Zarbli cholgʻular
Koʻs
Koʻs: Qozon shaklidagi metall korpusiga teri tortilgan, mehterning eng katta va eng baland ovozli nogʻorasi. Nomi forscha kus soʻzidan kelib chiqqan. Usmonli mehterxonasi va qoʻshin musiqasida ishlatilgan; eng kattalari tuya yoki fil ustida tashilgan. Avliyo Chalabiy qoʻshin uchun yasalgan tuya va fil koʻslarini koʻrganini yozadi. Uni chaluvchini koʻschi deyishadi.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, qozon (kosa) shaklidagi bir terili do‘l
- Kelib chiqishi: Nomi forscha kûs so‘zidan; Saljuqiy, Mamluk va undan ham qadimgi islom qo‘shinlarida ishlatilgan
- Korpus va material: Jezga o‘xshash metalldan katta qozon; og‘ziga ko‘pincha tuya terisi tortiladi
- O‘lchamlari: Harbiy muzeydagi Mohach kösining og‘iz diametri taxminan 125 sm
- Chalinishi: Kösçü (köszen) ikki qo‘lidagi yumaloq boshli yog‘och to‘qmoqlar bilan uradi; ko‘pincha juft chalinadi
- Turlari: Fil kösi (eng kattasi), tuya kösi va taglik ustida chalinadigan oval kös
- Qo‘llaniladigan musiqa: Usmonli mehteri; qo‘shinni boshqarish, ruh berish va dushmanni qo‘rqitish uchun
- XVI–XVII asrlar: Evliyo Chalabiy mehtarning ko‘slarini tasvirlarkan, ularning kattaligini hazil aralash hammom gumbaziga o‘xshatadi[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Nomi forscha kus soʻzidan kelib chiqqan. Usmonli mehterxonasi va qoʻshin musiqasida ishlatilgan; eng kattalari tuya yoki fil ustida tashilgan. Avliyo Chalabiy qoʻshin uchun yasalgan tuya va fil koʻslarini koʻrganini yozadi. Uni chaluvchini koʻschi deyishadi.
Tuzilishi
Jezga oʻxshash metalldan yasalgan qozon shaklidagi katta korpusning ogʻziga tuya terisi tortiladi. Odatda juft holda ishlatiladi va hayvon ustiga yoki tagkursiga qoʻyiladi.
Qanday chalinadi
Ogʻir toʻqmoqlar bilan uriladi; momaqaldiroqni eslatuvchi chuqur ovoz beradi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Kuy chalmaydi; mehter usullarining ogʻir zarblarini taʼkidlaydi va ansamblning eng past va eng kuchli asosini tashkil etadi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Koʻs haqida koʻp beriladigan savollar
Ko‘s bilan do‘l o‘rtasidagi farq nima?
Do‘l — ikki yuzi terili silindrsimon korpus bo‘lib, yelkaga osib chalinadi. Ko‘s esa qozon shaklidagi, bir yuzi terili katta mis korpus; olib yurish qiyin bo‘lgani uchun hayvon ustida yoki yerda tagliqda turadi. Ovozi do‘ldan ancha chuqur va gumburlovchi; mehtarning eng past va eng kuchli zarbli ovozi ko‘sdir.
Ko‘s mehtarda nima vazifani bajaradi?
Ko‘s mehtar usullarining eng og‘ir zarblarini urg‘ulaydi va ansamblning gumburlovchi asosini hosil qiladi. Janglarda va marosimlarda uzoqdan eshitiladigan ovozi qo‘shinning kuchini va davlatning haybatini ramziy ifodalagan; katta ko‘slar yurishlarda tuya yoki fil ustida olib yurilgan.
Bugun ko‘sni qayerda ko‘rish mumkin?
Hozirgi kunda Istanbuldagi Harbiy muzey va Mehtar guruhining chiqishlarida hamda ayrim mehtar guruhlarida ko‘s namunalarini ko‘rish mumkin. Qadimgi katta ko‘slarning bir qismi muzeylarda namoyish etiladi. Marosimlarda ko‘pincha kichikroq va ko‘chma ko‘slar ishlatiladi.
Ko‘s kuy chaladimi?
Yo‘q. Ko‘s faqat zarb chaladi; kuy surnay, burg‘u va mehtar xonandalarida bo‘ladi. Ko‘sning vazifasi — usulning og‘ir zarblarini momaqaldiroqni eslatuvchi ovozi bilan belgilash va ansamblga salmoq va haybat qo‘shish. Shu sababli ko‘schining eng muhim mahorati uzun va og‘ir usullarda zarblarni ansambl surʼati bilan to‘liq uyg‘un joylashtirishdir.