Kamonli cholgʻular
Skripka
Yelkaga qoʻyilib, kamon bilan chalinadigan toʻrt torli, pardasiz cholgʻu; Gʻarbdan kelib, turk maqom musiqasining eng keng tarqalgan kamonli cholgʻularidan biriga aylangan.
Qisqacha
- Oilasi: Torli, kamonli (skripka oilasining eng kichigi va eng ingichka ovozlisi)
- Kelib chiqishi: Shimoliy Italiya, XVI asr boshi; Amati, Guarneri, Stradivari kabi ustalar takomillashtirgan
- Korpus va material: Archa qopqoq, zarang orqa va yonlar; uzunligi taxminan 60 sm
- Torlari: 4 tor; g‘arbiy sozlash Sol–Re–Lya–Mi (kvinta intervallari)
- Pardalari: Pardasiz; koma intervallari barmoqning o‘rni bilan bosiladi
- Qo‘llaniladigan musiqa: Ince saz va fasl, taqsim, lo‘li musiqasi, xalq musiqasi, G‘arb musiqasi
- Boshqa nomlari: Chaluvchisiga kemaniy deyiladi; kamoniga arshe deb nom berilgan
Ovozini tinglash
Tarixi
Yevropa kelib chiqishli skripka XIX asrda usmonli musiqasida keng tarqaldi va tez orada inje soz ansambllarining asosiy cholgʻularidan biri boʻldi. Kemaniy Tatyos efendi va Kemaniy Hakki bey kabi ijrochilar unga maqom musiqasiga xos uslub baxsh etdi; skripkachini kemaniy deb atashadi.
Tuzilishi
Yupqa yogʻochdan yasalgan qavariq korpus, undagi ikki f shaklidagi tovush teshigi, pardasiz grif, quloq qutisi va buralgan boshdan iborat. Toʻrtta tori bor; ot qilidan yasalgan kamoni arshe deb ataladi.
Qanday chalinadi
Iyak bilan yelka orasida ushlanadi va kamon bilan chalinadi; chap qoʻl barmoqlari torni toʻgʻridan-toʻgʻri grifga bosadi. Maqom musiqasida bezak tovushlari, sirpanishlar va naqshlar bilan oʻziga xos ijro uslubi shakllangan.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Pardasiz boʻlgani uchun barmoq oʻrnini surib, har bir maqomning komma oraliqlarini bosish mumkin; shu sababli maqom musiqasiga oson moslashgan. Taksim, peshrav, soz samoiy va qoʻshiqlarga joʻr boʻlishda koʻp qoʻllaniladi; fasl ansambllarida va loʻli (roma) musiqasida ham ajralib turadi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Skripka haqida koʻp beriladigan savollar
Skripka bilan klassik kamoncha o‘rtasidagi farq nima?
Skripka to‘rt torli, iyak bilan yelka orasida ushlanadi va torlar barmoq uchi bilan grifga bosiladi; diapazoni keng, ovozi kuchli. Klassik kamoncha uch torli, tizzada tik ushlanadi va torlarga tirnoq tagi bilan yon tomondan tegib chalinadi; ovozi nozik va dimog‘dan chiqqandek. Skripka XIX asrda G‘arbdan kelib ansambllarda keng tarqalgan bo‘lsa, kamoncha o‘ziga xosroq, yakkanavoz cholg‘u bo‘lib qoldi.
Turk musiqasida skripka boshqacha chalinadimi?
Cholg‘u bir xil, farq ijro uslubida. Maqom musiqasida skripka pardasiz grifda komma bilan farqlanadigan pardalarni bosadi; urma, sirpanish va qisqa bezaklar bilan kuyni inson ovoziga yaqinlashtiradi. G‘arb musiqasidagi uzluksiz va keng vibrato o‘rniga o‘lchovliroq, o‘rniga qarab ishlatiladigan tebranish afzal ko‘riladi. Kamondan foydalanish ham taqsim va qo‘shiq jo‘rligida erkinroq, gapirayotgandek bo‘ladi.
Skripka torlari qanday sozlanadi?
To‘rt tori pastdan balandga Sol, Re, Lya va Mi qilib, oralarida bittadan kvinta bo‘ladigan tarzda sozlanadi. Turk musiqasi ijrochilarining ko‘pchiligi ham shu sozlashdan foydalanadi; kuyning pardasi yoki asarning ohangiga qarab cholg‘uni biroz pastroq yoki balandroq sozlash mumkin. Pardasiz bo‘lgani uchun sozlash qaysi kommalarni bosish mumkinligini cheklamaydi.
Skripka o‘rganish qiyinmi, nimadan boshlash kerak?
Pardasiz bo‘lgani uchun to‘g‘ri tovushni topish va kamon bilan toza tovush chiqarish boshida vaqt oladi; dastlabki oylar odatda turish holati, kamonni ushlash va intonatsiya ustida ishlash bilan o‘tadi. Asosiy texnika ko‘pincha G‘arb metodikalari bilan egallanadi, so‘ng maqom musiqasiga xos etyudlar, peshrav va soz samoiylari orqali turk ijro uslubiga o‘tiladi. Quloqni maqom intervallariga o‘rgatish uchun eshitish mashqi juda foydali.
Skripkani shu saytda chala olamanmi?
Ha. «Brauzerda chalish» tugmasi virtual skripkani ochadi; tovushlar University of Iowaʼning erkin foydalaniladigan cholg‘u yozuvlaridagi skripka notalaridir. Haqiqiy skripkadagi kabi virtual skripkada ham tanlagan maqomingning har bir pardasi komma qiymatida chalinadi. Notalar arxividagi asarning maqomini ham virtual skripkada sinab ko‘rishing mumkin.