Torli cholgʻular
Qoʻbiz (qopuz)
Qoʻbiz (qopuz): Turk madaniyati tarixidagi maʼlum eng qadimiy torli cholgʻu; ozanlar sozi sifatida tilga olinadi. Turkiy xalqlarning ma'lum eng qadimgi torli cholgʻularidan biri; “Dada Qoʻrqut” dostonlarida ozanlarning qoʻlidagi cholgʻu sifatida tilga olinadi. Baglama, jura va qozoqlarning dombrasi kabi koʻplab cholgʻularning ajdodi hisoblanadi.
Qisqacha
- Oilasi: Torli; mintaqasiga qarab barmoq, mizrob yoki kamon bilan chalinadigan turlari bor
- Kelib chiqishi: Markaziy Osiyo turkiy madaniyati; rivoyatga ko‘ra Qo‘rqut ota yasagan cholg‘u
- Ilk ma’lum izlari: Taxminan X asrga oid uyg‘urcha matnlar
- Korpus va material: Yaxlit yog‘ochdan o‘yilgan; qopqog‘ining bir qismi yoki butunligicha teri yoki yupqa taxta
- Torlari: Qadimgi namunalarda ichak yoki ot qili; turiga qarab 2 dan 5 gacha
- Pardalari: Ko‘pincha pardasiz
- Qardosh cholg‘ular: Qirg‘iz qo‘muzi, Ozarbayjon qopuzi, rumin kobzasi, venger kobozi
- XVI–XVII asrlar: Ravoniyning "Ishoratnoma"sida tilga olinadi; Evliyo Chalabiy uch torli qo‘buz Bosniya, Buda va Temeshvarda ko‘p chalinganini, Anadoluda esa uni hech ko‘rmaganini yozadi[1, 2, 3]
Ovozini tinglash
Tarixi
Turkiy xalqlarning ma'lum eng qadimgi torli cholgʻularidan biri; “Dada Qoʻrqut” dostonlarida ozanlarning qoʻlidagi cholgʻu sifatida tilga olinadi. Baglama, jura va qozoqlarning dombrasi kabi koʻplab cholgʻularning ajdodi hisoblanadi.
Tuzilishi
Bir boʻlak yogʻochdan oʻyib yasalgan korpusning old tomoni teri yoki yupqa taxta bilan qoplanadi; dastasi kalta va koʻpincha pardasiz. Torlar soni an'anaga qarab ikkitadan beshtagacha boʻladi, qadimgi namunalarda ot qilidan torlar ishlatilgan.
Qanday chalinadi
Barmoq, kichik mizrob yoki ayrim turlarida kamon bilan chalinadi; ozanlar doston aytganda unga joʻr boʻlganlar. Qirgʻizlarning qoʻmuzi bu an'ananing bugungacha yashab kelayotgan eng yaqin koʻrinishidir.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Pardasiz dastasi tufayli komma oraliqlarini erkin chalishga qulay; bugungi kunda turk xalq musiqasida, Oʻrta Osiyo kuylarida va qadimiy musiqani qayta tiklovchi ansambllarda qoʻllaniladi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Qoʻbiz (qopuz) haqida koʻp beriladigan savollar
Qo‘biz (qopuz) nima?
Qopuz — turkiy xalqlarning maʼlum bo‘lgan eng qadimgi torli cholg‘ularining umumiy nomi. Uning yagona shakli yo‘q: davr va hududga qarab torlar soni, korpus shakli va dasta uzunligi o‘zgaradi. Ko‘pincha o‘yilgan yog‘ochdan korpusi, teri yoki yupqa taxta bilan qoplangan og‘zi va qisqa dastasi bo‘ladi. Tarixiy manbalarda ozanlar, qamlar va baxshilar qo‘lidagi cholg‘u sifatida tilga olinadi.
Qopuz bilan baglama o‘rtasidagi farq nima?
Qopuzning dastasi odatda qisqa va pardasiz, korpusining og‘zi ko‘pincha teri bilan qoplanadi. Baglamaning esa uzun dastasiga pardalar bog‘lanadi va qopqog‘i yog‘ochdan. Qopuz kam torli, yumshoq ovozli va hikoyaga jo‘r bo‘ladigan cholg‘u bo‘lsa, baglama kengroq diapazoni va turli sozlovlari bilan ham jo‘rnavoz, ham yakkanavoz cholg‘u. Baglama qopuz anʼanasining Anatoliyadagi rivojlangan avlodi hisoblanadi.
«Dada Qo‘rqut kitobi»da qopuz qanday tilga olinadi?
Kitobdagi hikoyalarning ko‘pchiligi Dada Qo‘rqutning kelib, qopuzini chalib, doston to‘qishi va urug‘ni madh etishi bilan tugaydi; yaʼni aytilgan hikoya qopuz jo‘rligida dostonga aylantiriladi. Matnda «ko‘lcha qopuz» iborasi uchraydi va qopuz ozanlik, donolik va so‘zga hurmat ramzidir. Shu sababli qopuz turkiy madaniyatda faqat cholg‘u emas, og‘zaki anʼananing ham ramzi sifatida ko‘riladi.
Bugun qopuz qayerda chalinadi?
Mumtoz turk maqom musiqasi ansambllarida qatnashmaydi. Bugun ko‘proq O‘rta Osiyo va Kavkaz kuylarida, doston aytishda va qadimgi turkiy musiqani qayta tiklovchi ansambllarda chalinadi; Ozarbayjonda va Turkiyada eski tasvirlar asosida yasalgan qopuzlar ishlatiladi. Qirg‘iz komuzi kabi qarindoshlari esa kundalik musiqa hayotida yashashda davom etmoqda.