Έγχορδα με δοξάρι
Πολίτικη λύρα
Πολίτικη λύρα: Αχλαδόσχημο τρίχορδο όργανο με δοξάρι, που κρατιέται όρθιο πάνω στο γόνατο· είναι γνωστό και ως κεμεντζές της Πόλης. Λέγεται και αρμουντί κεμεντζέ (αχλαδόσχημη λύρα)· παίζεται στην Κωνσταντινούπολη από τον 17ο αιώνα και τον 19ο αιώνα έγινε το κύριο δοξαρωτό όργανο της κλασικής τουρκικής μουσικής. Δεξιοτέχνες όπως ο Βασιλάκης Εφέντης και ο Ταμπουρί Τζεμίλ Μπέης τη μετέτρεψαν σε μεγάλη παράδοση εκτέλεσης.
Με λίγα λόγια
- Οικογένεια: Έγχορδο με δοξάρι, χωρίς τάστα (οικογένεια της λύρας)
- Προέλευση: Από τη βυζαντινή λύρα· τον 19ο αιώνα έγινε το κύριο έγχορδο με δοξάρι της οθωμανικής λόγιας μουσικής
- Σώμα και υλικά: Αχλαδόσχημο σώμα σκαλισμένο από ένα κομμάτι ξύλο· δύο ηχητικές οπές σε σχήμα D
- Διαστάσεις: Μήκος περίπου 40–41 cm, πλάτος 14–15 cm· ελεύθερο μήκος χορδής 25,5–26 cm
- Χορδές και κούρδισμα: Τρεις χορδές (έντερο, η μπάσα περιελιγμένη)· yegâh, rast, nevâ
- Τεχνική: Κρατιέται όρθια στο γόνατο· οι χορδές αγγίζονται πλάγια με τη ρίζα των νυχιών
- Άλλες ονομασίες: Armudî kemençe, κεμεντζές της Πόλης, Πολίτικη λύρα
- 16ος–17ος αιώνας: Το όνομα κεμεντζές εμφανίζεται στο İşaretname του Ρεβανί· ο κεμεντζές που περιγράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή είχε τρεις ή τέσσερις χορδές και παιζόταν στο γόνατο, με τα νύχια να αγγίζουν τις χορδές[1, 2, 3]
Άκου τον ήχο
Ιστορία
Λέγεται και αρμουντί κεμεντζέ (αχλαδόσχημη λύρα)· παίζεται στην Κωνσταντινούπολη από τον 17ο αιώνα και τον 19ο αιώνα έγινε το κύριο δοξαρωτό όργανο της κλασικής τουρκικής μουσικής. Δεξιοτέχνες όπως ο Βασιλάκης Εφέντης και ο Ταμπουρί Τζεμίλ Μπέης τη μετέτρεψαν σε μεγάλη παράδοση εκτέλεσης.
Κατασκευή
Αποτελείται από μικρό αχλαδόσχημο σκάφος, κοντό λαιμό και τρεις χορδές· στο σκάφος υπάρχουν δύο ηχεία σε σχήμα μισοφέγγαρου.
Πώς παίζεται
Κρατιέται κάθετα στο γόνατο και παίζεται με δοξάρι· ο ήχος παράγεται καθώς η βάση των νυχιών αγγίζει την πλευρά της χορδής, γι' αυτό είναι δυνατά πολύ λεπτά διαστήματα και γλιστρήματα.
Η θέση του στη μουσική μακάμ
Επειδή δεν έχει τάστα και πατιέται με τα νύχια, είναι από τα όργανα που αποδίδουν πιο λεπτά τις αποχρώσεις κόμματος των μακάμ· ξεχωρίζει στην εκτέλεση ταξιμιών και πεσρεφιών.
Για αρχή: είδη, διαστάσεις, κούρδισμα
- Διαστάσεις: Έχει μήκος 40–41 cm και πλάτος 14–15 cm· το μήκος της χορδής που πάλλεται είναι περίπου 26 cm.
- Κούρδισμα: Οι τρεις χορδές κουρδίζονται στους φθόγγους γιεγκιάχ (χαμηλό Ρε), ραστ (Σολ) και νεβά (Ρε).
- Παίξιμο: Οι φθόγγοι βρίσκονται αγγίζοντας τις χορδές από το πλάι με τα νύχια· το δοξάρι κρατιέται με την παλάμη προς τα πάνω.
