نی

نی از نی‌گیاه (قمیش) ساخته می‌شود، بر سر بالایی‌اش «باشپاره»ای از شاخ یا استخوان نصب می‌شود و با تکیهٔ آرام لب‌ها بر این باشپاره دمیده می‌شود؛ شش سوراخ در جلو و یکی در پشت دارد. اما کاوال بیشتر از چوب ساخته می‌شود، باشپاره ندارد و در انتهای پایینی‌اش سوراخ‌های صوتی اضافه دارد. نی ساز تصوف و موسیقی کلاسیک ترکی، و کاوال ساز چوپانان و موسیقی محلی است؛ طنینشان نیز متفاوت است.

نی‌ها بر اساس بلندی صدایی که «آهنگ» نامیده می‌شود در اندازه‌های گوناگون ساخته می‌شوند: شاه، منصور، قیز، مستحسن، سوپورده و بُلاهنگ برخی از آن‌هایند. هرچه طول بیشتر شود، صدا بم‌تر می‌شود. نی‌زن بسته به آهنگ اثر یا صدای خواننده نی مناسب را برمی‌گزیند؛ از همین رو نی‌زنان استاد چند نی در اندازه‌های مختلف با خود دارند.

در نی، صدا از برخورد هوایی که از لب‌ها بیرون می‌آید با لبهٔ تیز درونی باشپاره پدید می‌آید؛ هوا باید با زاویه‌ای معین و در باریکه‌ای تنگ به این لبه هدایت شود. اگر جای لب و نفس چند میلی‌متر جابه‌جا شود، صدا از میان می‌رود. از همین رو درآوردن نخستین صدای تمیز ممکن است روزها و حتی هفته‌ها طول بکشد. تمرین کوتاه و منظم نزد یک استاد سریع‌ترین راه پیشرفت است.

مثنوی مولانا با بیت‌هایی آغاز می‌شود که معنایش این است: «بشنو این نی چون شکایت می‌کند، از جدایی‌ها حکایت می‌کند». نیِ بریده از نیستان، نماد روح انسانی است که از اصل خود جدا شده و بازگشت به آن را آرزو دارد. از همین رو نی ساز اصلی آیین مولوی است؛ آیین با تقسیم نی‌زن گشوده می‌شود.

بله. دکمهٔ «در مرورگر بنوازید» در این صفحه نی مجازی را باز می‌کند؛ صداها یکی‌یکی از ضبط یک گام هزام که با نی نواخته شده بریده شده‌اند (CC BY 4.0). کُماهایی را که در نی واقعی با نفس و زاویهٔ سر داده می‌شوند، نی مجازی بر اساس مقادیر کُمای مقام انتخابی‌ات خودبه‌خود می‌نوازد.