Kamonli cholgʻular
Rubob (rebab)
Rubob (rebab): Kokos yongʻogʻi poʻchogʻi yoki yogʻoch korpusga teri tortib yasaladigan qadimiy kamonli cholgʻu. Islom olamining eng qadimgi kamonli cholgʻularidan biri; Usmonlilar davrida ayniqsa mavlaviylar musiqasida ishlatilgan. Yevropadagi rebek va oʻrta asr kamonli cholgʻularining ajdodi hisoblanadi.
Qisqacha
- Oilasi: Torli, kamonli; tik tutiladigan oyoqli kamonlilar
- Kelib chiqishi: Islom olamining eng qadimgi kamonli cholg‘ularidan; Markaziy Osiyodagi iqlig‘ bilan qardosh hisoblanadi
- Ilk ma’lum izlari: X asr arabiy musiqa manbalari (Forobiy)
- Korpus va material: Kokos yong‘og‘i po‘chog‘i yoki o‘yma yog‘och; og‘zi yupqa teri bilan qoplangan, pastida temir oyoq
- Torlari: 2 yoki 3; avval ot qili yoki ipak, bugun metall ham ishlatiladi
- Qo‘llaniladigan musiqa: Usmonlilarda ayniqsa mavlaviy oyinlari va taqsimlar
- Qardosh cholg‘ular: Kemancha, Yevropaning rebek cholg‘usi, Misr, Mag‘rib va Indoneziya rubablari
- XVI–XVII asrlar: Evliyo Chalabiy "Sayohatnoma"da rubabni ipak uch torli, juda qadimiy soz sifatida tilga oladi; tarixda u ko‘pincha iqliq va kemancha bilan bir deb qaralgan[1, 2, 3]
Ovozini tinglash
Tarixi
Islom olamining eng qadimgi kamonli cholgʻularidan biri; Usmonlilar davrida ayniqsa mavlaviylar musiqasida ishlatilgan. Yevropadagi rebek va oʻrta asr kamonli cholgʻularining ajdodi hisoblanadi.
Tuzilishi
Kokos yongʻogʻi poʻchogʻidan yoki oʻyma yogʻochdan yasalgan dumaloq korpusning ogʻzi teri bilan qoplanadi; uzun dastasi va pastida temir oyogʻi bor. Ikki yoki uchta tor taqiladi.
Qanday chalinadi
Tik ushlanadi, oyogʻi tizzaga yoki yerga tiraladi va kamon bilan chalinadi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Pardasiz; mavlaviylar marosimlarida (oyin) nay bilan birga maqom kuylarini va taksimlarni chaladi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Rubob (rebab) haqida koʻp beriladigan savollar
Rubob (rebab) nima, uning kemanedan farqi nimada?
Rebab — korpusi kokos yong‘og‘i po‘chog‘idan yoki o‘yilgan yog‘ochdan yasalib, teri bilan qoplanadigan, uzun dastali va oyoqchali, tik ushlanib kamon bilan chalinadigan qadimiy cholg‘u. Tuzilishi jihatidan kabak kamonchaga juda o‘xshaydi; asosiy farq qo‘llanadigan muhitda: kabak kamoncha xalq musiqasida, rebab esa Usmonlilar davrida ayniqsa mavlaviy oyinlarida va takya musiqasida chalingan.
Nega rebab mavlaviy musiqasida muhim?
Mavlaviy anʼanasida nay, rebab, kudum va halile oyin musiqasining asosiy cholg‘ulari hisoblanadi. Rebabning yumshoq, inson ovoziga yaqin tembri nay bilan birga kuyni olib boradi, kudum va halile esa usulni ushlab turadi. Mavlononing sheʼrlarida ham rebabga tez-tez ishoralar bor; bu cholg‘uning mavlaviy madaniyatidagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Rebab bugun chalinadimi?
XX asrda Turkiyada undan foydalanish juda kamaydi. So‘nggi yillarda mavlaviy oyinlarini va qadimgi Usmonli musiqasini qayta tiklayotgan ansambllar cholg‘uni eski manbalar asosida qaytadan yasatib, chala boshladi. Arab dunyosida va O‘rta Osiyoda esa rebab oilasining turli shakllari xalq musiqasida yashashda davom etmoqda.
Rebab bilan Yevropa kamonli cholg‘ulari o‘rtasida bog‘liqlik bormi?
O‘rta asrlarda islom olamidan Andalusiya va Sitsiliya orqali Yevropaga o‘tgan rebab Yevropada «rebec» deb ataladigan kamonli cholg‘uning paydo bo‘lishiga hissa qo‘shdi. Shu sababli rebab Yevropa kamonli cholg‘ularining uzoq ajdodlaridan biri hisoblanadi. Vaqt o‘tib Yevropada korpus va dasta shakli o‘zgardi, kamonli cholg‘ular yelkada yoki tizzada ushlanadigan yangi shakllarga ega bo‘ldi.