Urmaly gurallar
Çewgen
Çewgen: Uzyn taýagyň ujundaky metal başlykdan kiçi jaňjagazlar sallanyp duran, silkilip çalynýan mehter guraly. Osman mehteriniň gurallarynyň biridir. Mehter ýörişinde çewgen göterýänler aýdymçylar bilen bile ýöreýär; häzirki mehter toparlarynda çewgençiler hem aýdym aýdýar.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, silkme sazy; jyňňyrdawukly dabara hasasy
- Gelip çykyşy: Merkezi Aziýadan gelip çykandygy kabul edilýär; Osman mehterinde XV–XIX asyrlarda ulanyldy
- Göwresi we serişdesi: Takmynan 2–2,5 m agaç hasa; depesinde latun başlyk we aý şekilli şahalar, asylan jyňňyrdawuklar
- Çalnyşy: Dik tutulyp, aşak-ýokary we saga-çepe silkilýär ýa-da aýlanýar
- Mehterde: Çewganiler aý şekilli tertipde durýardy, silkip durka wagtal-wagtal 'ala ala heý' diýip gygyrýardy
- Ýewropada: Ýeňiçeri sazyna bolan gyzyklanma bilen harby orkestrlere geçdi; nemesçe Schellenbaum diýilýär[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Osman mehteriniň gurallarynyň biridir. Mehter ýörişinde çewgen göterýänler aýdymçylar bilen bile ýöreýär; häzirki mehter toparlarynda çewgençiler hem aýdym aýdýar.
Gurluşy
Uzyn taýagyň ujuna metal başlyk dakylýar; başlykdan zynjyrlar bilen kiçi ziller we jaňjagazlar asylýar.
Nähili çalynýar
Taýak dik tutulýar we ritm bilen silkilýär; jaňjagazlar her hereketde jyňňyrdaýar.
Mukam sazyndaky orny
Äheň çalmaýar; mehter usullarynyň urgularyny jaňjagaz sesi bilen ugradyp, topara dabaraly öwüşgin berýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Çewgen barada köp soralýan soraglar
Çewgen näme?
Çewgen uzyn taýagyň depesindäki metal başlyga asylan kiçi zil we şakyrdawuklardan ybarat mehter guralydyr. Taýak yrgyldadylyp durka şakyrdawuklar jyňňyrdaýar we usulyň urgularyna ýagty öwüşgin goşýar. Heň çalmaýar; hem ritm, hem dabaraly görnüş taýdan mehteriň nyşanlarynyň biridir.
Çewgen mehterde nähili ulanylýar?
Mehter ýörişinde çewgençiler ansamblyň öňünde ýa-da aýdymçylar bilen bilelikde ýöreýär we çewgenleri usulyň urgulary bilen yrgyldadýar. Häzirki mehter toparlarynda çewgençiler köplenç bir wagtyň özünde aýdymçy hem bolýar. Çewgeniň sesi deprek we kös ýaly pes urmaly gurallaryň üstünde ýagty gatlak emele getirýär.
Çewgen nähili ses berýär?
Taýak dik tutulyp, ritm bilen ýokary-aşak yrgyldadylýar ýa-da ýere ýeňil urulýar. Başlykdaky zynjyrlara asylan kiçi ziller we şakyrdawuklar her hereketde biri-birine degip jyňňyrdaýar. Sazanda yrgyldadyş güýji bilen sesiň gatylygyny sazlaýar.
Çewgeni häzir görüp bolýarmy?
Hawa. Stambuldaky Harby muzeýiň Mehter toparynyň we beýleki mehter toparlarynyň çykyşlarynda çewgen henizem ulanylýar. Köne çewgen nusgalary hem käbir muzeýlerde sergilenýär. Mundan başga gündelik sazda kän ulanylmaýar; ol doly mehtere mahsus guraldyr.