سازهای کوبهای
کودوم
کودوم: ساز ریتمی (اصول) شامل دو طبل کوچک مسی نیم‌کره‌ای با پوست کشیده که با چوبک‌هایی به نام «زخمه» نواخته میشود. همراه نی، رباب و هالیله یکی از چهار ساز اصلی موسیقی مولوی است و با نقاره در موسیقی مهتر و درباری خویشاوند است. از آیینهای مولوی به فاصلهای موسیقی کلاسیک ترکی راه یافت و ساز اصلی نگه‌داشتن اصول شد؛ به نوازندهاش «کودومزن» میگویند.
به‌اختصار
- خانواده: کوبهای، طبل جفتی از دو کاسهٔ مسی با پوست کشیده بر دهانه
- نام: عربی‌تبار؛ مولویان «قدوم شریف» میگویند و نوازنده را قدوم‌زن می‌نامند
- ابعاد: قطر دهانه حدود 28 تا 30 سانتی‌متر، بلندی برابر نیمی از قطر
- پوست: پوست شتر ترجیح دارد؛ برای کاسهٔ دُم پوست کلفت (حدود 2 میلی‌متر) و برای کاسهٔ تِک پوست نازک
- شیوهٔ نوازندگی: با دو زخمه از چوب گل سرخ به طول 25 تا 30 سانتی‌متر نواخته میشود؛ کاسهٔ راست دُم و کاسهٔ چپ تِک می‌دهد
- کاربرد: آیین مولوی و موسیقی خانقاهی؛ امروزه گروه‌های موسیقی کلاسیک ترکی
- سازهای خویشاوند: نقاره؛ اولیا چلبی در سدهٔ هفدهم از قدوم‌زنان چیره‌دست روزگارش یاد میکند
- سده‌های شانزدهم و هفدهم: از سازهایی است که اولیا چلبی برمی‌شمارد؛ به‌صورت جفتی کوس کوچک آمده که با چوبک (زخمه) نواخته می‌شد و گفته میشود در تکیه‌ها همیشه بود[1, 2, 3]
صدایش را بشنوید
تاریخچه
همراه نی، رباب و هالیله یکی از چهار ساز اصلی موسیقی مولوی است و با نقاره در موسیقی مهتر و درباری خویشاوند است. از آیینهای مولوی به فاصلهای موسیقی کلاسیک ترکی راه یافت و ساز اصلی نگه‌داشتن اصول شد؛ به نوازندهاش «کودومزن» میگویند.
ساختار
روی دهانهٔ دو نیم‌کرهٔ مسی، یکی بزرگ‌تر و دیگری کوچکتر، پوست کشیده و با ریسمان سفت میشود. طبل‌ها روی بالشتکی قرار می‌گیرند؛ بزرگ‌تر ضربهٔ بم «دوم» و کوچکتر ضربهٔ زیر «تک» را می‌دهد.
شیوهٔ نواختن
جلوی نوازنده گذاشته میشود و با چوبک‌های نازک چوبی به نام «زخمه»، یکی در هر دست، نواخته میشود. ضربههای دوم و تک اصول میان دو طبل تقسیم میشود.
جایگاه در موسیقی مقامی
ملودی نمی‌نوازد و اصول را حمل میکند؛ در آیین‌ها و فاصل‌ها اصولهای بزرگی چون دور کبیر، زنجیر و دور روان را با ضربههای آرام و باوقار نگه میدارد.
برای شروع: گونه‌ها، اندازه‌ها، کوک
با این ساز شروع کن
استادان در ضبط‌ها
نوازندگان این ساز در ضبطهای آثار آرشیو نت (MusicBrainz).
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ کودوم
فرق کودوم و نقاره چیست؟
ساختارشان بسیار شبیه و ریشهشان مشترک است: هر دو از دو طبل کاسهای، یکی کوچکتر، تشکیل شدهاند. نقاره در مهتر و موسیقی غیرمذهبی به کار میرود، در حالی که کودوم در آیینهای مولوی و فاصلهای موسیقی کلاسیک ترکی اصول نگه میدارد. ضربههای کودوم سنگینتر و باوقارترند؛ به نوازندهاش «کودومزن» و به سرپرست کودومزنانی که گروه را رهبری میکند «کودومزنباشی» میگویند.
چرا کودوم در نگه داشتن اصول اینقدر مهم است؟
در موسیقی مقامی، آثار با اصولهایی سنجیده میشوند که از ضربههای دُم و تِک تشکیل شدهاند؛ برخی اصولها بسیار بلندند. چون دو طبل کودوم صدای بم دُم و زیر تِک را بهروشنی از هم جدا میکنند، حتی اصولهای بلند و پیچیده نیز روشن شنیده میشوند. کودومزن اغلب کسی است که تمپوی گروه را تعیین میکند.
آیا یادگیری کودوم دشوار است؟
فنش ساده است: با زخمههایی (چوبهایی) که در دو دست گرفته میشوند بر دو طبل ضربه زده میشود. دشواری در از بر دانستن شمار زیادی اصول و ثابت نگه داشتن تمپو در اصولهای بلند است. معمولاً اصولها ابتدا با زدن دست بر زانوها و گفتن دُمـتِک آموخته میشوند و سپس به کودوم پرداخته میشود.
آیا میتوانم صدای کودوم را در سایت بشنوم؟
بله. در بخش «صدایش را بشنوید» در این صفحه، ضربههای واقعی کودوم هست. در مترونوم اصول در «ابزارها» و در نوار اصول آثار آرشیو نت، کودوم را میتوان بهعنوان ساز کوبهای انتخاب کرد؛ بدین ترتیب میتوانی اصول یک پیشرو یا آیین را با صدای کودوم بشنوی.