Damli cholgʻular
Surnay (zurna)
Surnay (zurna): Qoʻsh qamishli, baland va jarangdor ovozli damli cholgʻu; toʻy va bayramlarda koʻpincha doʻl bilan birga chalinadi. Doʻl bilan birga toʻylar, bayramlar va qadimgi Usmonli mehterining ovozi. Anadoludan Bolqon va Oʻrta Osiyogacha choʻzilgan keng hududda chalinadi.
Qisqacha
- Oilasi: Puflab chalinadigan, qo‘sh qamishli (goboyning qardoshi)
- Kelib chiqishi: Markaziy Osiyo va Anado‘lu; nomi forscha 'sûr-nây' (to‘y nayi) so‘zidan
- Korpus va material: Olxo‘ri, o‘rik, yong‘oq, shamshod yoki afzalroq gilos yog‘ochi; uchi voronkadek kengayadi
- Teshiklari: Oldida 7, orqada 1
- O‘lchamlari: Kaba (taxminan 33 sm), o‘rta (31), jura (29), zil zurna (23)
- Chalinishi: Aylanma nafas bilan uzluksiz chalinadi; ovozi juda baland, ochiq havoga mos
- Qo‘llaniladigan musiqa: Do‘l bilan to‘y, xalq raqslari, mehter; Kavkazdan Bolqongacha (surla, zurla)
- XVI–XVII asrlar: Mehtarxonaning bosh cholg‘usi edi; Evliyo Chalabiy kaba, jura va ajamiy surnayni qo‘shib olti turini sanaydi, davul bilan chalinadigan jura surnay keng tarqalgan edi[1, 2, 3]
Ovozini tinglash
Tarixi
Doʻl bilan birga toʻylar, bayramlar va qadimgi Usmonli mehterining ovozi. Anadoludan Bolqon va Oʻrta Osiyogacha choʻzilgan keng hududda chalinadi.
Tuzilishi
Yogʻochdan oʻyib yasalgan, uchi voronkadek kengayib boradigan korpusdan iborat; oldida yettita, orqasida bitta teshik bor. Qamishdan qoʻsh tilli qamishcha (sipsi) va lab tayanchi oʻrnatiladi.
Qanday chalinadi
Surnaychilar lunjlarida havo toʻplab, uzluksiz (aylanma) nafas bilan chaladilar; ovozi juda baland va ochiq havoga mos.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Xalq raqslari va mehter musiqasida maqom qatorlari bilan chalinadi; kommalar lab va nafas bilan sozlanishi mumkin.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Surnay (zurna) haqida koʻp beriladigan savollar
Surnay (zurna) bilan mey o‘rtasidagi farq nima?
Ikkalasi ham qo‘sh tilli qamish bilan chalinadi, ammo surnayning korpusi konussimon va uchi voronkadek kengayadi; ovozi juda baland, yorqin va ochiq havoga mo‘ljallangan. Meyning korpusi qisqa va silindr shaklida, qamishi juda keng; ovozi yumshoq, xira va mungli. Surnay to‘y, raqs va mehtar musiqasining, mey esa uzun hava va marsiyaning cholg‘usi.
Surnayning qanday turlari bor?
O‘lchamiga ko‘ra kaba surnay, o‘rta surnay va jura surnay kabi turlari bor. Kaba surnay eng katta va eng past ovozlisi bo‘lib, uzun havalar va og‘ir raqslar uchun ishlatiladi. Jura surnay kichik va baland ovozli bo‘lib, tez raqs kuylarida afzal ko‘riladi. Hududdan hududga nomlar va o‘lchamlar o‘zgaradi.
Nega surnay do‘l bilan birga chalinadi?
Surnay kuyni, do‘l usulni olib boradi; ikkalasi ham juda baland ovozli bo‘lgani uchun ochiq havoda, to‘y, bayram va kurash kabi gavjum joylarda bir-birini to‘ldiradi. Anatoliyadan Bolqon va O‘rta Osiyogacha «do‘l-surnay» juftligi xalq raqslarining asosiy ansamblidir. Usmonli mehtarida ham surnay va do‘l xuddi shu juftlikning katta shaklini tashkil qilgan.
Surnay o‘rganish qiyinmi?
Qamishga to‘g‘ri lab bosimini berish va baland ovozni nazorat ostida ushlab turish boshida qiyin. Usta surnaychilar qo‘llaydigan uzluksiz nafas, yaʼni lunjda to‘plangan havo bilan puflashni davom ettirgan holda burundan nafas olish ham uzoq mashq talab qiladi. Qamish yasash va sozlash ham surnaychilikning bir qismi; odatda ustoz yonida o‘rganiladi.
Surnay ovozini qayerda tinglashim mumkin?
Bu sahifadagi «Ovozini tinglash» bo‘limida haqiqiy surnay yozuvlaridan olingan ovoz namunalari bor. Surnay hali virtual cholg‘u sifatida qo‘shilmagan; damli cholg‘uni brauzerda sinab ko‘rish uchun virtual nay yoki virtual klarnetni ochishing mumkin.