Zarbli cholgʻular
Doʻl (davul)
Doʻl (davul): Ikki yuziga teri tortilgan katta gardishiga toʻqmoq va choʻp bilan urib chalinadigan asosiy ritm cholgʻusi. Surnayning ajralmas hamrohi, toʻylar, bayramlar va qadimgi Usmonli mehterining asosiy zarbli cholgʻusi.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, ikki yuzi terili silindrsimon do‘l
- Kelib chiqishi: Nomi arabcha tabl so‘zidan (tabul, tavul, davul); g‘arb tillariga tambour, atabal shaklida o‘tgan
- Korpus va material: Yong‘oq yoki grab gardish; ikki yuziga echki yoki buzoq terisi, ip bilan tortiladi
- O‘lchamlari: Hozir o‘rtacha diametri taxminan 50 sm, eni 30 sm; mintaqaga qarab o‘zgaradi
- Chalinishi: Boshi egik yo‘g‘on to‘qmoq bilan düm, archa kabi qattiq yog‘ochdan ingichka tayoqcha bilan tek uriladi
- Qo‘llaniladigan musiqa: Zurna bilan to‘y va raqs kuylari, mehter; ilgari hukmronlik ramzi va ramazon do‘li
- Mintaqalar: Butun Anado‘lu va Bolqon; Janubiy Anado‘lu turkmanlarida kaba do‘l va jura do‘l
- XVI–XVII asrlar: Evliyo Chalabiy sanagan cholg‘ulardan biri; mehtarxonaga kirgan va u tilga olgan jura surnayga jo‘r bo‘lgan[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Surnayning ajralmas hamrohi, toʻylar, bayramlar va qadimgi Usmonli mehterining asosiy zarbli cholgʻusi.
Tuzilishi
Yogʻochdan yasalgan katta silindrsimon korpusning ikki tomoniga teri tortiladi; terilar arqon bilan bir-biriga bogʻlanib taranglanadi.
Qanday chalinadi
Yelkaga osiladi; bir qoʻl yoʻgʻon toʻqmoq bilan chuqur düm tovushini, ikkinchi qoʻl ingichka choʻp bilan jarangdor tek tovushini beradi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Usullarni olib boruvchi cholgʻu; halay, horon, zeybek kabi raqs kuylari va mehter usullarining ritmini ushlab turadi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Doʻl (davul) haqida koʻp beriladigan savollar
Do‘l bilan darbuka o‘rtasidagi farq nima?
Do‘l — ikki yuziga teri tortilgan katta silindrsimon korpus; yelkaga osiladi, bir qo‘lda yo‘g‘on to‘qmoq, ikkinchisida ingichka tayoqcha bilan chalinadi va ovozi juda gumburlaydi. Darbuka esa bir yuzli, qadah shaklidagi kichik qo‘l barabani; barmoq va kaft bilan chalinadi, nozik bezaklarga qulay. Do‘l ochiq havoning va do‘l-surnay juftligining, darbuka esa fasil va raqs kuylarining cholg‘usi.
Do‘lda düm va tek qanday chalinadi?
Yo‘g‘on to‘qmoq do‘lning bir yuziga urilib, chuqur va past düm tovushini beradi. Ikkinchi yuzga ingichka tayoqcha yoki xivich bilan urilgan yengil va baland tovushlar tek vazifasini bajaradi. Usulning og‘ir zarblari to‘qmoq bilan, oraliq zarblar va bezaklar tayoqcha bilan chalinadi; shu tariqa bitta do‘l ham düm, ham tek tovushi bilan usulni to‘liq beradi.
Do‘l ovozini saytda eshita olamanmi?
Ha. Bu sahifadagi «Ovozini tinglash» bo‘limida haqiqiy do‘l zarblari bor. Bundan tashqari «Vositalar»dagi usul metronomida va notalar arxividagi asarlarning usul panelida zarbli cholg‘u sifatida do‘lni tanlash mumkin; shu tariqa usulning düm va tek qolipini do‘l ovozida tinglashing mumkin.
Mehtarda do‘lning o‘rni qanday?
Usmonli mehtarida do‘l ko‘s va naqqora bilan birga zarbli bo‘limning asosini tashkil qiladi; yurish usullarini ushlab turadi va surnaylar bilan birga mehtarning gumburlagan ovozini yaratadi. Mehtarda do‘l chaluvchi «do‘lzan» (davulzen) deb ataladi. Bugungi mehtar guruhlari ham shu tartibni davom ettiradi.