تنبور (ترکی)

دستهٔ تنبور بسیار بلند و پرده‌دار است و کاسه‌اش کوچک و نیم‌کره‌ای است؛ صدایش نازک، شفاف و با طنینی طولانی است. دستهٔ عود کوتاه و بی‌پرده است و کاسه‌اش درشت و گلابی‌شکل است؛ صدایش پُرتر و گردتر است. در تنبور پرده‌ها کُماها را آماده به دست می‌دهند، پس فاصله‌ها ثابت و دقیق‌اند؛ در عود هر بار انگشت کُمای درست را پیدا می‌کند. تنبور بیشتر ساز تک‌نوازی و تقسیم است و عود هم ساز تک‌نوازی و هم ساز همراهی.

در موسیقی مقامی، یک پردهٔ کامل مانند موسیقی غربی فقط به نیم‌پرده‌ها تقسیم نمی‌شود، بلکه به فاصله‌های میانی گوناگونی مانند کُما، بقیه، مجنّب کوچک و مجنّب بزرگ تقسیم می‌شود. تنبور برای هر یک از این پرده‌های میانی بندی جداگانه روی دسته دارد؛ به همین دلیل در یک اکتاو به‌جای دوازده پردهٔ سازهای غربی، پرده‌های بسیار بیشتری هست. چون پرده‌ها بسته می‌شوند، در صورت نیاز می‌توان با جابه‌جا کردنشان کوک دقیق انجام داد.

طنبوری جمیل بیگ (۱۸۷۳–۱۹۱۶) نوازنده و آهنگسازی است که تنبور، کمانچهٔ کلاسیک و تنبور آرشه‌ای را با استادی تازه‌ای می‌نواخت. صفحه‌های گرامافونی که در آغاز قرن پر کرد، سبکی بر جای گذاشت که هنوز هم در شیوهٔ اجرای تقسیم تنبور الگو قرار می‌گیرد. پس از او تنبورنوازانی چون پسرش مسعود جمیل، رفیق فرسان و نجدت یاشار این سنت را ادامه دادند.

به سبب دستهٔ بلند، پرده‌های فراوان و مضراب بلندش، در آغاز صبر می‌خواهد: زدن مضراب با زاویهٔ درست به سیم و به خاطر سپردن جای پرده‌ها با دست چپ زمان می‌برد. در عوض چون پرده‌ها فاصله‌های مقامی را آماده می‌دهند، گوش هنگام نواختن کُماهای درست را می‌آموزد. معمولاً با اتودهای ساده و آثار سازی شروع می‌شود و پس از جا افتادن مقام‌ها به تقسیم پرداخته می‌شود.

بله. دکمهٔ «در مرورگر بنوازید» در این صفحه تنبور مجازی را باز می‌کند؛ صداها از ضبط یک تنبور واقعی که حمزه زیتون‌اوغلو نواخته گرفته شده‌اند. وقتی مقامی را انتخاب کنی، پرده‌ها بر اساس مقادیر کُمای آن مقام تنظیم می‌شوند. مقام آثار آرشیو نت را نیز می‌توانی روی همین تنبور مجازی امتحان کنی.