Torli cholgʻular
Tanbur
Tanbur: Klassik turk musiqasida qoʻllaniladigan, uzun va pardali dastali, dumaloq kosali torli cholgʻu. Klassik turk musiqasining ramzi hisoblangan uzun dastali, pardali cholgʻu. XVII asrdan boshlab saroy va xonaqoh musiqasining asosiy cholgʻusiga aylandi; Tanburi Jamil bey uni XX asr boshida eng yorqin davriga olib chiqdi.
Qisqacha
- Oilasi: Torli, mizrobli (uzun dastali, pardali lyutnya oilasi)
- Kelib chiqishi: Qadimgi tanbur an’anasi; turk tanburi XVIII asrda bugungi shaklini oldi
- Korpus va material: Yupqa tilimlardan (ko‘pincha 17–23) yarim shar kosa; 2–3 mm archa qopqoq
- Dasta: Uzunligi taxminan 1 m (100–110 sm), juda ingichka
- Torlari: Bugun ko‘pincha yetti tor (uch juft va yakka bam); avval sakkiz torlilari ham bo‘lgan
- Pardalari: Dastaga bog‘langan ichak yoki leska pardalar, maqom intervallariga ko‘ra joylashtiriladi
- Chalinishi: Toshbaqa kosasidan yasalgan V uchli uzun mizrob bilan; kamon bilan chalinadigan turi kamonli tanbur deyiladi
- XVI–XVII asrlar: Ravoniyning "Ishoratnoma"sida tilga olinadi; Evliyo Chalabiy yozganlaridan o‘sha davrda xalq tanburni uddan ko‘ra ko‘proq sevgani anglashiladi[1, 2, 3]
Ovozini tinglash
Tarixi
Klassik turk musiqasining ramzi hisoblangan uzun dastali, pardali cholgʻu. XVII asrdan boshlab saroy va xonaqoh musiqasining asosiy cholgʻusiga aylandi; Tanburi Jamil bey uni XX asr boshida eng yorqin davriga olib chiqdi.
Tuzilishi
Boʻlaklardan yigʻilgan yarim shar shaklidagi kosa, yupqa yogʻoch qopqoq va juda uzun, ingichka dastadan iborat. Dastaga bogʻlangan pardalar maqom musiqasining komma oraliqlariga koʻra joylashtiriladi; odatda uch juft va bitta yakka boʻlib, yettita tor taqiladi.
Qanday chalinadi
Toshbaqa kosasidan yoki plastmassadan yasalgan uzun mizrob bilan chalinadi. Kamonli tanbur deb ataladigan turi esa skripka kamoni bilan chalinadi.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Pardalari bevosita maqom oraliqlariga koʻra bogʻlangani uchun maqom musiqasi nazariyasi va ijrosini oʻrgatishda tayanch cholgʻu hisoblanadi. Taksim, peshrav va saz semaiylarida tez-tez yangraydi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
- O‘lchamlari: Korpus diametri taxminan 35 cm, dasta taxminan 1 m, tor uzunligi odatda 104 cm.
- Pardalar: Dastada taxminan 60 parda bor; ijrochi kerak bo‘lsa parda qo‘shishi yoki olib tashlashi mumkin.
- Torlar: Sakkiz tor juft-juft; eng pastdagi po‘lat juft yegâh tovushiga sozlanadi.
- Baglamadan farqi: Bitta o‘lcham va bitta sozda qabul qilingan; baglamadagidek düzenlari yo‘q.
- Nozikligi: Dasta vaqt o‘tishi bilan tor tarangligidan egilishi mumkin; qopqoqning biroz cho‘kishi esa yetuklik belgisi hisoblanadi.[1, 4]
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Tanbur haqida koʻp beriladigan savollar
Tanbur bilan ud o‘rtasidagi farq nima?
Tanburning dastasi juda uzun va pardali, kosasi kichik va yarim shar shaklida; ovozi nozik, tiniq va uzoq yangraydi. Udning dastasi qisqa va pardasiz, kosasi katta va nok shaklida; ovozi to‘qroq va yumaloqroq. Tanburda pardalar kommalarni tayyor holda bergani uchun intervallar qatʼiy va aniq; udda to‘g‘ri kommani har safar barmoq topadi. Tanbur ko‘proq yakkanavoz va taqsim cholg‘usi, ud esa ham yakkanavoz, ham jo‘rnavoz cholg‘u.
Nega tanbur dastasida pardalar shuncha ko‘p?
Maqom musiqasida butun ton G‘arb musiqasidagi kabi faqat yarim tonlarga emas, komma, bakiye, kichik va katta mujenneb kabi turli oraliq intervallarga bo‘linadi. Tanbur bu oraliq pardalarning har biriga dastada alohida bog‘ ajratadi; shu sababli bir oktavada G‘arb cholg‘ularidagi o‘n ikkitaning o‘rniga ancha ko‘p parda bor. Pardalar bog‘langani uchun kerak bo‘lganda ularni surib, nozik sozlash mumkin.
Tanbûrî Cemil Bey kim?
Tanbûrî Cemil Bey (1873–1916) — tanbur, klassik kamoncha va kamonli tanburni yangi mahorat bilan chalgan ijrochi va bastakor. Asr boshida yozdirgan grammofon plastinkalari tanburda taqsim qanday qilinishiga oid bugun ham namuna sifatida olinadigan uslub qoldirdi. Undan keyin o‘g‘li Mesud Cemil, Refik Fersan va Necdet Yaşar kabi tanburchilar bu anʼanani davom ettirdi.
Tanbur o‘rganish qiyinmi?
Uzun dastasi, pardalarining ko‘pligi va uzun mizrobi tufayli boshida sabr talab qiladi: mizrobni torga to‘g‘ri burchak bilan urish va chap qo‘lda pardalar joyini yodlash vaqt oladi. Buning evaziga pardalar maqom intervallarini tayyor bergani uchun quloq chalish jarayonida to‘g‘ri kommalarni o‘rganadi. Odatda oddiy etyudlar va cholg‘u asarlaridan boshlanadi, taqsimga maqomlar o‘zlashtirilgandan keyin o‘tiladi.
Tanburni shu saytda chala olamanmi?
Ha. Bu sahifadagi «Brauzerda chalish» tugmasi virtual tanburni ochadi; tovushlar Hamza Zeytinoğlu chalgan haqiqiy tanbur yozuvidan olingan. Maqom tanlaganingda pardalar o‘sha maqomning komma qiymatlariga ko‘ra sozlanadi. Notalar arxividagi asarlarning maqomlarini ham shu virtual tanburda sinab ko‘rishing mumkin.