- Διαφορά από την ποντιακή λύρα: Η ποντιακή λύρα (κεμεντζέ της Μαύρης Θάλασσας) έχει μήκος 56 cm, οι χορδές της κουρδίζονται σε Μι, Λα, Ρε και πατιούνται με τις άκρες των δαχτύλων.[1]
Ξεκίνα με αυτό το όργανο
Δεξιοτέχνες στις ηχογραφήσεις
Όσοι παίζουν αυτό το όργανο σε ηχογραφήσεις έργων του αρχείου παρτιτούρων (MusicBrainz).
Συχνές ερωτήσεις: Πολίτικη λύρα
Είναι η πολίτικη λύρα και η ποντιακή λύρα το ίδιο όργανο;
Όχι. Η πολίτικη λύρα έχει σώμα σε σχήμα αχλαδιού, κοντό και φαρδύ· οι χορδές παίζονται αγγίζοντάς τες από το πλάι με τη ρίζα των νυχιών, και προβάλλουν τα λεπτά στολίδια και τα γλιστρήματα. Η ποντιακή λύρα αντίθετα έχει στενό, μακρύ σώμα σε σχήμα μπουκαλιού και παίζεται συνήθως σε διπλές χορδές. Η μία είναι όργανο της κλασικής μουσικής της Κωνσταντινούπολης, η άλλη της λαϊκής μουσικής της Μαύρης Θάλασσας.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην πολίτικη λύρα και το βιολί;
Η πολίτικη λύρα έχει τρεις χορδές, κρατιέται όρθια στο γόνατο και οι χορδές παίζονται αγγίζοντάς τες από το πλάι με το νύχι· ο ήχος της είναι λεπτός, έρρινος και μελαγχολικός. Το βιολί έχει τέσσερις χορδές, κρατιέται στον ώμο και οι χορδές πιέζονται με τις άκρες των δαχτύλων στην ταστιέρα· έχει μεγαλύτερη έκταση και πιο δυνατό ήχο. Τον 20ό αιώνα, ενώ το βιολί διαδόθηκε στα σύνολα, η λύρα παρέμεινε με την ιδιαίτερη χροιά της όργανο σόλο και μικρών συνόλων.
Ποιοι είναι οι σημαντικοί εκτελεστές της πολίτικης λύρας;
Ο Βασιλάκης ο λυράρης, ο Ταμπουρί Τζεμίλ Μπέης και ο Αλέκος Μπατζανός είναι από τους κορυφαίους εκτελεστές λύρας της εποχής των δίσκων γραμμοφώνου. Οι ηχογραφήσεις του Τζεμίλ Μπέη επηρέασαν βαθιά το ύφος της λύρας. Στα νεότερα χρόνια εκτελεστές όπως ο Ιχσάν Οζγκέν και η Ντεριά Τουρκάν συνέχισαν το παραδοσιακό ρεπερτόριο και ταυτόχρονα έφεραν τη λύρα σε διεθνείς σκηνές.
Είναι δύσκολο να μάθει κανείς πολίτικη λύρα;
Είναι από τα όργανα που θεωρούνται δύσκολα: το να αγγίζεις τη χορδή από το πλάι με τη ρίζα του νυχιού χωρίς να την πιέζεις, να ρυθμίζεις την πίεση του δοξαριού και να βρίσκεις σωστά τα κόμματα σε μπράτσο χωρίς τάστα θέλει πολλή μελέτη. Στην αρχή ακόμη και το να βγάλεις καθαρό ήχο μπορεί να πάρει χρόνο. Συνήθως ξεκινά κανείς κοντά σε δάσκαλο, με αργές ασκήσεις και πεσρέβια· μια καλή εκπαίδευση ακοής επιταχύνει αισθητά την πρόοδο.
Μπορώ να παίξω πολίτικη λύρα σε αυτόν τον ιστότοπο;
Ναι. Το κουμπί «Παίξε στον browser» σε αυτή τη σελίδα ανοίγει την εικονική λύρα· οι ήχοι κόπηκαν ένας ένας από ηχογράφηση μιας κλίμακας Ουσάκ που έπαιξε η Νεβά Γκιουναϊντίν (CC BY 4.0). Οι φθόγγοι του μακάμ που διαλέγεις ηχούν με τις τιμές κόμματός τους, έτσι μπορείς να ακούσεις και να δοκιμάσεις τα διαστήματα των μακάμ με τη χροιά της λύρας.