Zarbli cholgʻular
Naqqora
Biri kichikroq ikki yarim shar shaklidagi kichik nogʻoradan iborat, zahme yoki toʻqmoq deb ataladigan yogʻoch choʻplar bilan chalinadigan kosa nogʻora.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, qo‘sh kosa do‘l
- Kelib chiqishi: Nomi arabcha 'urmoq' ma’nosidagi naqr o‘zagidan; Andalusiya orqali Yevropa tillariga ham o‘tdi
- Korpus va material: Bolg‘alangan misdan yarim shar korpus; og‘ziga tuya (yoki eshak) terisi tortiladi
- O‘lchamlari: Diametri taxminan 25–35 sm; chuqurligi diametrning yarmicha yoki undan ko‘proq
- Chalinishi: Zahme yoki to‘qmoq deb ataladigan yog‘och tayoqchalar bilan; mehterda naqqorazanlar chordana qurib o‘tirib chalardi
- Qo‘llaniladigan musiqa: Mehter, mavlaviy va takya musiqasi, ochiq havodagi bayramlar va to‘ylar
- Boshqa nomlari: Mavlaviylikda kudüm, Ozarbayjonda nag‘ora, Anado‘luda çifte nağra
- XVI–XVII asrlar: Evliyo Chalabiy tilga olgan mehtar cholg‘ularidan biri; uning aytishicha, Arabistondagi qahvaxonalarda ham chalingan[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Nomi arabcha «urmoq» maʼnosidagi naqr oʻzagidan kelib chiqqan; oʻrta asrlarda koʻplab mamlakatlarda ishlatilgan. Usmonli mehterida koʻs bilan birga oʻrin olgan; mavlaviy xonaqohlarida xuddi shu cholgʻu kudum deb atalgan. Ozarbayjonda xalq musiqasida qoʻsha nagʻora nomi bilan yashaydi. Uni chaluvchini naqqorazan deyishadi.
Tuzilishi
Diametri taxminan 25–35 sm boʻlgan ikki kosa nogʻoradan iborat, ularning ogʻziga teri tortilgan. Nogʻoralardan biri kichikroq va terisi yupqaroq.
Qanday chalinadi
Har bir qoʻlda bittadan ushlanadigan zahme yoki toʻqmoq deb ataladigan yogʻoch choʻplar bilan uriladi; katta kosa past dum, kichigi baland tek tovushini beradi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Kuy chalmaydi, usul ushlaydi. Kudum bilan kelib chiqishi bir; farqi ishlatiladigan muhitida: naqqora mehterda va dunyoviy musiqada, kudum esa mavlaviy oyinida usul ushlaydi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Naqqora haqida koʻp beriladigan savollar
Naqqora nima?
Naqqora — biri kichikroq bo‘lgan ikki kosasimon barabandan iborat va ikki qo‘ldagi yog‘och tayoqchalar bilan chalinadigan usul cholg‘usi. Katta kosa past, kichigi baland tovush beradi; shu tariqa düm va tek zarblarini bitta juft baraban bilan chalish mumkin. Usmonli mehtarida va dunyoviy musiqada ishlatilgan.
Naqqora bilan kudum o‘rtasidagi farq nima?
Tuzilishi juda o‘xshash va umumiy ildizdan kelib chiqqan. Farq asosan qo‘llanadigan joyida: naqqora mehtarda va dunyoviy musiqada, kudum esa mavlaviy oyinlarida va mumtoz turk musiqasi fasillarida usulni ushlab turadi. Shu sababli bir o‘zakdan kelgan cholg‘u kirgan muhitiga qarab boshqacha ijro uslubi va boshqacha repertuarga ega bo‘lgan.
Naqqora Yevropaga qanday o‘tgan?
O‘rta asrlarda salib yurishlari va O‘rta yer dengizi savdosi orqali Yevropaga o‘tgan naqqora u yerda «naker» nomi bilan tilga olingan. Bu qo‘sh kosasimon barabanlar Yevropadagi litavraning ajdodlari qatoriga kiritiladi. Usmonli mehtarining Yevropada uyg‘otgan qiziqishi ham zarbli cholg‘ularning orkestrga kirishida rol o‘ynagan.
Naqqora bugun chalinadimi?
Mehtar guruhlarida chalinishda davom etmoqda. Ozarbayjonda qo‘sha nag‘ora nomi bilan xalq musiqasida yashaydi. Mumtoz turk musiqasida esa xuddi shu vazifani asosan kudum o‘z zimmasiga olgan; qadimgi musiqani qayta tiklayotgan ansambllar naqqorani yana ishlatmoqda. Bu tiklash ishlari eski manbalardagi usul qoliplari va ijro uslublarini qaytadan eshitiladigan qilmoqda.