Torli cholgʻular
Ud
Ud: Chuqur, noksimon korpusli va pardasiz dastali, mizrob bilan chalinadigan torli cholgʻu. Arab, fors va turk musiqasining umumiy cholgʻusi; Yevropadagi lyutnyaning ajdodi hisoblanadi. Forobiy va Safiuddin kabi nazariyotchilar oraliq hisob-kitoblarini ud dastasi misolida bayon qilganlar.
Qisqacha
- Oilasi: Torli, mizrobli (qisqa dastali, pardasiz lyutnya oilasi)
- Kelib chiqishi: Yaqin Sharq; fors barbati bilan qardosh, Yevropa lyutnyasining ajdodi hisoblanadi
- Korpus va material: Taxminan 20 ta yupqa tilimdan noksimon chuqur kosa; ko‘pincha uchta ovoz teshigi
- Torlari: Olti guruh (besh juft va bitta yakka), jami 11 tor
- Pardalari: Pardasiz; har bir koma intervali barmoqning o‘rni bilan chalinadi
- Chalinishi: Quchoqda gorizontal tutiladi, uzun va egiluvchan mizrob bilan
- Qo‘llaniladigan musiqa: Turk, arab va eron mumtoz musiqasi; fasl va taqsim
- XVI–XVII asrlar: Ravoniyning "Ishoratnoma"sida tilga olinadi; Evliyo Chalabiy davrida xalq tanburni ko‘proq sevgani uchun ud unchalik rasm bo‘lmagan[1, 2]
Ovozini tinglash
Tarixi
Arab, fors va turk musiqasining umumiy cholgʻusi; Yevropadagi lyutnyaning ajdodi hisoblanadi. Forobiy va Safiuddin kabi nazariyotchilar oraliq hisob-kitoblarini ud dastasi misolida bayon qilganlar.
Tuzilishi
Boʻlaklardan yigʻilgan yirik noksimon kosa, odatda uchta tovush teshigi boʻlgan yupqa qopqoq va pardasiz kalta dastadan iborat. Koʻpincha olti guruhda oʻn bitta tor taqiladi, quloqlar joylashgan boshi orqaga egilgan.
Qanday chalinadi
Uzun va egiluvchan mizrob bilan chalinadi. Dastasi pardasiz boʻlgani uchun barmoq oʻrnini tanlab har qanday komma oraligʻini chalish mumkin.
Maqom musiqasidagi o‘rni
Klassik turk musiqasida ham joʻrnavoz, ham yakkanavoz cholgʻu; taksim an'anasi juda kuchli. Pardasiz dastasi tufayli maqomlarning komma nozikliklarini erkin ifodalay oladi.
Boshlash: turlari, oʻlchamlari, sozlanishi
- Turk va arab udi: Tuzilishi deyarli bir xil; arab udining tor uzunligi taxminan 1 cm uzunroq (59,5 cm) va bir ton past sozlanadi.
- Torlar: Bam telidan boshqa besh tor juft.
- Sozlash: Ingichkadan yo‘g‘onga: gerdâniye (sol), nevâ (re), dügâh (lya), hüseynîaşiran (mi), kaba bûselik (si) va kaba ırak (fa diyez) yoki kaba hüseynîaşiran (mi).
- Korpus: Taxminan 20 ta bo‘lakdan yasaladi; qalinligi taxminan 1 mm bo‘lgan qopqog‘i qoraqarag‘ay yoki oqqarag‘aydan.[1]
Shu soz bilan boshla
Yozuvlardagi ustozlar
Nota arxividagi asarlarning yozuvlarida bu cholg‘uni chalganlar (MusicBrainz).
Ud haqida koʻp beriladigan savollar
Turk udi bilan arab udi o‘rtasidagi farq nima?
Tuzilishi bir xil, ammo turk udi odatda korpusi biroz kichikroq va balandroq sozlangan bo‘ladi; tembri yorqinroq va tiniqroq. Arab udi ko‘pincha biroz kattaroq, pastroq sozlangan va ovozi to‘qroq. Sozlash tizimlari va ijro uslublari ham farqlanib ketgan. Shunday bo‘lsa-da, biri ikkinchisining repertuarini bemalol chala oladi; farq ko‘proq tovush rangida.
Udda nechta tor bor, u qanday sozlanadi?
Ko‘pincha beshtasi juft, bittasi yakka — jami o‘n bitta tor taqiladi; ayrim udlarda eng past tor ham juft qilinib, o‘n ikki torga yetkaziladi. Torlar asosan kvarta intervallari bilan sozlanadi; bu tizim maqom tovushqatorlarini dastada kam joy almashtirib chalish imkonini beradi. Turk va arab anʼanalarida torning qaysi pardaga sozlanishi biroz farq qiladi.
Ud bilan lyutnya o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?
Yevropa lyutnyasi (lute) udning Andalusiya va O‘rta yer dengizi orqali Yevropaga o‘tgan shaklidan rivojlangan; nomi ham arabcha «al-ud» so‘zidan kelib chiqqan. Yevropa lyutnyasi vaqt o‘tib pardali dasta va boshqacha sozlash tizimiga ega bo‘lgan bo‘lsa, ud pardasiz qoldi. Usmonlilar davrida esa XVIII–XIX asrlarda «lavta» nomi udga o‘xshash, ammo pardali va kichikroq boshqa cholg‘uga berilgan edi.
Ud o‘rganish qiyinmi, nimadan boshlash kerak?
Dastlabki tovushlarni chiqarish oson; qiyinchilik pardasiz dastada to‘g‘ri tovushni topishda. Shu sababli quloq va chap qo‘l pardalar joyini vaqt o‘tib yodlaydi. Odatda Rost, Ushshoq, Nihovand va Hijoz kabi keng tarqalgan maqomlardagi etyud va qo‘shiqlardan boshlanadi. Mizrobning pastga-yuqoriga bir maromdagi zarbini va pardani to‘g‘ri bosishni ustoz nazoratida mustahkamlash rivojlanishni tezlashtiradi.
Udni shu saytda chala olamanmi?
Ha. Bu sahifadagi «Brauzerda chalish» tugmasi virtual udni ochadi; tovushlar haqiqiy udning birma-bir yozib olingan notalaridir. Ud pardasiz bo‘lgani uchun virtual ud ham tanlagan maqomingning har bir pardasini to‘liq komma qiymatida beradi. Asar sahifalarida «O‘zingiz chaling» qadami orqali asarning maqomini to‘g‘ridan-to‘g‘ri virtual udga o‘tkazishing mumkin.