хане не бөлімнен кейін келетін қосымша бөлік үшін қолданылады.

Байланысты: ХанеТеслим

Тарикат теккелерінде Алланың есімдері мен дуалардың белгілі бір тәртіп және ырғақпен қайталанатын топтық ғибадаты; ілахи, дурак және шуғулдар сүйемелдейді.

Байланысты: Текке музыкасыДуракІлахи

Тұтқаларынан ұстап бір-біріне соғып ойналатын, әдетте жезден жасалған дөңгелек металл аспап. Мехтерде түрлі өлшемдегілері, теккелерде кішкентай қол зилдері қолданылады.

Байланысты: Зил (табақшалар) аспапМехтерТекке музыкасыУсул

Карар пернесі Хусейни аширан (Ми), гючлюсі Раст (Соль) болатын мақам. Эдвар кітаптарындағы он екі көне мақамның бірі; сайтта қабылданған жазылуда кілт белгісі жоқ.

Байланысты: Зирефкенд мақамЭдварХусейни аширанРастКарар

Расттың 5 кома жоғарысындағы аралық перне (Соль кіші мүженнеб диез). Хиджаз гаммасының төменгі аймақта қолданылатын түрлерінде және Зиргүлелі Хиджаз сияқты мақам атауларында кездеседі; бір октава жоғарысы Шехназ деп аталады.

Байланысты: РастШехназХиджаз-Зиргүле мақам

Хиджаз тобынан, карар пернесі Дүгах болатын мақам. Гаммасы Дүгахтағы Хиджаз пентахордына Хусейни үстінде екінші Хиджаз тетрахордының қосылуынан түзіледі.

Байланысты: Хиджаз-Зиргүле мақамХиджаз мақамЗиргүле

Қос қамысты, конус пішінді денелі, қатты дауысты халық аспабы; көбіне дауылпазбен бірге ашық аспанда ойналады.

Байланысты: Зурна аспапМехтерМей