سازهای کوبهای
نقاره
طبل کاسهای متشکل از دو طبل کوچک نیم‌کره‌ای، یکی کوچکتر از دیگری، که با چوبک‌هایی به نام «زخمه» یا «توقماق» نواخته میشود.
به‌اختصار
- خانواده: کوبهای، طبل جفت کاسهای
- خاستگاه: نامش از ریشهٔ عربی «نقر» به معنای کوبیدن؛ از راه اندلس به زبان‌های اروپایی هم رسید
- بدنه و جنس: بدنهٔ نیم‌کره از مس چکش‌کاری‌شده؛ بر دهانه‌اش پوست شتر (یا خر) کشیده میشود
- ابعاد: قطر حدود 25 تا 35 سانتی‌متر؛ ژرفا برابر نیمی از قطر یا بیشتر
- شیوهٔ نوازندگی: با چوبهایی به نام زخمه یا توقماق؛ در مهتر نقاره‌زنان چهارزانو نشسته می‌نواختند
- کاربرد: مهتر، موسیقی مولوی و خانقاهی، جشن‌های فضای باز و عروسی‌ها
- نام‌های دیگر: نزد مولویه قدوم، در آذربایجان ناغارا، در آناتولی چیفته ناغرا
- سدههای شانزدهم و هفدهم: از سازهای مهتر است که اولیا چلبی یاد می‌کند؛ به گفتهٔ او در قهوه‌خانه‌های عربستان نیز نواخته می‌شد[1, 2]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
نامش از ریشهٔ عربی «نقر» به معنای کوبیدن است و در سدههای میانه در بسیاری از کشورها به کار می‌رفت. در مهتر عثمانی همراه کوس جای داشت و در مولوی‌خانه‌ها همین ساز «کودوم» نام گرفت. در آذربایجان با نام «قوشا ناغارا» در موسیقی محلی زنده است. به نوازنده‌اش «نقاره‌زن» می‌گویند.
ساختار
از دو طبل کاسهای به قطر حدود ۲۵ تا ۳۵ سانتی‌متر تشکیل میشود که بر دهانه‌شان پوست کشیده شده است. یکی از طبل‌ها کوچکتر است و پوستی نازک‌تر دارد.
شیوهٔ نواختن
با چوبک‌های چوبی به نام «زخمه» یا «توقماق»، یکی در هر دست، نواخته میشود؛ کاسهٔ بزرگ «دوم» بم و کاسهٔ کوچک «تک» زیر را میدهد.
جایگاه در موسیقی مقامی
ملودی نمی‌نوازد و اصول را نگه میدارد. با کودوم هم‌ریشه است و تفاوتشان در بستر اجراست: نقاره در مهتر و موسیقی غیردینی و کودوم در آیین مولوی اصول را نگه میدارد.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ نقاره
نقاره چیست؟
نقاره ساز اصول است که از دو طبل کاسهای، یکی کوچکتر، تشکیل شده و با چوبهایی که در دو دست گرفته میشوند نواخته میشود. کاسهٔ بزرگ صدای بم و کوچک صدای زیر میدهد؛ بدین ترتیب ضربههای دُم و تِک را میتوان با یک جفت طبل نواخت. در مهتر عثمانی و موسیقی غیرمذهبی به کار رفته است.
فرق نقاره و کودوم چیست؟
ساختارشان بسیار شبیه است و از ریشهای مشترک میآیند. تفاوت بیشتر در جای کاربردشان است: نقاره در مهتر و موسیقی غیرمذهبی، و کودوم در آیینهای مولوی و فاصلهای موسیقی کلاسیک ترکی اصول نگه میدارد. از همین رو سازی با ریشهٔ واحد، بسته به محیطی که در آن وارد شده، شیوهٔ نواختن و رپرتوار متفاوتی یافته است.
نقاره چگونه به اروپا رسید؟
نقاره که در سدههای میانه از راه جنگهای صلیبی و بازرگانی مدیترانه به اروپا رسید، در آنجا با نام «نیکر» (naker) شناخته شد. این طبلهای کاسهای جفتی از نیاکان تیمپانی در اروپا شمرده میشوند. توجهی که مهتر عثمانی در اروپا برانگیخت نیز در ورود سازهای کوبهای به ارکستر نقش داشت.
آیا امروزه نقاره نواخته میشود؟
در گروههای مهتر همچنان نواخته میشود. در آذربایجان با نام «قوشا ناغارا» در موسیقی محلی زنده است. در موسیقی کلاسیک ترکی اما همین کار را بیشتر کودوم بر عهده گرفته است؛ گروههایی که موسیقی کهن را احیا میکنند، دوباره نقاره را به کار میبرند. این کوششهای احیا، الگوهای اصول و شیوههای نواختن منابع قدیمی را دوباره شنیدنی میکنند.