Zarbli cholgʻular
Doira (tef)
Doira (tef): Gardishida zangchalar boʻlishi mumkin boʻlgan, qoʻl bilan chalinadigan chambarli baraban. Gardishli qoʻl barabanlarining zangli turi; xalq musiqasida, toʻylarda va qadimgi Usmonli fasllarida ishlatiladi.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, bir yuzi teri bilan qoplangan, qo‘ng‘iroqchali chambarak do‘l
- Kelib chiqishi: Nomi shumercha "dap" so‘zidan akkadcha orqali arabcha "def" so‘ziga borib taqaladi
- Korpus va material: Shumtol, yong‘oq, terak yoki qoraqayin yog‘ochidan gardish; baliq yoki echki terisi
- Qo‘ng‘iroqchalari: Gardishdagi uyachalarda jez yoki bronza juft qo‘ng‘iroqchalar; san’at musiqasida odatda besh juft
- O‘lchamlari: Diametri diniy musiqada 40–44 sm, san’at musiqasida 30–40 sm, xalq musiqasida 27–28 sm atrofida
- Qo‘llaniladigan musiqa: Zikr va ilohiy, mumtoz faslda usul tutish, to‘y va xina kechalari
- Boshqa nomlari: Def; mahalliy nomlari delbek, germe, kabran
- XVI–XVII asrlar: Ravoniyning "Ishoratnoma"sida va Evliyo Chalabiyda daf nomi bilan uchraydi; ayrim eski daflar to‘rt yoki sakkiz burchakli bo‘lgani anglashiladi[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Gardishli qoʻl barabanlarining zangli turi; xalq musiqasida, toʻylarda va qadimgi Usmonli fasllarida ishlatiladi.
Tuzilishi
Yogʻoch gardishning bir tomoniga teri tortiladi; gardishdagi uyachalarga juft-juft jez zanglar oʻrnatiladi.
Qanday chalinadi
Barmoqlar va kaft bilan uriladi, silkitib zanglar jaranglatiladi; zarb va zang ovozi birgalikda ritm hosil qiladi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Usullarga ham zarb, ham zang ovozi bilan joʻr boʻladi; ayrim xonaqohlarda ilohiy va zikrlarga ham joʻr boʻlgan. Saytdagi zarbli joʻrda doira (tef)ni tanlash mumkin.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Doira (tef) haqida koʻp beriladigan savollar
Tef bilan daire o‘rtasidagi farq nima?
Ikkalasi ham zangli chambarak baraban va nomlari tez-tez bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Umuman olganda tef kichikroq va chuqurroq, zanglari chambarakdagi uyalarga juft-juft taqiladi; daire esa kengroq va yupqaroq, zanglari yoki halqalari chambarakning ichki yuzida bo‘ladi. Arab musiqasidagi riq ham tefning yaqin qarindoshi.
Tef qanday musiqalarda chalinadi?
Xalq musiqasida, to‘ylarda va bazmlarda, qadimgi Usmonli fasillarida va ayrim takyalarda ilohiy va zikrlarda ishlatiladi. Ham zarb, ham zang tovushini bergani uchun yolg‘iz o‘zi usul jo‘rligini yarata oladi. Bolqondan Yaqin Sharqqacha cho‘zilgan keng hududda turli nomlar bilan chalinadi.
Tef o‘rganish qiyinmi?
Asosiy zarblar va zanglarni jaranglatish qisqa vaqtda o‘rganiladi, shu sababli yangi boshlovchilar uchun qulay zarbli cholg‘u. Qiyinchilik — zanglar jaranglab turganda düm va tek tovushlarini bir-biridan aniq ajratish va tez bezaklarni toza chalish. Usullarni avval aytib, so‘ng metronom bilan asta-sekin chalish keng tarqalgan usul.
Tef ovozini saytda eshita olamanmi?
Ha. Bu sahifadagi «Ovozini tinglash» bo‘limida haqiqiy tef zarblari bor. Bundan tashqari «Vositalar»dagi usul metronomida va notalar arxividagi asarlarning usul panelida zarbli cholg‘u sifatida tefni tanlash mumkin; shu tariqa usullarning düm va tek qolipini tef ovozida tinglashing mumkin.