سازهای کوبهای
دایره
طبل قابدار بزرگی که با دست نواخته میشود و درون قابش سنج‌های کوچک یا حلقه‌هایی نصب شده است؛ در موسیقی مقامی اصول را نگه می‌دارد.
به‌اختصار
- خانواده: کوبهای، طبل قابی با یک رویهٔ پوستی، حلقه‌دار یا زنگ‌دار
- کهن‌ترین نشانه‌ها: نام طبل‌های قابی در لوح‌های میخی سومری آمده است؛ در ایران پیش از اسلام نیز شناخته بود
- بدنه و جنس: چنبرهٔ چوبی نازک؛ پوست ماهی یا بز
- زنگ و حلقه: حلقههای فلزی بر قلاب‌های درون چنبره آویخته یا جفت‌زنگ‌ها در شکافهای آن نصب میشوند
- شیوهٔ نوازندگی: با یک دست گرفته میشود؛ ضربه در میانه دُم بم و بر لبه تِک زیر است؛ حلقهها با هر ضربه به صدا درمی‌آیند
- مناطق: ایران، آذربایجان، ازبکستان، تاجیکستان، افغانستان، ترکیه و مناطق کردنشین
- نام‌های دیگر: دایره (ایران)، دویره (ازبکستان، تاجیکستان)؛ در ترکی هم‌معنای دف نیز به کار می‌رود
- سده‌های شانزدهم و هفدهم: از سازهایی است که اولیا چلبی برمی‌شمارد؛ به‌صورت دفی بزرگ و گرد با حلقههای فلزی کوچک فراوان وصف شده است[1, 2, 3]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
طبل قابدار بسیار کهنی است که از خاورمیانه تا آسیای میانه رواج دارد؛ در ایران «دایره» و در ازبکستان «دویره» نامیده میشود. در دورهٔ عثمانی بهعنوان ساز اصول در گروههای اینجه ساز و فاصل به کار می‌رفت.
ساختار
روی یک سوی قابی چوبی، پهن و نازک، پوست کشیده میشود؛ در سطح درونی قاب یا در شکافهای آن جفت‌سنج‌های کوچک یا حلقههای فلزی جای می‌گیرند.
شیوهٔ نواختن
با دست نگه داشته و با انگشتان نواخته میشود؛ ضربه در میانه «دوم» بم و ضربه در لبه «تک» زیر را میدهد. سنج‌ها و حلقهها با هر ضربه می‌لرزند و ریتم را غنی می‌کنند.
جایگاه در موسیقی مقامی
الگوهای اصول را با ضربههای دوم و تک حمل میکند؛ در فاصلها، ترانهها و آهنگهای رقص ریتم را نگه می‌دارد و می‌آراید.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ دایره
فرق دایره با دف و بندیر چیست؟
هر سه طبل قابدارند. دایره از چنبری پهن و باریک تشکیل شده و درون چنبرش جفتزنگهای کوچک یا حلقههای فلزی هست. دف معمولاً کوچکتر است و زنگهایش در شکافهای چنبر نصب میشوند. اما بندیر بیزنگ است و بیشتر با زههایی که از زیر پوست میگذرند صدایی وزوزدار میدهد. نامها از منطقهای به منطقهٔ دیگر ممکن است به جای هم هم به کار روند.
دایره کجا نواخته میشود؟
در دورهٔ عثمانی در گروههای اینجه ساز و فاصل بهعنوان ساز اصول به کار رفت. در ایران با نام دایره و در ازبکستان و تاجیکستان با نام دایره (دوئیره) امروزه نیز ساز اصلی اصول در موسیقی هنری و محلی است. در آذربایجان طبل قابدار مشابهی با نام «قاوال» در سهنوازی مغام جای دارد.
آیا یادگیری دایره دشوار است؟
ضربههای پایهٔ دُم و تِک زود آموخته میشوند. اما مانند سنت دایرهٔ آسیای میانه، بشکنهای انگشتی، به صدا درآوردن زنگها با تکان دادن و تزئینهای تند تمرین طولانی میخواهد. آموختن اصولها ابتدا با گفتن دُمـتِک، گذار آسان به دیگر سازهای کوبهای را نیز در کنار دایره ممکن میکند.
نقش دایره در موسیقی مقامی چیست؟
ملودی نمینوازد، اصول را حمل میکند. در فاصلها، ترانهها و آهنگهای رقص با ضربههای دُم و تِک اسکلت اصول را برپا میکند و با طنین زنگها و حلقهها به ریتم درخشش میبخشد. در مقایسه با ضربههای باوقار کودوم، همراهی پرتحرکتری فراهم میکند.