سازهای زهی
باغلاما (ساز)
باغلاما (ساز): شناخته‌شده‌ترین ساز زهی موسیقی محلی ترکی؛ با پرده‌های بسته‌شده روی دستهٔ بلندش نواخته می‌شود. رایج‌ترین شکل سازهای زهی دسته‌بلند در آناتولی است که از سنت قوپوز آسیای میانه برخاسته است. این ساز به‌عنوان ساز اصلی سنت عاشیقی و موسیقی محلی، قرن‌هاست که از روستا تا شهر همه‌جا نواخته می‌شود.
به‌اختصار
- خانواده: زهی زخمه‌ای (از خانوادهٔ عودهای دسته‌بلند پرده‌دار)
- بدنه و جنس: کاسهٔ کنده‌کاری‌شده یا ترکه‌ای از چوب توت، گردو، شاه‌بلوط یا ممرز؛ صفحهٔ رویی از چوب نوئل
- سیم‌ها: در سه دسته، بسته به منطقه از 2 تا 12؛ رایج‌ترین آن هفت سیم 2+2+3
- پرده‌ها: پرده‌های نخ نایلونی بسته‌شده بر دسته؛ بسته به منطقه و سازنده از 8 تا 30
- کوک: نزدیک به چهل کوک محلی؛ مهم‌ترین آن‌ها کوک باغلاما، بوزوک (قره) و میسکت
- اندازه‌ها: از کوچک به بزرگ جورا، باغلاما، تامبورا (چوگور) و دیوان ساز
- نام‌های دیگر: ساز؛ بسته به منطقه بوزوک، چوگور، ایریزوا، میدان ساز[1, 2]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
رایج‌ترین شکل سازهای زهی دسته‌بلند در آناتولی است که از سنت قوپوز آسیای میانه برخاسته است. این ساز به‌عنوان ساز اصلی سنت عاشیقی و موسیقی محلی، قرن‌هاست که از روستا تا شهر همه‌جا نواخته می‌شود.
ساختار
از کاسه‌ای گلابی‌شکل که از چوب توت یا گردو تراشیده می‌شود، صفحهٔ رویی از چوب نوئل و دسته‌ای بلند تشکیل شده است. پرده‌های نخی (از نخ نایلونی) که بر دسته بسته می‌شوند، اکتاو را به فواصلی متفاوت با موسیقی غربی تقسیم می‌کنند؛ معمولاً هفت سیم در سه گروه بر آن بسته می‌شود. بر پایهٔ اندازه به دیوان‌ساز، باغلاما و جورا تقسیم می‌شود.
شیوهٔ نواختن
با زخمه (تزنه، از پوست درخت گیلاس یا پلاستیک) یا بدون زخمه با تکنیک «شلپه» که در آن سیم‌ها با انگشتان زده می‌شوند، نواخته می‌شود. کوک باغلاما، کوک «بوزوک» و کوک «میسکت» مهم‌ترین کوک‌های آن هستند.
جایگاه در موسیقی مقامی
در موسیقی محلی با گام‌هایی به نام «آیاق» نواخته می‌شود؛ آیاق‌های حسینی، عشاق، کرم و غریب به گام‌های حسینی، عشاق و حجاز در موسیقی مقامی نزدیک‌اند. چون پرده‌هایش ثابت است، برخی از کُماها با نزدیک‌ترین پرده اجرا می‌شوند.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
- اندازه‌ها: جورا، باغلاما، تامبورا و دیوان سازی شناخته‌شده‌ترین اندازه‌ها هستند؛ ابعاد استاندارد ندارند و ترتیب آن‌ها هم بسته به منبع فرق می‌کند.
- دستهٔ کوتاه، دستهٔ بلند: استانداردهای ترکیه (TS 13263) باغلاما را به دو نوع تقسیم می‌کند؛ در دستهٔ بلند کوک «بوزوک دوزن» و در دستهٔ کوتاه کوک «باغلاما دوزنی» مبناست.
- اندازه و کوک: اندازهٔ کاسه کوک را تعیین می‌کند؛ در کاسه‌های کوچک‌تر از 40 cm سیم‌ها برای دو شل می‌مانند، از این رو به دو دیز یا ر کوک می‌شوند.
- سیم‌ها: در 2 یا 3 گروه روی هم 2–12 سیم هست؛ نازک‌ترین سیم را «جین تلی» و سیم ضخیم روکش‌دار را «بام تلی» می‌نامند.
