Zarbli cholgʻular
Chevgen
Chevgen: Uzun tayoq uchidagi metall boshdan kichik qoʻngʻiroqchalar osilib turadigan, silkitib chalinadigan mehter cholgʻusi. Usmonli mehterining cholgʻularidan biri. Mehter yurishida chevgen koʻtarganlar xonandalar bilan birga yuradi; hozirgi mehter guruhlarida chevgenchilar ayni paytda xonandalik ham qiladi.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, silkitib chalinadigan cholg‘u; qo‘ng‘iroqchali marosim hassasi
- Kelib chiqishi: Markaziy Osiyodan kelib chiqqan deb hisoblanadi; Usmonli mehterida XV–XIX asrlarda ishlatilgan
- Korpus va material: Taxminan 2–2,5 m yog‘och hassa; tepasida jez qalpoq va hilol shoxlar, osilgan qo‘ng‘iroqchalar
- Chalinishi: Tik tutilib, yuqori-pastga va o‘ngga-chapga silkitiladi yoki aylantiriladi
- Mehterda: Chevganchilar hilol tartibida turar, silkitayotib vaqti-vaqti bilan 'ala ala hey' deb hayqirardi
- Yevropada: Yangicheri musiqasiga qiziqish tufayli harbiy orkestrlarga o‘tdi; nemischa Schellenbaum deyiladi[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Usmonli mehterining cholgʻularidan biri. Mehter yurishida chevgen koʻtarganlar xonandalar bilan birga yuradi; hozirgi mehter guruhlarida chevgenchilar ayni paytda xonandalik ham qiladi.
Tuzilishi
Uzun tayoqning uchiga metall bosh oʻrnatiladi; undan zanjirlar bilan kichik zanglar va qoʻngʻiroqchalar osiladi.
Qanday chalinadi
Tayoq tik ushlanib, ritm bilan silkitiladi; qoʻngʻiroqchalar har bir harakatda jaranglaydi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Kuy chalmaydi; mehter usullarining zarblariga qoʻngʻiroqcha ovozi bilan joʻr boʻlib, ansamblga tantanavor ruh bagʻishlaydi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Chevgen haqida koʻp beriladigan savollar
Chevgen nima?
Chevgen — uzun tayoqning uchidagi metall qalpoqqa osilgan kichik zanglar va shaqildoqlardan iborat mehtar cholg‘usi. Tayoq silkitilganda shaqildoqlar jaranglaydi va usul zarblariga yorqin rang qo‘shadi. Kuy chalmaydi; ham ritm, ham marosim ko‘rinishi jihatidan mehtarning ramzlaridan biri.
Chevgen mehtarda qanday ishlatiladi?
Mehtar yurishida chevgenchilar ansambl oldida yoki xonandalar bilan birga yurib, chevgenlarni usul zarblari bilan silkitadi. Hozirgi mehtar guruhlarida chevgenchilar ko‘pincha bir vaqtning o‘zida xonandalik ham qiladi. Chevgen ovozi do‘l va ko‘s kabi past zarbli cholg‘ular ustida yorqin qatlam hosil qiladi.
Chevgen qanday tovush chiqaradi?
Tayoq tik ushlanib, ritm bilan yuqoriga-pastga silkitiladi yoki yerga yengil uriladi. Qalpoqdagi zanjirlarga osilgan kichik zanglar va shaqildoqlar har harakatda bir-biriga urilib jaranglaydi. Ijrochi silkitish kuchi bilan tovush balandligini moslaydi.
Bugun chevgenni ko‘rish mumkinmi?
Ha. Istanbuldagi Harbiy muzey Mehtar guruhi va boshqa mehtar guruhlarining chiqishlarida chevgen hanuz ishlatiladi. Qadimgi chevgen namunalari ham ayrim muzeylarda namoyish etiladi. Bundan tashqari kundalik musiqada deyarli ishlatilmaydi; butunlay mehtarga xos cholg‘u.