Torli cholgʻular
Tor (tar)
Tor (tar): Ayniqsa Ozarbayjon va Sharqiy Anadoluda chalinadigan, sakkizsimon (qoʻsh kosali) korpusli va pardali torli cholgʻu. Ozarbayjon va Eron musiqasining asosiy torli cholgʻusi. XIX asrda Mirzo Sodiq Asad oʻgʻli takomillashtirgan Kavkaz tori 2012-yilda YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi roʻyxatiga kiritildi.
Qisqacha
- Oilasi: Torli, mizrobli (uzun dastali, pardali)
- Kelib chiqishi: Eron va Kavkaz; bugungi Ozarbayjon tori 1870-yillar atrofida Sodiqjon tomonidan takomillashtirilgan
- Korpus va material: Tut yog‘ochidan sakkizsimon qo‘sh kosa; og‘zi yupqa membrana bilan qoplangan
- Teri: Eron torida qo‘zi terisi, Ozarbayjon torida qoramol yuragining pardasi
- Torlari: Ozarbayjon torida 11, Eron torida 6 (uch juft)
- Chalinishi: Kichik jez mizrob bilan; Ozarbayjon tori ko‘krakka tiralib tutiladi
- Mintaqalar: Ozarbayjon, Eron, Kavkaz, Markaziy Osiyo va Sharqiy Anado‘lu[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Ozarbayjon va Eron musiqasining asosiy torli cholgʻusi. XIX asrda Mirzo Sodiq Asad oʻgʻli takomillashtirgan Kavkaz tori 2012-yilda YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi roʻyxatiga kiritildi.
Tuzilishi
Tut yogʻochidan oʻyib yasalgan, sakkiz raqamiga oʻxshash ikki boʻlmali korpusning ogʻzi yupqa membrana (koʻpincha mol yuragi qobigʻi) bilan qoplanadi. Uzun dastasiga pardalar bogʻlanadi; Ozarbayjon torida oʻn bitta, Eron torida oltita tor boʻladi.
Qanday chalinadi
Jez mizrob bilan chalinadi; cholgʻu koʻkrakka tiralib ushlanadi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Ozarbayjon mugʻomlari va Eron dastgohlarining asosiy cholgʻusi; pardalari bu an'analarning chorak tonga yaqin oraliqlariga koʻra bogʻlanadi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Tor (tar) haqida koʻp beriladigan savollar
Tor bilan baglama o‘rtasidagi farq nima?
Ikkalasi ham uzun dastali va pardali, mizrob bilan chalinadigan torli cholg‘ular; ammo torning korpusi sakkiz raqamiga o‘xshash ikki bo‘lmali kosadan iborat va og‘zi yog‘och o‘rniga yupqa membrana bilan qoplanadi. Bu torga yorqin, to‘q va jarangdor ovoz beradi. Tor Ozarbayjon va Eronning mumtoz musiqasida, baglama esa ko‘proq Anatoliya xalq musiqasida markaziy o‘rinda turadi.
Ozarbayjon tori bilan Eron tori qanday farqlanadi?
Ozarbayjon tori ko‘proq torli, ko‘krakka suyab gorizontal ushlanadi va qo‘shimcha rezonans torlari tufayli to‘liqroq yangraydi. Eron tori kamroq torli va ko‘pincha tizza ustida ushlab chalinadi. Parda bog‘lari, repertuar va bezak uslublari ham farq qiladi: biri Ozarbayjon mug‘omlariga, ikkinchisi Eron dastgohlariga ko‘ra shakllangan.
«Tor» nomi nimani anglatadi?
«Tor» forschada «sim, tor» degani. Shu o‘zakdan kelgan setor (uch tor) va dutor (ikki tor) kabi nomlar ham cholg‘uning torlari sonini bildiradi. Bu nomlanish Erondan O‘rta Osiyoga cho‘zilgan keng hududdagi uzun dastali torli cholg‘ular umumiy oiladan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.
Tor qanday ansambllarda chalinadi?
Ozarbayjon mug‘om anʼanasida tor kamonli kamoncha va chambarak baraban — gaval bilan birga klassik mug‘om uchligini tashkil qiladi; xonanda shu uchlik jo‘rligida mug‘om ijro etadi. Tor shuningdek yakkanavoz taqsimlarda, xalq va mumtoz musiqa orkestrlarida, Eronda esa dastgoh ijrolarida asosiy cholg‘u hisoblanadi. Sharqiy Anatoliyada ham tor chaladigan ijrochilar bor.
Tor ovozini qayerda tinglashim mumkin?
Bu sahifadagi «Ovozini tinglash» bo‘limida haqiqiy tor yozuvlaridan olingan ovoz namunalari bor. Torni hali virtual cholg‘u sifatida chalib bo‘lmaydi; pardali uzun dastali cholg‘ularni sinab ko‘rmoqchi bo‘lsang, virtual baglama yoki virtual tanburni brauzerda ochishing mumkin.