- پرده‌های بسته: از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم، 17 پرده در هر اکتاو رایج است؛ پرده‌ها امروزه از نخ ماهیگیری‌اند.
- گام نخست: بیشتر کتاب‌های آموزشی مبتدی با کوک «بوزوک دوزن» آغاز می‌شوند؛ در آغاز، کوک (دوزن) را معمولاً معلم تنظیم می‌کند.
- سن شروع: به گفتهٔ 291 مدرس باغلاما که به کودکان 6 تا 15 ساله درس می‌دهند، سن 7 تا 10 سالگی برای شروع مناسب است؛ مدرسان باغلامای دسته‌کوتاه و دسته‌بلند را با هم به کار می‌برند.
- استعداد: مدرسان حافظهٔ موسیقایی کودک (تکرار ملودی و ریتم) و ویژگی‌های جسمی او را با هم در نظر می‌گیرند.[1, 3, 4]
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ باغلاما (ساز)
آیا باغلاما و ساز یک ساز هستند؟
در زبان روزمره بیشتر به یک معنا به کار می‌روند. «ساز» در آناتولی نام عمومی سازهای زهی دسته‌بلندی است که با مضراب نواخته می‌شوند؛ «باغلاما» عضو میان‌اندازه و رایج‌ترین این خانواده است. گفته می‌شود نامش را از پرده‌هایی گرفته که به دسته‌اش بسته می‌شوند. اعضای خانواده بر اساس اندازه، از کوچک به بزرگ، جورا، باغلاما و دیوان ساز نام می‌گیرند؛ در مناطق مختلف نام‌هایی چون تامبورا، چؤغور یا بوزوک هم شنیده می‌شود.
فرق باغلامای دسته‌کوتاه و دسته‌بلند چیست؟
طول سیم در باغلامای دسته‌بلند بیشتر است، پرده‌های بیشتری روی دسته‌اش هست و صدایش پُرتر است؛ به‌طور سنتی بیشتر با کوک «بوزوک» نواخته می‌شود. باغلامای دسته‌کوتاه راحت‌تر در دست گرفته می‌شود، پرده‌هایش به هم نزدیک‌اند و معمولاً با کوک «باغلاما» کوک می‌شود. برای نوآموزان و همراهی تورکوها (ترانه‌های محلی) دستهٔ کوتاه، و برای اوزون هاوا (آواز آزاد) و اجرای سنتی دستهٔ بلند بیشتر ترجیح داده می‌شود.
سیم‌های باغلاما چگونه کوک می‌شوند؟
سیم‌ها در سه گروه پایین، میانی و بالا قرار می‌گیرند؛ صدای هر گروه و فاصلهٔ میان گروه‌ها با شیوهٔ کوکی به نام «دوزن» تعیین می‌شود. چون یک جای انگشت در دوزنی دیگر صدای دیگری می‌دهد، هر تورکو با دوزن خودش آموخته می‌شود. دوزن باغلاما و دوزن بوزوک رایج‌ترین‌اند؛ دوزن‌های محلی مانند میسکت، مستزاد و ابدال نیز به کار می‌روند.
آیا یادگیری باغلاما دشوار است و از کجا باید شروع کرد؟
معمولاً در چند ماه به سطحی می‌رسید که تورکوهای ساده را بنوازید. زحمت اصلی، منظم کردن ضربهٔ تزنه (مضراب) و پیدا کردن پرده‌ها بدون نگاه کردن به دسته است. به نوآموزان بیشتر توصیه می‌شود با باغلامای دسته‌کوتاه، در دوزن باغلاما و با نغمه‌های آهسته و کم‌وسعت شروع کنند. اصلاح شیوهٔ گرفتن تزنه در هفته‌های نخست به کمک یک استاد، از عادت‌هایی که بعدها به‌سختی ترک می‌شوند جلوگیری می‌کند.
آیا می‌توانم باغلاما را در این سایت بنوازم؟
بله. دکمهٔ «در مرورگر بنوازید» در این صفحه باغلامای مجازی را باز می‌کند؛ صداها نت‌هایی هستند که از یک باغلامای واقعی ضبط شده‌اند. وقتی مقامی را انتخاب می‌کنی، هر پرده با مقدار کُمای آن مقام به صدا درمی‌آید؛ بدین ترتیب فاصله‌هایی را که در ساز واقعی با نزدیک‌ترین بند پرده نواخته می‌شوند، با مقدار دقیقشان می‌شنوی. مقام اثری از آرشیو نت را نیز می‌توانی روی همین ساز مجازی امتحان کنی.