سازهای زهی
قوپوز
قوپوز: کهنترین ساز زهی شناخته‌شده در تاریخ فرهنگ ترک؛ از آن بهعنوان ساز اوزانها (خنیاگران) یاد میشود. از کهنترین سازهای زهی شناختهشدهٔ ترکان است؛ در داستانهای دده قورقود بهعنوان سازِ دست اوزانها (خنیاگران) آمده است. نیای بسیاری از سازها مانند باغلاما، جورا و دُمبرای قزاق به شمار می‌رود.
به‌اختصار
- خانواده: زهی؛ بسته به منطقه گونه‌هایی دارد که با انگشت، مضراب یا آرشه نواخته می‌شوند
- خاستگاه: فرهنگ ترکی آسیای میانه؛ به روایت افسانه، سازی که دده قورقود ساخت
- کهنترین نشانه‌ها: متن‌های اویغوری از حدود سدهٔ دهم
- بدنه و جنس: یک‌تکه چوب کندهکاریشده؛ بخشی از صفحه یا همهٔ آن از پوست یا چوب نازک
- سیم‌ها: در نمونه‌های کهن از روده یا موی اسب؛ بسته به گونه از 2 تا 5
- پرده‌ها: بیشتر بیپرده
- سازهای خویشاوند: کوموز قرقیزی، قوپوز آذربایجانی، کوبزای رومانیایی، کوبوز مجاری
- سده‌های شانزدهم و هفدهم: در «اشارت‌نامه» روانی از آن یاد شده؛ اولیا چلبی می‌نویسد قوپوز سه‌سیم در بوسنی، بودا و تمشوار بسیار نواخته می‌شد، اما او هرگز آن را در آناتولی ندید[1, 2, 3]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
از کهنترین سازهای زهی شناختهشدهٔ ترکان است؛ در داستانهای دده قورقود بهعنوان سازِ دست اوزانها (خنیاگران) آمده است. نیای بسیاری از سازها مانند باغلاما، جورا و دُمبرای قزاق به شمار می‌رود.
ساختار
روی بدنهٔ چوبی یک‌تکهٔ تراشیده با پوست یا تختهٔ نازک پوشانده میشود؛ دسته‌اش کوتاه و بیشتر بیپرده است. شمار سیم‌ها بسته به سنت میان دو تا پنج است و در نمونه‌های کهن سیم‌هایی از موی اسب به کار می‌رفت.
شیوهٔ نواختن
با انگشت، با مضرابی کوچک یا در برخی گونه‌ها با آرشه نواخته میشود؛ اوزانها هنگام روایت داستانهای حماسی آن را برای همراهی به کار می‌بردند. کوموز قرقیزی نزدیک‌ترین شکل زندهٔ این سنت است.
جایگاه در موسیقی مقامی
دستهٔ بی‌پرده‌اش آن را برای نواختن آزادانهٔ فواصل کُما مناسب میکند؛ امروزه در موسیقی محلی ترکیه و نغمههای آسیای میانه و در گروههای احیای سنت به کار می‌رود.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ قوپوز
قوپوز چیست؟
قوپوز نام عمومی کهنترین سازهای زهی شناختهشدهٔ ترکان است. قالب واحدی ندارد: بسته به دوره و منطقه، تعداد سیم، شکل بدنه و طول دسته تغییر میکند. بیشتر بدنهای از چوب کندهکاریشده، دهانهای پوشیده از پوست یا تختهٔ نازک و دستهای کوتاه دارد. در منابع تاریخی بهعنوان ساز اوزانها، قامها و باخشیها یاد شده است.
فرق قوپوز و باغلاما چیست؟
دستهٔ قوپوز معمولاً کوتاه و بیپرده است و دهانهٔ بدنهاش بیشتر با پوست پوشیده میشود. اما بر دستهٔ بلند باغلاما پرده بسته میشود و صفحهٔ روییاش چوبی است. قوپوز سازی کمسیم، نرمصدا و همراه روایت است، در حالی که باغلاما با گسترهٔ صوتی وسیعتر و کوکهای گوناگون هم ساز همراهی و هم ساز تکنوازی است. باغلاما را نوادهٔ تکاملیافتهٔ سنت قوپوز در آناتولی میدانند.
قوپوز در کتاب دده قورقود چگونه آمده است؟
بیشتر داستانهای کتاب با آمدن دده قورقود و نواختن قوپوز و «بوی بویلاما، سوی سویلاما» (سرودن داستان و نسب) پایان مییابند؛ یعنی داستان روایتشده با همراهی قوپوز به حماسه بدل میشود. در متن تعبیر «قولچا قوپوز» آمده و قوپوز نماد اوزانی، خرد و احترام به سخن است. از همین رو قوپوز در فرهنگ ترکی نه فقط یک ساز، بلکه نماد سنت شفاهی نیز شمرده میشود.
امروزه قوپوز کجا نواخته میشود؟
در گروههای موسیقی مقامی کلاسیک ترکی جایی ندارد. امروزه بیشتر در نغمههای آسیای میانه و قفقاز، در روایت حماسهها و در گروههایی که موسیقی کهن ترکی را احیا میکنند نواخته میشود؛ در آذربایجان و ترکیه قوپوزهایی به کار میروند که بر پایهٔ تصویرهای قدیمی ساخته شدهاند. خویشاوندانش مانند کوموز قرقیزی همچنان در زندگی موسیقایی روزمره زندهاند.