سازهای بادی
مِی (بالابان)
مِی (بالابان): ساز بادی چوبی شبیه بالابان با زبانهٔ دوتایی پهن و صدایی نرم و غمگین. ساز بادی دوزبانه و پرسوز شرق آناتولی و قفقاز است؛ دودوک ارمنی و بالابان آذربایجانی از خویشاوندان نزدیک آن‌اند.
به‌اختصار
- خانواده: بادی، دوزبانه
- بدنه و جنس: بدنهٔ استوانهای از چوب سخت مانند آلو، گردو، توت یا زردآلو؛ حدود 23 تا 44 سانتی‌متر
- سوراخها: هشت سوراخ، هفت در جلو و یکی در پشت
- کوک و گستره صدا: حدود یک اکتاو؛ کوک با جابه‌جا کردن گیرهٔ روی زبانه تنظیم میشود
- انواع: جورا مِی (کوچک‌ترین و زیرترین)، اورتا مِی و آنا مِی (بزرگ‌ترین و بم‌ترین)
- مناطق: شرق آناتولی و قفقاز؛ ثبت مشترک با آذربایجان در یونسکو (2023)
- سازهای خویشاوند: بالابان آذربایجانی، دودوک ارمنی و گرجی
- سده‌های شانزدهم و هفدهم: با نام «بالابان» در میان سازهای بادی‌ای که اولیا چلبی برمی‌شمارد آمده است؛ سازی با لوله‌ای باریک و قمیش (سیپسی) وصف شده است[1, 2, 3, 4]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
ساز بادی دوزبانه و پرسوز شرق آناتولی و قفقاز است؛ دودوک ارمنی و بالابان آذربایجانی از خویشاوندان نزدیک آن‌اند.
ساختار
بر بدنهای کوتاه از چوبی سخت مانند آلو، گردو یا زردآلو قمیشی دوزبانه، بسیار پهن و تخت نصب میشود؛ هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت دارد.
شیوهٔ نواختن
با نفسی نرم نواخته میشود؛ صدایش مهآلود و نرم است. معمولاً مِی دومی با صدای واخوان (دَم) پیوسته همراهی‌اش میکند.
جایگاه در موسیقی مقامی
برای آوازهای بلند و بی‌وزن و مرثیه‌ها آرمانی است؛ کُماها را می‌توان با نفس و فشار لب تنظیم کرد.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ مِی (بالابان)
آیا مِی، دودوک و بالابان یک سازند؟
خویشاوندان نزدیک یک خانوادهاند: بدنهای کوتاه و استوانهای و قمیش دوزبانهٔ بسیار پهن و تخت. در شرق آناتولی با نام مِی، در ارمنستان با نام دودوک و در آذربایجان و ایران با نام بالابان شناخته میشود. اندازه، شمار سوراخها و کوکشان تفاوتهای کوچکی دارد، اما طنینشان بسیار شبیه است: نرم، مهآلود و غمگین.
فرق مِی و سرنا چیست؟
هر دو با قمیش دوزبانه نواخته میشوند، اما قمیش مِی بسیار پهنتر و بدنهاش استوانهای و کوتاه است؛ صدایش نرم و مناسب فضای بسته است. بدنهٔ سرنا مخروطی است و انتهایش باز میشود؛ صدایش بسیار بلند و مناسب فضای باز است. مِی ساز اوزون هاوا و سوگواره است و سرنا ساز عروسی و رقص.
چرا مِی بیشتر با دو نفر نواخته میشود؟
در اجرای سنتی، وقتی یک مِی نغمه را مینوازد، مِی دوم روی پردهٔ قرار صدای دم پیوستهای را نگه میدارد. نوازندهٔ دم با تنفس چرخشی صدا را بیوقفه ادامه میدهد. این همراهی به نغمه عمق میبخشد و صدای قرار مقام یا آیاق را پیوسته احساسپذیر میکند؛ همین شیوه در دودوک ارمنی نیز به کار میرود.
آیا یادگیری مِی دشوار است؟
وارد کردن فشار درست لب بر قمیش پهن و ایجاد جریان نفس نرم و متعادل در آغاز نیاز به عادت دارد. رطوبت و تنظیم قمیش مستقیماً بر صدا اثر می‌گذارد. چون شمار سوراخها کم و گسترهٔ صوتی محدود است، نغمه‌های ساده زود شروع میشوند؛ اما ظریف کردن پرده‌ها با لب و نواختن تأثیرگذار اوزون هاواها در طول سال‌ها پرورش می‌یابد.