Zarbli cholgʻular
Daire
Gardishining ichiga kichik zangchalar yoki halqalar oʻrnatilgan, qoʻl bilan chalinadigan keng gardishli nogʻora; maqom musiqasida usul ushlab turadi.
Qisqacha
- Oilasi: Urma, bir yuzi teri bilan qoplangan, halqali yoki qo‘ng‘iroqchali chambarak do‘l
- Ilk ma’lum izlari: Chambarak do‘l nomlari shumer mixxat lavhalarida uchraydi; islomgacha bo‘lgan Eronda ham ma’lum
- Korpus va material: Yupqa yog‘och gardish; teri sifatida baliq yoki echki terisi
- Qo‘ng‘iroqcha / halqa: Gardishning ichki yuzidagi ilgaklarga metall halqalar yoki tirqishlariga juft qo‘ng‘iroqchalar o‘rnatiladi
- Chalinishi: Bir qo‘l bilan tutiladi; o‘rtasiga zarb past düm, chetiga zarb ingichka tek; halqalar har zarbda jaranglaydi
- Mintaqalar: Eron, Ozarbayjon, O‘zbekiston, Tojikiston, Afg‘oniston, Turkiya va kurd mintaqalari
- Boshqa nomlari: Dayere (Eron), doira (O‘zbekiston, Tojikiston); turkchada def bilan sinonim sifatida ham ishlatiladi
- XVI–XVII asrlar: Evliyo Chalabiy sanagan cholg‘ulardan biri; ko‘plab mayda metall halqachalar taqilgan, katta dumaloq doira sifatida tasvirlanadi[1, 2, 3]
Ovozini tinglash
Tarixi
Yaqin Sharqdan Markaziy Osiyogacha tarqalgan juda qadimiy gardishli nogʻora; Eronda dayere, Oʻzbekistonda doira nomi bilan mashhur, turkchada esa daire deyiladi. Usmonli davrida inje soz va fasl ansambllarida usul cholgʻusi sifatida ishlatilgan.
Tuzilishi
Keng, yupqa yogʻoch gardishning bir tomoniga teri tortiladi; gardishning ichki tomoniga yoki undagi tirqishlarga kichik juft zangchalar yoki metall halqalar oʻrnatiladi.
Qanday chalinadi
Qoʻlda ushlanadi va barmoqlar bilan uriladi; oʻrtasiga berilgan zarb past dum, chetiga berilgan zarb baland tek tovushini beradi. Zangchalar va halqalar har bir zarbda jaranglab, ritmni boyitadi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Usul qoliplarini dum va tek zarblari bilan olib boradi; fasllarda, qoʻshiqlarda va raqs kuylarida ritmni ushlab turadi va bezaydi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Daire haqida koʻp beriladigan savollar
Daire bilan tef va bendir o‘rtasidagi farq nima?
Uchalasi ham chambarak barabanlar. Daire keng, yupqa chambarakdan iborat va chambaragining ichida kichik zang juftlari yoki metall halqalar bo‘ladi. Tef odatda kichikroq va zanglari chambarakdagi uyalarga taqiladi. Bendir esa zangsiz va ko‘pincha teri ostidan o‘tgan torlar bilan shitirlovchi tovush beradi. Hududdan hududga nomlar bir-birining o‘rnida ham ishlatilishi mumkin.
Daire qayerlarda chalinadi?
Usmonlilar davrida ince soz va fasil ansambllarida usul cholg‘usi sifatida ishlatilgan. Eronda dayere, O‘zbekiston va Tojikistonda doira nomi bilan bugun ham mumtoz va xalq musiqasining asosiy usul cholg‘usi. Ozarbayjonda o‘xshash chambarak baraban gaval nomi bilan mug‘om uchligida qatnashadi.
Daire o‘rganish qiyinmi?
Asosiy düm va tek zarblari qisqa vaqtda o‘rganiladi. Ammo O‘rta Osiyo doira anʼanasidagi kabi barmoq chertishlari, zanglarni silkitib jaranglatish va tez bezaklar uzoq mashq talab qiladi. Usullarni avval düm-tek deb aytib o‘rganish daire bilan birga boshqa zarbli cholg‘ularga ham oson o‘tish imkonini beradi.
Dairening maqom musiqasidagi roli qanday?
Kuy chalmaydi, usulni olib boradi. Fasillarda, qo‘shiqlarda va raqs kuylarida düm va tek zarblari bilan usul skeletini quradi, zang va halqalarning jarangi bilan ritmga yorqinlik qo‘shadi. Kudumning vazmin zarblariga nisbatan jo‘shqinroq jo‘rlik beradi.